متغیرهای خارجی در بر گیرنده متغیرهایی همچون : تابلوهای بیرونی، ورودی، چیدمان ویترین‌های بیرونی، بلندی ساختمان، اندازه ساختمان، رنگ بندی، محیط پیرامونی، فضای سبز، مکان، سبک ساختمان، محیط پیرامونی منطقه، فضای پارک خودرو، تراکم و ترافیک اطراف می​شود.
تعدادی از متغیرهای این دسته بیش از سایر متغیرها مورد توجه بازاریان قرار گرفته است. به عنوان مثال بازاریان بیان می‌دارند که تابلو(های) بیرونی فروشگاه باید تنها در برگیرنده نام و نشان و تلفن فروشگاه باشد تا به راحتی و از فاصله دور قابل رویت و درک باشد. تعداد ورودی‌ها باید از یکی بیشتر باشد تا در هنگام ورود و خروج هم زمان افراد ازدحامی صورت نگیرد. چیدمان ویترین‌های بیرونی باید منجر به جذب افراد برای بازدید از فروشگاه شود. استفاده از شرایط محیطی مطلوب هم چون فضای سبز و حتی یک صندلی برای نشستن افراد مسن و یا کودکان می‌تواند در افراد احساس خوشایندی ایجاد کند.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

در نظر گرفتن جای پارک خودرو برای مشتریان هم یکی از عواملی است که افراد را برای خرید از خرده فروشی ترغیب می‌کند. هم چنین یکی از متغیرهایی که مورد تأکید فراوان کارشناسان مدیریتی می‌باشد مکان فروشگاه است. خرده فروشان معمولاً دلایل موفقیت خود را در این سه عامل مهم می‌دانند: مکان، مکان و مکان. بنابراین تصمیم درباره محل ایجاد خرده فروشی از جمله تصمیمات مهمی است که یک خرده فروش با آن مواجه است. معمولاً مشتری برای خرید مناسب ترین و راحت ترین مکان را انتخاب می کند. در شرایطی که تمامی عوامل نسبتاً یکسان باشند، مشتری ترجیح می‌دهد مغازه ای را برای خرید انتخاب کند که از نظر مکانی به او نزدیک تر باشد.
همچنین مشخص شده است فاصله محل زندگی فرد تا فروشگاهی که از آن خرید می‌کند بر حسب نوع محصول بر فرد تأثیرات متفاوتی می‌گذارد. مثلاً در مورد کالاهای روزمره زندگی و کالاهای کم قیمت، بعد مسافت یک عامل مهم است چرا که خریدارن دوست ندارند برای هر چیز کم اهمیت فاصله ای طولانی را بپیمایند. بنابراین، میزان علاقه افراد به خرده فروشی‌ها تا حد زیادی تابعی از موقعیت مکانی خرده فروشی، میزان نزدیکی و ارتباط آن با سایر مغازه‌ها و موقعیت قرار گرفتن آن در مسیرهای رفت و آمد آن‌ها است. نکته مورد تأکید در بررسی متغیرهای خارجی این است که تاکنون این جنبه به طور کامل مورد بررسی قرار نگرفته است.
در حالی که این جنبه نخستین بخش از فرایند خرید است که مشتری با آن مواجه می‌شود و چنانچه متغیرهای این بخش به خوبی مدیریت نشوند، بقیه عوامل یا فاکتورهای فضا مورد توجه و اهمیت نخواهند بود. این عوامل باید مطلوب و خوشایند باشند تا منجر به رفتارهای رویکردی نسبت به مغازه و خدمات ارائه شده در آن شوند (تورلی و میلیمان، ۲۰۰۰).
متغیر‌های عمومی داخلی در برگیرنده متغیرهایی همچون: پوشش کف، نورپردازی، موسیقی، به کار گیری بلندگو جهت اطلاع رسانی، بوی مطبوع داخل، پهنای راهروها، ترکیب دیوارها، رنگ، مدل سقف، اجناس، دما و پاکیزگی است. براساس متون روانشناسی و به خصوص در روانشناسی رنگ‌ها اغلب افراد مایلند مراکز خرید با رنگ‌های روشن و در عین حال آرام بخش و یا آبی روشن رنگ آمیزی شود. زیرا این گونه رنگ‌ها علاوه بر ایجاد آرامش محیط را نیز وسیع تر و تمیز تر نشان می‌دهند (شروه، ۱۳۸۴).
از طرفی دمای محیطی که فرد در آن قرار گرفته مستقیماً بر رفتارهای رویکردی اثر گذار است بدین معنا که در دماهای بسیار سرد یا گرم فرد تمایل به باقی ماندن در آن فضا را ندارد. یکی از متغیرهای این دسته که بسیار مورد توجه بازاریابان و خرده فروشان است، معطر بودن فضای خرده فروشی است. البته در این مورد می‌بایست به فرهنگ هر کشور و گرایشات جمعی افراد توجه کرد. ولی در مجموع براساس پژوهش‌های مختلف ارتباط منطقی بین اجناس داخل فروشگاه و بوی داخل فروشگاه وجود دارد که در افراد احساس خوبی ایجاد می‌کند. همچنین رایحه مغازه چنانچه با اجناس ارائه شده برای فروش در مغازه از نظر ماهیت یکسان نباشد (تفاوت داشته باشد) تأثیر منفی براحساس مشتری خواهد داشت (الن و بون، ۱۹۹۶).
پخش موسیقی‌های مورد علاقه بازار هدف نیز یکی دیگر از متغیرهای مهم این دسته است. یالچ و اسپنبرگ^[۱۵] (۱۹۸۸) بیان می‌کنند که موسیقی براحساس افراد اثر گذار است حتی اگر از آن اطلاع نداشته باشند یا به آن توجهی نکنند. در مورد نور پردازی هم بیان می‌شود که در مورد فضاهای خرده فروشی بهتر است از نور زیاد ولی غیر مستقیم استفاده گردد (ارنی و کیم، ۱۹۹۴).
در نهایت می‌توان گفت مهم ترین متغیر این دسته اجناس است. خرده فروش با توجه به بازار مورد هدف خود آن‌ها را تدارک می‌بیند. ترکیب اجناس خرده فروش باید با انتظارات خریداران هدف آن سازگاری کامل داشته باشد. این وظیفه خرده فروش است که عمق و عرض ترکیب اجناس خود را تعیین کند. از طرف دیگر خرده فروش باید نسبت به کیفیت کالا توجه داشته باشد. همچنین خرده فروش می‌تواند جنس یا اجناس خود را از دیگر خرده فروشان متمایز کند و کالایی را که رقبا فاقد آن هستند را عرضه کند.
دسته سوم در برگیرنده متغیرهای طراحی و چیدمان است و براساس دسته بندی برمن و ایوانز شامل طراحی و گروه بندی اجناس، چیدمان اجناس، دسته بندی اجناس، محل استقرار فروشنده، محل تجهیزات، محل صندوق، محوطه انتظار و بخش‌های مختلف مغازه می‌شود. گروه بندی اجناس در خرده فروشی‌ها باید به گونه ای باشد که بتواند انتظارات خریداران را برآورده سازد. خرده فروش باید بتواند در مورد گروه بندی، مقدار و میزان اجناسی که ارائه می‌کند، تصمیم بگیرد.
تنها مطالب موجود در رابطه با متغیرهای این دسته پیشنهاد به خرده فروشان جهت استفاده بهینه از قفسه‌های بزرگ در مغازه‌های خوار بار فروشی است. و منظور استفاده از قفسه‌های بزرگی است که تعداد زیادی از اجناس کوچک را در خود جای می‌دهند؛ به طوریکه این قفسه‌ها می‌توانند باعث شوند مشتری تصور کند که اجناس ارائه شده با قیمت مناسب و یا حتی پایین عرضه شده اند. در واقع ترکیب بندی تعداد بیشتری از اجناس کوچک تر در قفسه‌ها قیمت کم تر را به مشتری القا می‌کند در حالی که تنوع بیشتری از اجناس اما با تعداد کم تر این ویژگی را ندارد (اسمیت و بارنز، ۱۹۹۶).
همچنین با پژوهش‌های گوناگون این نتیجه حاصل شده است که صندوق نباید در مغازه‌هایی که تنها یک ورودی دارند کنار درب ورودی قرار گیرد زیرا این نوع قرار گیری منجر به ازدحام بیشتر و عدم تمرکز فروشنده و مشتری می‌شود (پارک، ایر و اسمیت، ۱۹۸۹).
متغیرهای مربوط به دکوراسیون و محل خرید نیز شامل ویترین‌های محل خرید، علائم و نشانه‌ها، دکوراسیون دیوار، مدارک و مجوزها، تصاویر و آثار هنری، نحوه ارئه اجناس، دستور العمل استفاده از اجناس، نحوه ارائه قیمت و تلتکس می‌باشد. نگاه اجمالی به ادبیات موجود در رابطه با این متغیرها نشان دهنده این است که ارتباط مثبتی بین نحوه ارائه اجناس و فروش واحد وجود دارد. این ارتباط البته بسته به جنس (اجناس)، و موقعیت‌های مختلف درون مغازه یکسان و همیشگی نیست و متفاوت است (کروهان، صفحه ۵۶،۱۹۷۳).
هم چنین در رابطه با نحوۀ ارائه اجناس بر این نکته تأکید می‌شود که عموماً زمانی که جنس کاملاً قابل رویت باشد مهم تلقی می‌شود و میزان فروش را افزایش می‌دهد (کروهان، ۱۹۷۴؛ ویلکینسون، ماسون و پاکسوی، ۱۹۸۲).
به عنوان مثال با بهره گرفتن از این نکته میزان فروش نوعی کرم تا ۱۵۷% در داروخانه و میزان فروش نوعی بیسکوئیت در خوار بار فروشی تا ۳۸۸% افزایش یافت (گاگنون و آسترهاوس، ۱۹۸۵).
همچنین(قنبری ومحب) تأکید دارند روشی که اجناس ارائه می‌شوند (به عنوان مثال ماست در مطالعه آن‌ها)، چه براساس نام تجاری و چه براساس طبقه یا قفسه‌هایی که به آن اختصاص داده می‌شود، بر انتخاب مشتری اثر می‌گذارد. اگر چه طرز قرار گرفتن و تقدم و تأخر اجناس به وضع کلی قفسه‌ها و موقعیت درب ورودی ارتباط دارد ولی این قانون کلی نباید از نظر دور بماند که بهترین محل باید به جنس یا اجناسی تخصیص یابد که بیشترین استفاده را در بر داشته باشد.
قفسه‌ها و ردیف‌های فروش بر حسب ارتفاع و سایر خصوصیات در میزان فروش مؤثر می‌باشند. طبقاتی از قفسه اجناس که با چشم در یک سطح قرار دارند بیشتر مورد نظر واقع شده و در نتیجه فروش بیشتری خواهند داشت. به طور کلی می‌توان گفت که قفسه‌ها و طبقاتی که کارآیی آن‌ها بیشتر بوده و اجناس پر فروش در آن‌ها قرار دارند باید طوری مستقر شوند که خریدار برای رسیدن به آن‌ها فاصله بیشتری بپیماید. دلیل این موضوع این است که مشتری برای خرید آن چه می‌خواهد از کنار ردیف‌ها و قفسه‌های مختلف گذشته و سایر کالاهایی که به نمایش گذارده شده مشاهده نماید. بدین ترتیب ممکن است تقاضای جدیدی در او تحریک شده و بیش از آن که قبلاً تصمیم گرفته بود خرید کند. هر گاه بیش از یک نوع جنس در قفسه یا طبقه ای قرار دارد باید ترتیبی داده شود که از مخفی شدن هر یک از آن‌ها جلوگیری به عمل آید.
هنگام چیدن اجناس مختلف در ردیف‌های هر قفسه توجه به این نکته لازم است که حرکت چشم از چپ به راست راحت انجام می‌گیرد تا از بالا به پایین یا از راست به چپ (شکل ۱)^[۱۶].
شکل ۲-۱- مقایسه چیدن اجناس در قفسه‌ها (مکینان، کلی و رابینسون، ۱۹۹۱)
ثبت قیمت فروش بر روی اجناس یکی از ضروریات در هر فروشگاه است. ثبت قیمت بر روی جنس نه تنها فروشنده را از قیمت‌ها مطلع می‌کند بلکه مشتری هنگام بازدید از مغازه به سهولت قادر است از قیمت اجناس مورد نظر اطلاع حاصل نماید. از طرفی فروشنده با اطلاع قبلی از بهای فروش جنس هنگام مواجه با مشتریان کوشش خود را صرف ارائه سایر اطلاعات مربوط به کالا می کند.
امروزه از ماشین‌های مخصوص برای برچسب زدن استفاده می‌گردد. برچسب انواع مختلفی دارد که هر نوع آن برای اجناس مخصوص به کار برده می‌شود. انواع برچسب شامل: برچسب‌های چسبی، مناسب برای قوطی‌ها، چینی آلات، شیشه و فلز؛ برچسب‌های سنجاقی، مناسب برای البسه؛ برچسب‌های نخی، مناسب برای اغلب اجناس؛ برچسب‌های مستطیل شکل بزرگ، اغلب برای البسه مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ برچسب‌های ویترینی شامل فلزی و چوبی به صورت با پایه و بدون پایه است.
بر چسبی از نظر قیمت گذاری کامل است که اطلاعات زیر در آن ثبت شده باشد :

1. 1. قیمت فروش

1. 1. اندازه، نوع و رنگ

1. 1. شماره سفارش

1. 1. قیمت خرید به کد (به رمز)

1. 1. شماره یا حرف نشان دهنده بخش مربوطه و شماره طبقه بندی

1. 1. تاریخ خرید به کد

از دیگرمتغیرها، نشانه‌ها یا علائم مختلف به کار گرفته شده توسط خرده فروش است که می‌تواند هم ارئه کننده قیمت‌ها و هم اطلاعات مفید درباره اجناس یا اقلام موجود در مغازه است.
بیتنر^[۱۷] (۱۹۹۰) بیان می‌کند که برنامه ریزی فضا تفاوت بین کسب و کار موفق و ناموفق را مشخص می‌کند.
۲-۵-۳- شایستگی‌های فروشنده و کارکنان و سایر متغیرهای انسانی
این دسته (طبقه) شامل ویژگی‌های فروشنده، ازدحام یا تراکم جمعیت درون فروشگاه، خصوصیات کارکنان یا پرسنل و سیاست‌های فروشنده است. به طور کلی متغیرهای انسانی به دو حوزه قابل تقسیم است، نخست کارکنان خرده فروشی و دوم دیگر مشتریان (تورلی و میلیمان، ۲۰۰۰).
به دلیل آن که کارکنان راه ارتباطی خرده فروشی با مشتریان هستند و بر نگرش‌های آنان اثر گذارند، توجه به ویژگی‌هایشان بسیار حیاتی است. یک محیط خرده فروشی سازمان نیافته، و کارکنانی که جامه مربوط به حرفه خود را به تن ندارند می‌تواند بر توجه و رضایت مشتری اثر گذارد به خصوص وقتی که خدمات نامطلوب ارئه شود (بیتنر، ۱۹۹۰).
هم چنین پوشش کارکنان فروش بر ادراکات مصرف کنندگان از کیفیت سرویس و خدمات در یک فضای خرده فروشی تأثیر دارد (بیکر، گروال، پاراسورامان، ۱۹۹۴).
بر این اساس مجموعه ای از ویژگی‌های یک فروشنده خوب از نظر مشتریان به صورت زیر است :
ظاهر:
ظاهر آراسته فروشنده به دلیل این که وسیله ای برای جذب مشتری و نهایتاً فروش است بسیار حائز اهمیت است.
بیان:
بیان قوی و شیرین به انضمام یک خوشامد گویی ساده اثر نیکوی ظاهر آراسته را دو چندان می‌کند. یک فروشنده با کلام خود می‌تواند اطمینان و اعتماد خریدار را به نحو مطلوبی جلب نماید تا وی بدون شک و تردید به خرید مبادرت کند.
ادب:
ادب همواره نشانه ی ادای احترام و رعایت حال دیگران است. مودب بودن در مقابل افرادی که رعایت احترام انسان را می‌کنند آسان است ولی رعایت ادب در مقابل بی نزاکتی و خشونت اشخاص مشکل است. مودب بودن در مقابل افراد و شکیبایی در برابر آنان (مشتریان) فضیلت محسوب شده و ضمن آن که آن که عمل فروش را تسهیل می کند تحسین دیگران را نیز بر می‌انگیزاند.
شور و شوق:
فروشنده با حرارتی که به کار خود علاقه مند بوده و سعی دارد به بهترین وجهی احتیاجات مشتری را درک و بدان پاسخ گوید، باعث افزایش فروش می‌گردد.
دانش و آگاهی:
فروشنده باید علاوه بر آگاهی نسبت به اجناس مغازه به سایر اجناس موجود در بازار نیز آگاهی داشته باشد تا بتواند پاسخگوی سؤالات مشتریان و بر طرف کننده نیاز آنان باشد.
علاوه بر موارد فوق صداقت، استقامت و اعتماد به نفس از صفات مطلوب دیگری است که می‌توان برای یک فروشنده لایق قائل شد.

اولین معیاری که می توان از آن یاد کرد سازگاری یا موافقت با قرآن است که ایشان، به دو وجه از آن توجه داشته است:
۳-۲-۱-۱-۱٫ سازگاری با ظاهر و اطلاق آیه
آیت الله معرفت، سازگاری با ظاهر و اطلاق آیه را یکی از معیارهایی می داند که می توان به وسیله آن، نظر تفسیری صحابی یا تابعی را پذیرفت.
اولین نمونه این موضع گیری را می توان ذیل آیه C…فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَر…B^[602] یافت که ایشان به اختلاف پیرامون وجوب یا جواز افطار روزه در سفر و بیماری، اشاره می کند.^[۶۰۳]
ایشان، به تفسیری متناسب با ظاهر و اطلاق آیه اشاره کرده و می گوید:
«ظاهر نص در مرض و سفر اطلاق دارد و مقید نمی شود، پس هر مرض یا سفری مجوز افطار روزه است تا این که مریض زمانی که سلامتی خود را بازیابد و مسافر هنگامی که مقیم شود، قضا کند. و در فهم این نص قرآنی مطلق، این اولی است… و از اینجا تقیید رخصت در مرض به حالت اضرار و تقیید سفر به مشقت، تأویلی بدون مجوز برای نص است».^[۶۰۴]

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در ادامه مبحث «جواز یا وجوب افطار»، می گوید: در میان احادیث صحابه و تابعان در این مورد، باید به متأخرترین آنها نگریست.^[۶۰۵] ایشان پس از بیان کلام سید قطب که بر اساس همین «تأخیر صدور روایت» بر «وجوب افطار در سفر» فتوا داده،^[۶۰۶] این نظر را با «اطلاق آیه» مناسب می بیند.^[۶۰۷]
سپس احادیثی از ابن عباس،^[۶۰۸] ابن عمر،^[۶۰۹] ضحاک،^[۶۱۰] عمر بن خطاب^[۶۱۱] و… را نقل می کند که به وجوب افطار در سفر، و به جا آوردن روزه ای که در سفر گرفته شده، فتوا داده اند.^[۶۱۲]
بنابراین، بر این اساس ظهور آیه که اطلاق لفظ CمَرِیضاًB و CسَفَرٍB می باشد، آن را با قول به «وجوب» سازگار می بیند و آن را می پذیرد.^[۶۱۳]
نمونه دیگر، ذیل آیه شریفه Cوَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْواجاً…B^[614] می باشد که آیت الله معرفت، به سؤالی که در مورد نوع این وصیت وجود دارد، اشاره می کند که آیا این حکم و وصیتی از جانب خداست که اگر شخصی از دنیا رفت، همسرش تا یک سال حقّ اقامت در خانه او را دارد. و یا مراد این است که فردی محتضر می تواند این چنین وصیتی نماید و اگر وصیت نکرد، چنین حقی برای زن نمی باشد.^[۶۱۵]
سپس به بیان دیدگاه ها می پردازد و در میان آنها، نظر مجاهد را می پذیرد که می گوید: «خدا برای او همه سال را هفت ماه و بیست شب به عنوان وصیت قرار داده است؛ اگر خواست در وصیتش ساکن می شود و اگر خواست خارج می شود».^[۶۱۶]
ایشان، این دیدگاه را به علت «سازگاری با ظاهر قرآن» قابل قبول می داند.^[۶۱۷]
۳-۲-۱-۱-۲٫ سازگاری با آیات دیگر
آیت الله معرفت، این وجه را نیز که در ارتباط با موافقت با قرآن، می باشد، معیار پذیرش روایت صحابی و تابعی قرار می دهد. و آن هنگامی است که آیه یا دارای ظهور نمی باشد و یا نوعی ابهام و اجمال دارد که با مراجعه به آیات دیگر، می توان سازگاری روایات را با آنها مورد تأیید قرار داد.
در این باره نیز، می توان به نمونه زیر، اشاره نمود:
در تفسیر آیه Cإِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا…B^[618] روایاتی از برخی تابعان نقل گردیده است: قتاده در تفسیر Cالَّذِینَ اتُّبِعُواB می گوید: «آنان جباران و سردمداران بدی و شرک می باشند» و در تفسیر Cالَّذِینَ اتَّبَعُواB می گوید: «منظور ضعفاء و اتباع آنان می باشد».^[۶۱۹]
سدّی نیز، منظور از این آیه را شیطان ها دانسته است که از انسان ها اظهار تبرّی می کنند.^[۶۲۰]
آیت الله معرفت در سنجش و ارزیابی این دو روایت هر دو را صحیح دانسته و با استناد به آیات سوره ابراهیمعلیه السلام،^[۶۲۱] بین آن دو جمع می کند.^[۶۲۲]
بر این اساس، می توان گفت، به علت اجمالی که در آیه مورد بحث می باشد، دو روایت به علت «سازگاری با آیات دیگر» قابل قبول هستند؛ چرا که مضمون دوآیه سوره ابراهیم، این است که ضعیفان خطاب به مستکبران می گویند: ما تابع شما بودیم، آیا شما می توانید ما را از عذاب رهایی دهید؟ آنان در پاسخ اظهار ناتوانی می کنند. سپس شیطان می گوید: من هیچ گونه سلطه ای بر شما نداشتم، بنابراین خود را سرزنش کنید… بر این اساس می توان گفت این آیه، مبیــّن آیه مورد بحث می باشد و به این معناست که مستکبران و شیاطین، – چنان که در دو روایت بالا آمده – همان کسانی هستند که ضعیفان از آنان تبعیت کرده و از ضعیفان، اظهار تبری می کنند.
۳-۲-۱-۲٫ موافقت با آرای اهل بیت(علیهم السلام)
دومین معیار پذیرش نظریات تفسیری صحابه و تابعان، سازگاری آنها با آراء و نظراتی است که ائمه اطهار علیهم السلام، اظهار داشته اند. در این باره نیز، می توان به مثال هایی اشاره نمود:
مثلاً، در تفسیر واژه «الله» در بسمله، به نظرات بسیاری اشاره می کند. ایشان نظر چهارم را که از ائمه اهل بیتعلیهم السلام نیز، روایت گردیده است، می پذیرد. و آن تفسیر «الله» به این صورت است: «او کسی است که حوائج و سختی های هر مخلوقی به سوی او پناه می برند».^[۶۲۳]
نظیر این تفسیر از آیه، از ضحاک نیز روایت شده که او گفته است: «خداوند، «إله» نامیده شده فقط برای این که آفریدگان در حاجت هایشان به سوی او پناه می برند و در سختی های خود به سوی او تضرع و زاری می کنند».^[۶۲۴]
بر این اساس، تفسیر ضحاک، به دلیل«سازگاری با روایات اهل بیتعلیهم السلام» قابل قبول است.
نمونه دیگر، در تفسیر آیه C…لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَB^[625] می باشد که از قول ثعلبی، به اختلاف نظر دانشمندان در معنای «شکر» اشاره می کند و سپس اقوال مختلف در این باره را نقل می نماید.
وهب بن منبه، در این باره گفته است:
«داوودعلیه السلام گفت: معبود من، چگونه می توانم تو را شکر کنم در حالی که به شکر تو نمی رسم مگر با نعمتت؟ پس خداوند تعالی به او وحی کرد: آیا نمی دانستی آنچه نعمت به تو می رسد از من است؟ گفت: بله[می دانستم] ای پروردگار من، گفت: برای تو به همین چیز به عنوان شکر خشنود هستم».^[۶۲۶]
ایشان، در تفسیر و توضیح حقیقت شکر، با بهره گرفتن از روایات اهل بیتعلیهم السلام، مرتبه اول شکر را «معرفت نسبت به نعمت منعم» عنوان می کند^[۶۲۷] که در حقیقت این روایت نیز، به این مرتبه شکر، اشاره دارد. بنابراین، با توجه به تفسیر ایشان از شکر، می توان نتیجه گرفت، تفسیری که وهب بن منبه ارائه داده، به علت همسانی در مضمون با احادیث اهل بیتعلیهم السلام مورد پذیرش ایشان است.
نمونه سوم، روایات دال بر عزیمت حکم آیه C…فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّهٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَر…B^[628] می باشـــد، که به نظـــر می رســد عــلاوه بر «اطلاق آیه» به علت تأییـد آن، در مذهــب اهل بیتعلیهم السلام قابل قبول می باشد. چنان که در حدیثی از امام سجادعلیه السلام به «وجوب افطار در سفر و بیماری» فتوا داده است.^[۶۲۹] و حتی در روایتی کسی را که در سفر یا حالت بیماری روزه می گیرد، گناهکار معرفی می کند.^[۶۳۰] اما «به جا آوردن قضای روزه سفر» برای کسی که از روی جهالت روزه گرفته، لازم نیست. چنان که از امام صادقعلیه السلام روایت شده است که فرمود: «هر کس در سفر ندانسته روزه بگیرد لازم نیست آن را قضا کند».^[۶۳۱]
بر این اساس می توان گفت، علاوه بر «اطلاق آیه» که سازگار با قول به «عزیمت» است، روایات اهل بیتعلیهم السلام نیز علت دیگری در پذیرش این نظر است. چنان که آیت الله معرفت، در بیان «ملاک افطار در بیماری» به این نکته اشاره می کند.^[۶۳۲]
نمونه دیگر، ذیل آیه Cالطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسانٍ…B^[633] می باشد که ابن عباس، در روایاتی، «سه طلاقه کردن در یک مجلس» را جایز نمی ندانسته است.
از جمله این روایت که گفته است: «اگر گفت تو مطلقه ای سه مرتبه با یک زبان، پس این [مانند] یک بار می باشد».^[۶۳۴]
و در روایتی دیگر، جواز سه طلاقه کردن را به عمر نسبت می دهد.^[۶۳۵]
آیت الله معرفت، در تحلیل و بررسی این روایات می گوید:
«این که عالم امت عبدالله بن عباس ذکر کرده است، روش ائمه اهل بیتعلیهم السلام بوده و فقـه امامیـه بر اســاس آن جــاری اســت که موافــق نص کـــتاب و سـنّت پیامبــر اکــرم صلی الله علیه و آله است زیرا طلاق سنّی آن است که در طهر واقع شده است».^[۶۳۶]
بر این اساس روایت ابن عباس به علت «سازگاری با مذهب اهل بیتعلیهم السلام» که موافق با نص قرآن و سنت قطعی است، مورد پذیرش می باشد.
۳-۲-۱-۳٫ موافقت با کاربرد لغوی
معیار سوم در پذیرش رأی صحابی یا تابعی، سازگاری آن با کاربرد لغوی می باشد.
اولین نمونه، ذیل آیه C…فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَهً خاسِئِین…B^[637] است که مجاهد در تفسیر این آیه گفته است: «قلب هایشان مسخ گردید و به میمون تبدیل نشدند…».^[۶۳۸] و آیت الله معرفت، این تفسیر را موافق با استعمال لغوی آن دانسته و از قول محمد عبده می گوید:
«قول مجاهد از استعمال لغت دور و بعید نیست، و از لغت فصیح است این که بگویی: فلان فرمانروا قوم یا ارتش خود را بر شجاعت و هجوم تربیت کرد، و از آنها شیران درنده ای ساخت و برخی از آنها برای او گرگ های درنده ای بودند».^[۶۳۹]
نمونه دیگر از به کارگیری این معیار را می توان ذیل تفسیر آیه C…وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِم…B^[640] یافت که روایاتی در معنای «اشراب قلوب» ذکر شده است:
قتاده مقصود از آن را «نوشاندن حب گوساله در قلب هایشان» معنا کرده است.^[۶۴۱]
سدّی در این باره می گوید: وقتی حضرت موسیعلیه السلام به سوی قومش بازگشت، گوساله را ذبح نمود و سپس سوزاند و ذراتش را در دریا ریخت و به بنی اسرائیل فرمان داد تا از آن بنوشند…^[۶۴۲]
سعید بن جبیر، مشابه گفته سدّی را بیان داشته است.^[۶۴۳]
آیت الله معرفت پس از نقل این روایات و امثال آن در تفسیر این آیه از زبان طبری، تفسیری را که قتاده ارائه داده یعنی «اشراب حب گوساله» را بر باقی تفاسیر، ترجیح می دهد و می گوید:
«و مناسب ترین دو تأویلی که ذکر کرده…تأویل کسی است که گفته : و در دل های آنها محبت گوساله نوشانده شد؛ زیرا در باره آب گفته نمی شود: فلانی در دلش نوشیده شد بلکه فقط در مورد محبت یک چیز، این تعبیر گفته می شود، پس گفته می شود: قلب فلانی با محبت اینچنین چیزی نوشانیده شد، یعنی آن را سیراب کرد تا این که با قلبش درآمیخت…».^[۶۴۴]
بر اساس این کلام می توان گفت، طبری بر اساس کاربرد لغوی «اشراب در قلب»، تفسیر قتاده را مورد پذیرش قرار داده و آیت الله معرفت نیز، بر آن صحه گذاشته است.

شاخص

معیار

۲

متوسط

۲/۲

همباران

اقلیم

۳

شدید

۲۶/۳

ترانسو

۳

شدید

۵۱/۲

تداوم خشکسالی

۲

متوسط

۰۱/۲

خشکسالی(SPI)

شکل ۴-۷ نقشه شدت بیابان­زایی از نظر معیار اقلیم (مدل MEDALUS)
شکل ۴-۸ نقشه شدت بیابان­زایی از نظر معیار اقلیم (مدل IMDPA)
۴-۱-۱-۴- معیار پوشش­گیاهی
۴-۱-۱-۴-۱ شاخص وضعیت پوشش­گیاهی
شرایط ادافیکی توپوگرافی، ارتفاعی و آب و هوا از جمله عوامل اصلی در شکل­ گیری تیپ گیاهی در هر منطقه می­باشد و دخالت­های انسانی و تغییرات اقلیمی از جمله عوامل تأثیر­گذاری هستند که می­توانند در کوتاه مدت نسبت به تغییر تیپ­های گیاهی نقش پر­اهمیتی داشته باشند با توجه به شرایط اقلیم خشک و شرایط نا­مناسب ادافیکی و دخالت­های انسانی در محدوده مورد مطالعه، پوشش­گیاهی از وضعیت و گرایش مطلوبی برخوردار نمی ­باشد.
۴-۱-۱-۴-۲ شاخص بهره ­برداری از پوشش­گیاهی
تولید علوفه در تیپ­های گیاهی موجود ۵/۲۸۷۵۵۵ کیلوگرم محاسبه شده است که با احتساب ضریب بهره ­برداری مجاز معادل ۳/۹۱۰۴۴ کیلوگرم از این تولید، قابل برداشت خواهد بود با توجه به میزان ۵/۱ کیلوگرم علوفه خشک برای هر واحد دامی میزان A.U.M برابر ۳۰۰۵ واحد دامی خواهد بود و ظرفیت مراتع محدوده مورد مطالعه در یک فصل چرا به مدت ۱۲۰ روز حدود ۳/۲۶۳۶ واحد دامی است.و این درحالی است که با توجه به آمار ارائه شده میزان دام موجود درمنطقه بالغ بر ۴/۲۷۶۴۲ واحد دامی است که نشان_­­دهنده عدم تعادل دام و مرتع با شدت بسیار زیاد می­باشد. در نهایت شاخص بهره ­برداری از پوشش گیاهی با میانگین وزنی ۵۱/۱ در کلاس متوسط بیابان­زایی قرار می­گیرد.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۴-۱-۱-۴-۳ شاخص تجدید حیات پوشش­گیاهی
استفاده بی­رویه سبب تخریب مراتع منطقه شده در نتیجه مرتع با وضعیت عالی و خوب در محدوده طرح وجود ندارد. در منطقه محدودیت­های، پراکنش نا­مناسب بارش و میزان بالا­ی تبخیر، در نتیجه نا­مناسب بودن شرایط آب و هوایی، از لحاظ تجدید­حیات بسیار ضعیف می­باشد، درنتیجه با میانگین ارزش عددی ۳/۲ در کلاس متوسط بیابان­زایی طبقه بندی شد (ضمیمه ۳۶).
۴-۱-۱-۴-۴ شاخص خطر آتش­سوزی
کاهش پوشش­گیاهی در اثر آتش­سوزی باعث قرار گرفتن خاک در معرض بلایای طبیعی شده و افزایش دما و فشردگی خاک در نهایت منجر به کاهش محتوای آب در خاک و کاهش قابلیت نفوذ­پذیری خاک می­ شود. در نتیجه خاک به شدت ضعیف شده و نسبت به فرسایش­های آبی و بادی حساس می­گردد. این شاخص با میانگین ارزش عددی ۳۵/۱ در کلاس متوسط بیابان­زایی قرار گرفت (ضمیمه ۴۲).
۴-۱-۱-۴-۵ شاخص حفاظت در برابر فرسایش
جنگل­ها به کمک شاخ و برگ درختان از سرعت باد می­کاهند و به وسیله ریشه خاک را حفظ و مانع از ایجاد فرسایش می­شوند. از طرفی بقایای نباتی کف جنگل­ها و مراتع همچون اسفنجی آب حاصل از بارندگی را در خود جذب نموده و به آهستگی روی خاک رها میکند و بدین وسیله خطر شستشو­ی خاک از بین­رفته و خاک حفظ می­ شود. منطقه مورد مطالعه برای این شاخص با میانگین ارزش عددی ۵۲/۱ در کلاس شدید بیابان­زایی قرار گرفت (ضمیمه۴۱).
۴-۱-۱-۴-۶ شاخص مقابله در برابر خشکسالی
خشکسالی از جمله عوامل تأثیر­گذار در وضعیت پوشش­گیاهی محسوب می­ شود. خشکسالی برجنبه­های مختلف رشد­گیاه اثرگذاشته و موجب کاهش و به تأخیر افتادن جوانه­زنی،کاهش رشد اندام­های هوایی وکاهش تولید ماده خشک میگردد. تضعیف پوشش­گیاهی به واسطه خشکسالی­های اخیر در منطقه امر­ی مشهود است. این شاخص با میانگین ارزش عددی ۴۱/۱ در کلاس متوسط بیابان­زایی واقع شد (ضمیمه۴۳).
۴-۱-۱-۴-۷ شاخص درصد پوشش­گیاهی

یاقوت حموی درباره ی جمعیت و ساختمان کوفه می گوید: « عمربن خطاب به سعدبن ابی وقاص دستور داد ، مسجد جامع کوفه را به نحوی طراحی کند که گنجایش چهل هزار نفر سربازی که می بایست در آنجا مستقر شوند ، داشته باشند » (معجم البلدان ، ۴/۴۹۱).
بلاذری نیز می نویسد : « تعداد کل مهاجران نخستین به کوفه بیست هزار نفر بود که از دوازده هزار نفر یمنی و هشت هزار نفر نزاری تشکیل شده بود » ( فتوح البلدان ، ۴۰).وی چهار هزار نفر از دیلمیان که با مهاجران عرب ، ساکنان نخستین کوفه را تشکیل می دادند ، را نیز به این رقم اضافه می کند ( همان ، ۴۱).
کوفه به عنوان یک شهر پادگانی ، به منظور حضور قوای نظامی سازمان یافته و آماده برای عملیات ، تأسیس شد و این اقدام هنگامی که مردم به دو گروه وسیع تقسیم شدند ، مشکل به نظر می رسید . در آخر ، کمبود گروه های کوچک به طوائف ، سازماندهی حقوق ها و دستمزدها را که جمعیت بدان بستگی داشت ، مشکل می ساخت . سعد ، برای چنین مشکلاتی ، پس از مشورت با عمر ، جمعیت کوفه را به هفت گروه تجدید سازمان کرد آنها عبارتند از : کنانه و هم پیمانانش ، غسان ، مذحج ، تمیم ، اسد ، ایاد ، طی(جعفری ، ۱۲۸) . البته در میان بافت جمعیتی کوفه ، گروه غیر عرب با عنوان « عجمان » یا « ایرانیان » نیز دیده می شود ( ر.ک : طبری ، ۵/۱۸۵۳).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۳-۲-۶تخطیط و شکل ظاهری کوفه
پس از تأسیس کوفه و رشد آن، سیل مهاجرت از نقاط مختلف مملکت اسلامی به آن سرازیر شد و در ترکیب جمعیت و نیز سهم قبایل و گروه های مختلف از شهر کوفه، تغییراتی پدید آمد.
شکل ابتدایی کوفه متشکل از سه عنصر بوده است:
منطقه وسیع مرکزی که منطقه ای مذهبی و سیاسی و نظامی شامل مسجد و دارای الاماره
زمین های محل سکونت قبایل که مرزبندی و تعیین حدود شده بود، به هر گروه از قبایل عرب که در فتح النهرین و نبرد قادسیه و آغاز بنای کوفه شرکت داشتند و به آن ها «اهل الایام و القدسیه» می گفتند، محله ای جهت سکونت و فضایی باز برای چرای شتران، ساخت خانه های جدید و گورستان داده می شد این محل ها در بسط و توسعه شهر کوفه از اهمیت زیادی برخوردار بود، زیرا فضای کافی را برای کسانی که بعدها به سوی کوفه می آمدند،؛ آماده کرد.
عنصر سوم: عنصر جدا کننده و آمد و شد یا همان کوچه ها و خیابان های اولیه ی کوفه بود. در این سه عنصر که تشکیل دهنده ی فضای مرکزی شهر کوفه بود، بخش دیگری وجود داشت که به رغم نزدیکی به مقر فرماندهی حاکم کوفه و مسجد مرکزی، کاملاً از این دو جدا بود؛ بازارهای کوفه که در زمان تاسیس این شهر در طی دوران حکومت خلفای راشدین سازماندهی و منظم نشد، بلکه در زمان امویان و با توجه به اهمیت سیاسی و نظامی کوفه در اداره ی حکومت عراق و ایران، شکلی جدی و رسمی به خود گرفت و رونق و گسترش یافت (طبری، ۵/ ۱۳۵۹- ۱۳۶۱).
شکل ظاهری خانه های کوفه مراحل مختلفی داشته است. در سال ۱۷ ه. ق و هنگام تخطیط، افراد قبایل مختلف که عمدتاً از قبایل چادرنشین بودند، چادرهای خود را که همیشه همراه خود داشتند در محل سهم خود بر پا نمودند و بدین ترتیب، شهری مملو از چادرها تشکیل شد(جعیط،۹۷). بر پا کردن چادر در صحرا و بیابان وسیع با بر پا نمودن آن در قطعه زمینی محدود که در اثر تراکم جمعیت، چادرهای متعددی را در خود جای داده بود، بسیار متفاوت می نمود، از این رو اعراب که مرحله تازه ای از حیات اجتماعی خود را تجربه می کردند و قصد داشتند از کوچ روی و صحرا گردی، به شهر نشینی روی آورند، از عمر بن خطاب خواستند تا به آنها اجازه دهد برای خود خانه بنا کنند (طبری، ۳/۱۴۷).
پس از مدت کوتاهی، آتش سوزی مهیبی در کوفه رخ داد و به علت قابل اشتعال بودن نی ها، آتش خیلی زود منطقه وسیعی را گرفت و تعداد هشتاد خانه در این آتش سوزی به کلی سوخت. پس از این آتش سوزی، مردم کوفه از عمر خواستند تا اجازه دهد که خانه های خود را با خشت بنا کنند. عمر به شرط آنکه هر خانه بیشتر از سه اتاق نداشته باشد و مردم خانه های خود را مرتفع و چند طبقه نسازند (همو، ۳/۱۴۸)، به آنها اجازه داد. بنابر این می توانیم چنین تصور کنیم که خانه های اولیه مردم کوفه، خانه های یک طبقه با سه اتاق بوده و این گونه خانه سازی در طول مدت خلافت عمر، یعنی تا سال ۲۳ ه. ق رایج بوده است ( ابن اثیر ، ۳/ ۳۶۸-۳۶۵) .
با آغاز زمامداری عثمان و برداشته شدن تضییقات و محدودیت های زمان عمر و روی آوردن مردم به تجملات، شکل خانه ها می بایست تفاوت فراوانی با خانه های زمان عمر می کرد، به خصوص که مردم کوفه ثروت های فراوانی از راه عطاء و سهم خود در فتوحات به دست آورده بودند. البته شکل خانه ها در این زمان، تغییر عمده ای نکرد؛ زیرا این خانه ها در زمینی محدود بنا شده و امکان تغییر کلی در آن نبود، مگر اینکه چنین تصور نماییم که مردم طبقه هایی بر خانه های خود افزوده باشند.
اما در مورد خانه های تازه بنا شده در خارج از محدوده تخطیط، یعنی در اطراف شهر و در مرکز ومیدان شهر که جزء تخطیط اولیه به حساب میدان آمده بود، می توان چنین تصور کرد که این خانه ها ، وسیع تر و زیباتر بنا شده بود. طبق روایتی تاریخی، فاصله بین دو خانه در زمان تخطیط، پنج ذراع (حدود ۵/۲ متر) بود که البته بعدها با بیشتر شدن تراکم جمعیت، ممکن بود، قسمتی از این مقدار یا همه آن، جزء خانه شود. طبق همین روایت، خانه های عدنانی ها وسیع تر از خانه های قحطانی ها (یمنی ها) بود؛ زیرا چنان که گفته شده است – عدنانی ها حاضر نبودند خویشان خود را که به کوفه مهاجرت می کردند، در میان خود و سهم خود و خانه خود جای دهند، از این رو تقریباً همان سهمی را که در تخطیط اولیه به دست آورده بودند، داشتند. اما یمنی ها خویشان مهاجر خود را در میان خانه های خود جای می دادند، بلکه بخشی از خانه یا زمین خود را به آنها واگذار می نمودند، از این رو خانه های آنان کوچک تر بوند (صفری فروشانی، ۹۶) .
هنگام تخطیط اولیه کوفه؛ در محدوده سه هکتاری مرکز شهر که دور آن خندق کشیده شد، محل بازارها نیز تعبیه شد. به نوشته یعقوبی ، این محل که نزدیک قصر و مسجد جامع بود، تا خانه ولید و سپس بازار کباب پزها (قلانین) و آن گاه به سوی محله ثقیف و اشجع (در شمال کوفه) امتداد پیدا می کرد(البلدان ،۷۵). بنابر این اگر بخواهیم آن را بر جهات جغرافیایی تطبیق نماییم باید بگوییم که این محدوده از شرق مسجد جامع وقصر تا شمال این دو مکان امتداد داشته است( ماسینون، ۲۲-۲۳) به عبارت دقیق تر، اسواق (بازارها) جبهه شمالی مسجد را احاطه می کرده و به جبهه شرقی مسجد با فاصله کمی از گوشه شمالی قصر می رسیده است. (جعیط، ۱۲۹). در روایات تاریخی چنین آمده است که سعد بن ابی وقاص در قصر از سر و صدای مردم اذیت می شد(طبری، ۳/۱۵۰). البته آنچه گفته شد بازار بزرگ و اصلی شهر بود و بعدها بازارهای دیگری در گوشه و کنار کوفه به وجود آمد. یکی از مهم ترین بازارهایی که در کنار شهر واقع شده بود، کناسه نام داشت(لسترنج ، ۵۷).
۳-۲-۷ خیابان های کوفه
پیش از توصیف خیابانهای اصلی کوفه، باید موقعیت اسکان قبایل و گروهی مختلف بررسی شود. گفتنی است پس از مشخص شدن مرکز مربع شکل شهر کوفه و تعیین حدود آن به وسیله کندن خندق، قبایل مختلف، دور تا دور اضلاع این مربع، به ترتیب زیر اسکان داده شدند:
۱-در ضلع شمالی به ترتیب از شرق به غرب، قبایل سلیم، ثقیف، بجیله، تیم اللات و تغلب؛ ۲- در ضلع جنوبی از شرق به غرب، قبایل و طوایف ازد، کنده، تیره نخع از مدحج و اسد؛ ۳- در ضلع شرقی از شمال به جنوب، قبایل و طوایف اسد، عامر، تمیم و محارب، انصار و مزینه؛ ۴-در ضلع غربی از شمال به جنوب، قبایل بجاله و بجله، جدیله، جهینه و اخلاط (گروه های مختلف از قبایل مختلف) (جعیط، ۱۴۵).چنان که مشاهده می شود، بعضی از قبایل، مانند اسد در دو نقطه شهر اسکان داده شدند. قبایل و طوایف ذکر شده دور تا دور مرکز را احاطه نموده و قبایل و طوایف دیگر، در پشت سر این قبایل در قسمت های عقبی کوفه مستقر شدند.
البته طی سال ها به دلیل مهاجرت افراد و قبایل از نقاط دیگر به کوفه و تنگی جا، تغییر و تبدل فراوانی در محل اسکان این قبایل صورت گرفت (یاقوت حموی، ۷۵) . پس از تعیین محل اسکان قبایل، خیابان های پانزده گانه اصلی شهر بر اساس آنچه در ادامه می آید، مشخص شد:
در شمال مرکز، پنج خیابان از قرار زیر:
۱- در قسمت شرق قبیله «سلیم»، یک خیابان؛ ۲-بین قبیله «سلیم» و «ثقیف»، یک خیابان؛ ۳- بین «همدان» و «بجیله»، یک خیابان؛ ۴- بین «بجیله» و «تیم اللات» و «تغلب»، یک خیابان؛ ۵- در سمت غرب «تیم اللات» و «تغلب»، یک خیابان.
در شرق مرکزو بین مرکز و فرات، سه خیابان در نظر گرفته شد:
۱-در سمت جنوب «انصار» و «مزینه»، یک خیابان؛ ۲- بین «انصار» و «مزینه» و بین «تمیم» و «محارب»، یک خیابان؛ ۳- بین «تمیم» و «محارب» و بین «اسد» و «عامر»، یک خیابان.
در سمت جنوب مرکز، چهار خیابان تعیین شد:
۱- در سمت غرب «اسد» یک خیابان؛ ۲- بین «اسد» و «نخع»، یک خیابان؛ ۳- بین «نخع» و «کنده» یک خیابان؛
در سمت غرب مرکز، سه خیابان ترسیم شد:
۱-در سمت شمال «بجله» و «بجاله»، یک خیابان؛ ۲- بین «بجله» و «بجاله» و بین «جدیله» و «اخلاط» (عناصر مختلف از قبایل مختلف)، یک خیابان؛ ۳- بین «جدیله» و «اخلاط» و بین «جهینه» و «اخلاط»، یک خیابان (طبری، ۳ / ۱۴۹).
کوفه از جمله معدود شهرهایی است که در تحولات سیاسی و اجتماعی خصوصا در دوره خلفای راشدین وامویان تأثیرات آشکاری داشته است وتأثیر ترکیبات طبقاتی ولایه های اجتماعی در این شهر وبافت سیاسی و اجتماعی آن در قیام های متعدد وگوناگون تأثیرات بسزایی داشته است.
مهمترین راه های ارتباطی کوفه به دیگر شهرها عبارت بودند از :یک راه به بغداد ( شمال شرقی ) یک راه به نخیله و از آنجا به کربلا ( شمال غربی ) یک راه به نجف و از آنجا به شامات ( غرب ) یک راه به شهر حیره ( جنوب ) یک راه به شهر خورنق و از آنجا به واسط و قادسیه ، بصره و مکه ( جنوب غربی )(براقی نجفی ،۱۷۵و ۱۷۸ ) .
۳-۲-۸ مسجد کوفه
در سال ۱۷ ه. ق هنگامی که سعد و مشاورانش قصد پی ریزی نقشه شهر کوفه را نمودند، اولین مکانی که در این نقشه کشی مشخص شد، مسجد کوفه بود.(طبری، ۳/۱۴۸). این مکان به عنوان نقطه مرکزی شهر به حساب آمد و فاصله آن تا فرات که در شرق آن قرار داشت، حدود ۵/۱ کیلومتر بوده است (بغدادی اسدی، ۴۳) مسجد جامع کوفه به شکل مربع که ابعاد هر ضلع آن ۱۱۰ متر بود، ساخته شد (جعیط، ۱۱۶-۱۱۵).
سازنده این مسجد معماری ایرانی از اهل همدان به نام «روزبه» پسر بوذرجمهر بود. (طبری، ۳/۱۵۰) در قسمت جنوب مسجد و در سمت قبله، شبستان مسجد بنا شده بود که به آن «ظله» می گفتند. (همو ،۳/ ۱۴۸). بازسازی و گسترش مسجد کوفه به امر دیگری مانند مغیره بن شعبه (بلاذری، فتوح البلدان، ۲۷۶). که از سال های ۴۳ – ۵۰ ه . ق والی کوفه بود و نیز عبیدالله پسر زیاد نسبت داده شده است. (یاقوت حموی، ۴/۴۹۲). اما مشهور آن است که عمده تغییرات به وسیله زیاد در فاصله سال های ۵۰ – ۵۳ ه. ق ایجاد شد. این بازسازی مسجد برای زیاد هزینه هنگفتی در بر داشت به گونه ای که از قول او نقل شده است که در پای هر ستون هجده هزار درهم خرج نمود (همو،۴/ ۴۹۳).
معمارهای این مسجد دو نفر معمار از زمان جاهلیت ذکر شده اند که طاق بندی و ستون بندی را مانند بناهای رفیع ساسانی انجام می دادند (طبری، ۳ / ۱۵۰). در بعضی از منابع چنین آمده است که مسجد جامع کوفه در های فراوانی داشت، زیرا فبیله های اطراف برای ورود خود به مسجد، دری تعبیه می نمودند (براقی نجفی،۵۴ ).
اما آنچه از این درها در کتاب های تارخی ذکرشده، چهار در است:
باب السده، باب الفیل، باب الکنده، باب الانماط (جعیط، ۱۴۹).
به جز مسجد جامع کوفه، مساجد فراوان دیگری در زمان مورد بحث ما در گوشه و کنار شهر پراکنده شده بود. که بیشتر آنها مساجد قبیله است و به قبایل خاص نزدیک به آن مسجد بود( همو، ۸۷)، که نام بعضی از آنها عبارتند از : مسجد سهله، مسجد نبی کاهل – مسجد صغصعه بن صوحان ، مسجد غنی، مسجد حنانه، مسجد الحمراء، مسجد اشعث، مسجد جریر، مسجد قلیم، مسجد ثقیف، مسجد بنی مخزوم، مسجد قصاص، مسجد عبدالقیس و … .
۳-۲-۹ زندان کوفه
در مقاطع مختلف تاریخی در زمان مورد بحث ما از محلی به نام زندان یاد شده است. مؤلف «فتوح البلدان» از زندان کوفه در زمان حکومت مغیره بن شعبه (۴۱ – ۵۱ ه. ق) یاد می کند و ساختمان آن را از نی میداند (بلاذری،فتوح البلدان، ۴۴۹). طبری در بیان حوادث سال ۵۱ ه. ق (حوادث مربوط به حجر بن عدی) به زندان کوفه در زمان «زیاد»، اشاره کرده، اما محل آن را تعیین نمی کند(تاریخ طبری، ۴/۱۹۶).
۳-۲-۱۰ قصر دارالاماره
قصر کوفه با نام های قصر دارالاماره (براقی نجفی، ۹۱) ، قصر سعد (بلاذری فتوح البلدان، ۲۷۷) ، دار سعد (خانه سعد) (طبری، ۶۳/۱۴) و قصر طما (قزوینی، ۳۰۷) نیز معروف است. مطالعه منابع تاریخی حاکی از آن است که قصر کوفه در سه مقطع تاریخی، ساخته شده یا مورد بازسازی قرار گرفته است.این مقاطع عبارتند اند از: زمان سعد بن ابی وقاص در سال ۱۷ ه. ق؛ زمان زیادبن ابیه در سال های ۵۰- ۵۳ ه. ق؛ اوایل دوران عباسی در سال ۱۳۶ ه.ق. (حنابی، ۱۵۳)
۳-۲-۱۱ روند تاریخی کوفه
شهر کوفه که بنا به دستور خود عمر به دست سعد بن ابی وقاص در سال ۱۷ هجری قمری ساخته شد ( طبری ،۷ /۱۸۴۵) به سرعت در حال رشد بود که یکی از دلایل رشد آن هم به دست آوردن غنایم بود ولی از دلایل دیگر رشد سریع آن توجه بیش از حد عمر به کوفه و اهالی آن بود . عمر کوفه را برج اسلام و مردم آن را سرور مسلمین نامید و توجه عمر به کوفه و اهالی کوفه تا حدی پیش رفت که مقرری مردم کوفه را به مقدار زیادی افزایش داد ( بلاذری ،فتوح البلدان،۸۳ ). مردم کوفه همچنان که با علی (ع ) و آل علی رفتار خوشآیندی نداشتند بلکه عمر راهم عاجز کرده بودند ،کسی که آن همه نسبت به کوفه و مردمش اظهار تمایل می کرد . عمر کوفیان را تیر خدا ، سرور تازیان و گنج ایمان می نامید ، با این حال چنان بر عمر فشار وارد می کردند که در مدت شش سال مجبور شد سه بار حاکم کوفه را از سر ناچاری عوض کند ( همو ،۹۵ ) .
عمر در طول حکومت خود برای نخستین بار با مشکل گستردگی قلمرو حکومت اسلامی مواجه شده بود . نظام اداری و مسئولیت های سیاسی در تمام ولایات و استان ها به عرب ها واگذار می شد و غیر عرب ها و موالی نمی توانستند از چنین امتیازی برخوردار باشند چون عمر معتقد بود عرب ها ی مسلمان فهم بهتری از شریعت دارند و تبیین احکام و اجرای قوانین دینی و اقامه نماز و قضاوت و تقسیم بیت المال و غنایم فقط از عربها ساخته است و همچنین عمر از اختلاط عرب ها با عجم ها در سرزمین های فتح شده جلوگیری می کرد ( ر.ک : ابن اثیر، ۳/۲۲۶ ) .
در زمان خلافت عثمان در کوفه همزمان با گسترش فتوحات و انضمام مناطق جدید به حکومت اسلامی ، سیاست عرب گرایی دوره عمر به سیاست خویشاوند سالاری تبدیل شد و تبعیض های ناروا کار را به جایی کشاند که در کوفه نیز همانند سایر مناطق فتح شده برای نخستین بار برضد خلیفه به صورت گسترده و شورش همگانی زبان به اعتراض گشودند و از کوفه و بصره و مصر و بحرین و دیگر مناطق گروه های معترض به سوی مرکز خلافت حرکت کردند و با محاصره مدینه و کاخ خلافت خلیفه را از پای در آوردند( ابن اعثم کوفی، ۱/۴۰).
بعد از کشته شدن عثمان مردم با اصرار فراوان علی (ع)را به پذیرش خلافت وا داشتند واهالی مدینه به عنوان نماینده جهان اسلام با اوبیعت کردند.تنها گروه اندکی مانند سعدبن ابی وقاص،مجدبن مسلم وعبداله بن عمر که شیوخ مدینه بودند از بیعت با علی (ع) خوداری نمودند وخود را از مسائلی که گریبان گیر جهان اسلام شده بود کنار کشیدند.بی توجهی علی(ع) به معاویه وطلحه وزبیر وبیعت شکنان علی(ع)را مجبور به تصمیمی برای انتقال مقر خلافت از مدینه به کوفه می کند.زیرا موقیعت اجتماعی واستراتژیکی خاصّی که کوفه در مقایسه با مدینه داشت برای رویارویی با تحرکات احتمالی معاویه مناسب تر بود (جعفریان ،۴/۲۳۹). پیمان شکنان در بصره اجتماع کرده بودند وعایشه را سمبل حقانیت خود اعلام نمودند و خون خواهی عثمان را علم نمودند وبعد از برکناری حاکم بصره که توسط علی(ع)منسوب شده بودبر شهر بصره چیره شد.امام علی(ع)در « ذی قار» اردو زدند و هاشم بن عتبه رابرای یاری به کوفه فرستادند در کوفه حاکم ابقاءشده عثمان ابوموسی اشعری،مردم را با سخنان محافظه کارانه از همراهی با علی(ع) باز می داشت.علی (ع)ضمن فرستادن حسن بن علی(ع)وعماریاسر برای اعزام نیرو از کوفه ، فرطه بن کعب انصاری را به عنوان حاکم کوفه روانه نمود وابوموسی را عزل کرد.با رسیدن این دونفر به کوفه وتشویق کوفیان برای جنگ با پیمان شکنان از قبایل هفتگانه کوفه،دوازده هزارنفر تجهیز وروانه « ذی قار »شدند.علی(ع) به گرمی از آنها استقبال کرد وضمن خواندن خطبه آنان را ازهدف خود وماهیّت جبهه مقابل آگاه نمودند.علی(ع) در طول این مدت مردم را از شروع درگیری باز می دارد وتأکید میکنند که تا زمانی که مجبور به جنگ نشوند پیکار را آغاز نکنند( ر.ک : طبری ، ۳/۳۸۹) .
ترکیب قومی شهر کوفه به گونه ای بود که حضرت علی ( ع ) در این شهر هواداران زیادی داشت ( دینوری ،۱/ ۵۹ ) .علی ( ع ) در بسیج نظامی برای مقابله با ناکثین به نیروهای کوفه نیاز داشت . از این رو با ارسال نامه و پیک از مردم کوفه یاری خواست . اولین نامه نهج البلاغه ، نامه امیر المومنین به مردم کوفه است که با عبارت جبهه الانصار و سنام العرب مورد خطاب قرار گرفته اند ( طبری ، ۶ /۲۳۹۳ ) .
دوران خلفای راشدین با مسائل فراوانی همراه است در این میان بغرنج ترین مسائل در پیوندبا نقش کوفه وپیدایش جناح های سیاسی است که دربرگیرنده هردو جناح خلفای متقدمم اموی ومخالفان خلفا مانند ابن زبیر که در ادامه منجربه وجود آمدن خوارج ،شیعه واشراف قبایل است که خوارج از زمان جنگ صفین مخالفتشان را چه در زمان حضرت علی(ع)وچه پس از شهادت او بی درنگ آشکار کردند وشیعه نیز اساساً حامیان علی(ع)بودند وپس از آن نیز در جرگه جنبش های مخالف حاکمیّت قرار گرفتند ورهبران قبیله ای (اشراف قبیله)که در ساختار قدرت رسمی عراق در آغاز دوران اموی واسطه حاکمّیت بنی امیّه وجمعیّت قبیله ای بودند.مخالف خوارج وشیعه درآن زمان به میزان زیادی در رویارویی مستقیم با قدرت مرکزی نبود بلکه در رویارویی با سران قبایل بود که قدرت مرکزی از طریق آنها اعمال می شد (طبری ،۲/۶۱۳).
دنیا طلبی نیز یکی از ویژگی های ساکنان شهر کوفه بود. افراد وقبایلی در کوفه بودند که به قصد به دست آوردن غنایم جنگی در این جنگها شرکت می کردند اینان پس از سکونت در کوفه حاضر به از دست دادن دنیای خود نبودند وبه محض احساس خطری نسبت به دنیای خود عقب نشینی می کردند وبر عکس هرگاه احساس سودی میکردند فوراً در آن داخل می شدند.شاهد صادق این مطلب حضور کوفیان دردو جنگ جمل وصفین است ،که آنان کوشیدند از زیر بار این دعوت شانه خالی کنند(طبری ،۳/۵۱۲) وپس از اتمام جنگ یکی از اعتراضات نخبگان وخواص آنان تقسیم نکردن غنایم از سوی حضرت علی(ع)بود ( همو،۳/۵۴۵) امّا در جنگ صفین که کوفیان حکومت علی(ع) را سامان یافته می دیدند وامید فراوانی به پیروزی داشتن رغبت بیشتری به شرکت در جنگ نشان دادند که شمار افرادغیر کوفی آن ناچیز بود( مسعودی ، مروج الذهب و المعادن الجوهر ،۲/ ۸۵ ) . در تحولات سال های ۲۰الی ۲۹ه.ق از نظر سیاسی،رشد حساسیت نخستین مهاجران در قبال افزایش آشکار نظارت مدنی ها است وتصمیمات عمربن خطاب درسال ۲۰ه.ق درباره دیوان ومقررات مربوط به سواد اتخاذ شد که به تدریج تأثیرگذار واجرا شد وبر جریان های سیاسی لایه های اجتماعی کوفه تأثیرات فراوانی گذاشت (طبری ،۱/۲۴۸۴) .
در میان قبیله های مقیم کوفه چند قبیله از آغاز با حضرت علی ( ع ) دشمن بودند و سر ناسازگاری داشتند . از جمله این قبائل ، غنی و باهله بودند . هنگامی که علی (ع ) برای جنگ با خوارج از کوفه خارج شد . هانی بن هوده نخعی را جانشین خود در کوفه قرار داد . هانی در نامه ای ناسازگاری و عناد این دو قبیله را به حضرت علی (ع ) اطلاع داد و علی هم دستور داد همه این دو قبیله را از کوفه بیرون کنند و یک نفر را باقی نگذارند ( مسعودی ، مروج الذهب و المعادن الجوهر ، ۲/۴۱۸ ) .
در خصوص کوفه و مردم آن نگرش های متفاوتی وجود دارد و دلیل این تناقض ها ، وجود گروه های مختلف و متعدد سیاسی و مذهبی در این شهر است . گروهی از اینها افکار خارجی داشته و گروه دیگر با عنوان اشراف ، کم و بیش با بنی امیه همدست بودند و گروه دیگر یعنی شیعیان ، از فدائیان اهل بیت (ع ) بودند . این مساله سبب شد تا بهترین های آنها ، بهترین تمجید ها را به خاطر اعمال صحیح و مثبت دینی خود بپذیرند و عناصر مفسد آنها ، تا کشتن پسر پیامبر ( ص ) پیش بروند ( مفید ،۲/ ۱۰ ).
« در تمام دوران بنی امیه جز مدت کوتاهی در عصر عمر بن عبدالعزیز ، حضرت علی (ع) به عنوان امام شیعیان مورد لعن و دشنام امویان قرار داشت » ( ابن سعد ، ۵/۳۹۳ ) . افرادی نظیر خالد بن عبدالله قسری بطور مرتب بر منبر به امام علی (ع ) و لعن و نفرین می کردند ( طبری ،۵/۴۸۷ ) و شدیدترین تعبیرات را علیه امیر المومنین (ع ) ابراز می کردند و طبعاً برای توجیه این اقدام خود ، کسانی از محدثین را برآن می داشتند تا احادیثی در ذم امام علی جعل کنند . به همین دلیل است که شاهدیم هشام بن عبدالملک به عمویش که از چهره های نامی شیعی در کوفه بود نامه ای نوشت و از او خواست تا کتابی در فضایل عثمان و نکوهش حضرت علی برای او تالیف کند و او هم از این کار خودداری کرد ( الحنبلی ،۱/۲۲۱ )، ولی امثال او از نقل این گونه جعلیات ابایی نداشتند و از آنجایی که شنیده بودند علی (ع) محاسن خور را خضاب می کرده از تورات چنین نقل می کردند که کسی که محاسن خور را سیاه کند ملعون است ( ابن هشام ، ۱/۴۴۱ ) . عمال بنی امیه در سرتاسر سرزمین های اسلامی علی و فرزندانش را لعن و نفرین می کردند ودلیل اینکار هم بد جلوه دادن شخصیت آنها و حذف آنها از صحنه فکری و اجتماعی و سیاسی جامعه بود ( بلاذری، انساب الاشراف ، ۲/۱۸۱ ) .

• • بیکار یا بیکار پنهان

• • فاقد درآمد ثابت

• • معمولاً دارای پایین ترین گروه درآمد شهری

• • توان مالی ورود به بازار رسمی زمین و مسکن را ندارند.

• • به سختی طالب سرپناه هستند.

• • آماده ی پذیرش خطرات دریافت زمین به شکل غیرقانونی هستند”( پیران،۱۳۷۰: ۶۷).

۳-۸-۲- ویژگی های اجتماعی- فرهنگی
سکونتگاه های غیررسمی علیرغم موقعیت مکانی در داخل یا حاشیه شهر از لحاظ اجتماعی- اقتصادی، این گروه اکثراً جذب نظام اجتماعی و اقتصادی شهر نشده اند و به لحاظ فرهنگی و سیاسی نیز در انزوا هستند. ریشه های روستایی و عشایری و عدم تطبیق با زندگی و فرهنگ شهری و نیز عدم امکان جذب در نظام اجتماعی- اقتصادی از نقاط عطف تعریف این سکونتگاه ها است( داودپور،۱۳۸۴: ۴۳). “از نظر فرهنگی حاشیه نشینان شخصیت هایی هستند که از حاصل برخورد یا پیوند دو نظام فرهنگی متفاوت و احیاناً متخاصم ظهور می کنند. وی معتقد است چنین موجود دو رگه ای به طور همزمان نسبت به هر دو نظام فرهنگی احساس تعلق و بستگی دارد و در عین حال خود را نسبت به هیچ کدام کاملاً متعلق و متمایل نمی داند”(پیران، ۱۳۷۰: ۶۸).
داودپور به نقل از حسین زاده دلیر، مهمترین ویژگی های اجتماعی حاشیه نشینان را به شرح زیر طبقه بندی می کند:

• • عمدتاً جمعیت حاشیه نشین را جوانان تشکیل می دهد.

• • در ساختن محیط مسکونی خود و در برابر عملیات تخریب روحیه بسیار قوی همکاری دارند.

• • به افراد غیرساکن در منطقه اعتماد نداشته و در مسائل خود، آنها را شرکت نمی دهند.

• • به لحاظ عدم وجود فضای کافی اغلب اوقات خود را در خارج از چارچوب مسکونی می گذرانند.

• • ناهنجاری اجتماعی به لحاظ از بین رفتن ارزشهای انسانی در حاشیه شهرها سریع تر پرورش یافته و اعمالی نظیر دزدی، اعتیاد، قاچاق و فحشا در آنجا بیش از متن اصلی شهر دیده می شود( داودپور،۱۳۸۴: ۴۴).

“در واقع در اثر مهاجرت روستاییان، نقش خانواده در انتقال مبانی ارزشی و دینی و ملی به فرزندان کاهش می یابد و جامعه انتقال وظایف تربیتی را بر عهده می گیرد. در نتیجه زمینه ها و بستر تعارضات و نیز نفوذ فرهنگ بیگانه به هویت دینی و ملی جوانان ایجاد و الگوهای ضدفرهنگ و دینی تقویت شده و این مرحله آغازین گسترش مشکلات اخلاقی، فساد و بی بندوباری و فحشا در شهرها به خصوص محلات فقیرنشین خواهد بود”( قاسمی سیانی، ۱۳۸۸: ۱۶۱).
در برخی از اسناد، سازمان ملل نیز حاشیه نشینان را از طریق خصیصه های اقتصادی، فرهنگی تعریف کرده و آنها را مهاجرینی می داند که تحصیلات و سواد کافی ندارند، از آموزش و مهارت برای استخدام در بخش رسمی برخوردار نیستند و زمینه های قبلی آنها، آنان را غیرقابل استخدام در بخش های رسمی شهری می کند. همچنین از نظر سابقه ی شهرنشینی آنها را متعلق به مزرعه و روستا می دانند و چون از درجه بیسوادی بالا و سطح سواد پایین و فرهنگ روستایی برخوردارند نمی توانند در زندگی شهری مشارکت داشته باشند( داودپور، ۱۳۸۴: ۴۶).

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

بنابراین می توان نتیجه گرفت که “تفاوت فرایند توسعه غیررسمی و اشکال متفاوت آنها قبل از هر چیز به مشخصات و ویژگی های فرهنگی برمی گردد. این امر به معنای تأثیر عوامل و شیوه های فرهنگی متفاوتی در نحوه شکل گیری سکونتگاه های غیررسمی است. عواملی چون نظام مالکیت، سازمان یافتگی اجتماعی، هنجارهای قانونی، مذهب، نظام خویشاوندی، روابط قومی و نژادی و نظام گسترده ای از ارزش ها و هنجارهای حاکم بر روابط فردی و جمعی در درون اجتماع و نیز در ارتباط با دولت بر آن مؤثر است. بر این مبنا تفاوت های رفتاری سکونتگاه های بی ضابطه نمودی از مجموعه پیچیده روابطی است که الگوی رفتاری خاصی را تعیین می کند که توسط آنها جوامع زندگی اجتماعی خود را باز می یابند” ( شیخی، ۱۳۸۰: ۴۸).
۴-۸-۲- ویژگی های حقوقی
اسکان غیررسمی به نوعی اسکان گفته می شود که افرادی بدون اجازه و یا پرداخت اجاره بها مکان آنها را اشغال کرده و آن را سرپناه خویش قرار داده اند. این تعریف فقط به جنبه فیزیکی اسکان غیررسمی پرداخته و تصرف عدوانی را لازمه اسکان غیررسمی دانسته است(عسگری طباطبایی، ۱۳۸۱: ۱۰۲). “اغلب ساکنان این سکونتگاه ها، فاقد مالکیت زمینی هستند که خانه خود را بر روی آن ساخته اند. این زمین می تواند زمین های دولتی و خصوصی خالی از سکنه و یا قطعات زمین حاشیه شهر مانند زمین های باتلاقی نامطلوب باشد. بنابراین زمانی که زمین توسط مالکی احیاء نشود و مورد استفاده قرار نگیرد، برای یک تصرف کننده غیرمجاز مناسب است تا خانه خود را بر روی آن بسازد”(داداش پور و علیزاده، ۱۳۹۰: ۳۶).
ویژگیهای سکونتگاه های غیررسمی
منبع: مطالعات نگارنده
شکل شماره۶: ویژگی های سکونتگاه های غیررسمی
۹-۲- دیدگاه های رایج در زمینه اسکان غیررسمی
اهمیت بررسی دیدگاه ها و نظریه ها پیرامون هر موضوعی از آنجا ناشی می شود که آگاهی و بینش کافی پیرامون دیدگاه های مطرح، موضوع مورد پژوهش محقق را، در مسیری قرار دهد که دستیابی به اهداف مورد نظر را محقق سازد. بنابراین برای مقایسه و درک رفتارها و ویژگیهای کلی حاکم بر موضوعات مشابه، باید سیر تفکر و تکامل دیدگاه های مختلف و مرتبط با موضوع، بررسی شود.
تاکنون اندیشمندان، پژوهشگران، مدیران و برنامه ریزان نظریات متفاوتی در خصوص سکونتگاه های خودرو ارائه کرده اند که با توجه به ماهیت و زمینه های مشترکی که در نوع نگرش برخی از نظریه ها دیده شده است، به طور کلی می توان دیدگاه های مرتبط با پدیده اسکان غیر رسمی را ، در قالب چند دیدگاه کلی طبقه بندی کرد، که در این تحقیق، این دیدگاه ها با توجه به اهداف، به دو دسته کلی تر تقسیم بندی شده اند:

1. 1. دیدگاه هایی که با هدف شناسایی دلایلشکل گیری سکونتگاه های غیررسمی مطرح شده اند. (علت گرا) مانند: دیدگاه لیبرال، رادیکال و جامعه گرایان جدید

1. 1. دیدگاه هایی که در برخورد با پدیده اسکان غیررسمی به دنبال راه حل هستند. ( راه حل گرا) مانند: دیدگاه مسأله گرا، بنیادگرا و هدفگرا

۱-۹-۲- دیدگاه لیبرال
در این دیدگاه اسکان غیر رسمی به مثابه معلول عوامل داخلی در کشورهای در حال توسعه تلقی شده است و در جهت گذار از جامعه سنتی به جامعه صنعتی، این نوع اسکان به عنوان ضرورتی در فرایند این تحول قلمداد می شود(احمدی‏پور، ۱۳۷۴: ۳۴). ” این دیدگاه، با آنکه به برخی از ابعاد پدیده حاشیه نشینی توجه دارد، اما تحلیل ریشه ای از مسأله به دست نمی دهد و به طور کلی با حقیقت درگیر نمی شود و واقعیت موجود اسکان غیر رسمی را از تبعات نظام جهانی موجود که در مجموع مورد قبول است می داند، و بیشتر به برخی جنبه های اجتماعی، کالبدی و اقتصادی حاشیه نشینی تأکید دارد. اندیشمندان لیبرالی تضادهای ناشی از رشد نامتعادل اقتصادی و یا روابط متروپل و اقمار را دست کم می گیرند و در زنجیره روابط نظام اقتصادی، تنها بر ویژگی الگوی رشد اقتصادی نامتعادل تکیه می کنند، تجزیه و تحلیل آنان از روابط اقتصادی کشورهای در حال توسعه، عمدتاً بر پایه شناخت عوامل درونی استوار است و از بیان بر هم کنش عوامل برونی و درونی نظام اقتصادی و عملکرد روابط بین المللی اقتصادی کشورهای توسعه یافته بر کشورهای در حال توسعه، پرهیز می کنند”(حاج یوسفی،۱۳۸۱: ۱۶).
به طور کلی، تا این اواخر دیدگاه اغلب اقتصاددانان لیبرال غربی، مهاجرت از روستا به شهر در فرایند توسعه اقتصادی مطلوب به شمار می آمد و تصور می شد که مهاجرت داخلی، فرآیندی طبیعی است که نیروی کار اضافی به تدریج از بخش روستایی خارج می شوند تا نیروی کار مورد نیاز رشد و توسعه صنعتی را تأمین کنند(تودارو، ۱۱۳۸۲: ۳۸۱)، اما ” نتیجه فرایند مهاجرت و توسعه شهرنشینی شتابان و ناهمگون کلانشهرهای کشورهای در حال توسعه دیدگاه اقتصاددانان لیبرال را تغییر داد و از دهه هفتاد به بعد دیگر اقتصاددانان و اندیشمندان توسعه، مهاجرت از روستا به شهر را جریانی سازنده و ضروری برای حل مشکل تقاضای در حال رشد شهرها برای نیروی کار نمی دانند.این عامل به تشدید مسائل جدی بیکاری شهری منجر می شود که خود ناشی از فقدان تعادلهای اقتصادی و ساختاری بین مناطق شهری و روستایی است.نتایج پژوهشهای آماری نشان می دهد که آهنگ شتابان مهاجرتهای بی رویه از روستا به شهر، علاوه بر دامن زدن به نابسامانیهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، حاشیه نشینی شهری را پدید می آورد، و در واقع فقر روستایی به فقر شهری با کلیه محرومیتهای آن تغییر مکان می دهد”( همان منبع : ۳۸۲).
۲-۹-۲- دیدگاه رادیکال
“در دهه های ۶۰ و ۷۰ میلادی بر خلاف اندیشمندان لیبرالی، گروه دیگر متفکران، از جمله نظریه پردازان مکتب وابستگی در آمریکای لاتین، مانن، کوندرفرانک، دوس سانتوس، فورتادو، مانوئل کاستل و کسانی دیگر به طور کلی عقب ماندگی کشورهای در حال توسعه(کشورهای وابسته)را معلول تسلط اقتصادی کشورهای توسعه یافته کنونی می دانند و به نظر آنها الگوی توسعه وابسته و برونزا و جریان صنعتی شدن وابسته، شهرنشینی شتابان و ناهمگون را به دنبال دارد که به موازات رشد نامتعادل، نابرابری درآمدها افزایش می یابد و عدم تعادلهای ساختاری جامعه شتاب می گیرد و به دیده آنها برآیند عملکرد توسعه وابسته عبارتست از پیدایش شکاف طبقاتی میان شهر و روستا و در نتیجه ظهور گروه های حاشیه نشین شهری”(حاج یوسفی،۱۳۸۱: ۱۷).
به طور کلی اندیشمندان مکتب وابستگی، توسعه نیافتگی را معلول ویژگیهای درونی ساختار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهای در حال توسعه نمی پندارند، بلکه نتیجه روابطی اقتصادی و سیاسی می دانند که در طول تاریخ کشورهای توسعه نیافته(اقمار)را به کشورهای پیشرفته (متروپل)پیوند داده و توسعه دومی(کشورهای پیشرفته) را به هزینه عقب ماندگی اولی(کشورهای توسعه نیافته) فراهم آورده است(همان منبع : ۱۸).
۳-۹-۲- دیدگاه جامعه گرایان جدید
از دیدگاه اندیشمندان مکتب جامعه گرایان جدید، حاشیه نشینی و پیدایش گروه های حاشیه ای و فقیر در جوامع شهری کشورهای در حال توسعه، ناشی از عملکرد روند طبیعی تضاد میان کار و سرمایه است، و پیامد قهری عملکرد قوانین حاکم بر نظام اقتصاد سرمایه داری، یعنی تمرکز و انباشت سرمایه، رشد ناموزون اقتصادی و بروز تضادهای اجتماعی(تضاد اراضی بین دهقانان زمین دار و بی زمین، تضاد بین زندگی شهری و روستایی، تضاد طبقاتی و غیره)است. بنابراین در جریان تحولات ناهماهنگ جامعه سرمایه داری، گریز از بروز تضادها و مشکلات اجتماعی از جمله پیدایش حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ اجتناب ناپذیر است( داداش پور و علیزاده، ۱۳۹۰: ۵۰).
این دیدگاه نگاه خرد و عوامل درونی بر مسأله اسکان غیررسمی دارد و به عوامل بیرونی و نقش بین المللی اقتصادی و علل پیدایش این سکونتگاه توجهی ندارد و آن را نتیجه واقعیت موجود از تبعات نظام جهانی موجود که در مجموع مورد قبول است، به حساب می آورد و آگاهانه از درگیر شدن با آن اجتناب می کند.
آنها الگوی توسعه وابسته و برونزای و جریان صنعتی شدن وابسته را عامل شهرنشینی شتابان و ناهمگون می دانند که به موازات آن رشد نامتعادل، نابرابری درآمدها و عدم تعادل های ساختاری جامعه را باعث شده است.
در این دیدگاه اسکان غیررسمی و پیدایش گروه های حاشیه ای و فقیر در جامعه های شهری کشورهای در جهان سوم را ناشی از عملکرد روند طبیعی تضاد میان کار و سرمایه می دانند .
منبع: مطالعات نگارنده
شکل شماره۷: دیدگاه های علت گرا
۴-۹-۲- دیدگاه مسأله گرا (عمدتاً متعلق به قبل از دهه ۱۹۷۰)
مجموعه نظریاتی که تحت عنوان نگرش مسأله گرا دسته بندی شده اند به طور اساسی پدیده اسکان غیررسمی یا حاشیه نشینی را به عنوان یک عارضه و یک مسئله دائمی شهری تلقی می کنند و بدون توجه و تلاش برای شناخت ریشه ها و بنیادهای مسأله و عوامل اساسی مؤثر در پیدایش و شکل دهی و ساختاربخشی این گونه سکونتگاه ها، تنها چنین روندی را جریان طبیعی حیات بشر می دانند. چنین نگرشی با دید عادی و طبیعی به پدیده ی مذکور نگریسته و صرفاً عوارض سوء آن را در ایجاد ناهنجاریهای فضایی، فساد اجتماعی، جرم و جنایت و انواع آسیب های اجتماعی، اقتصادی و کالبدی توصیف می کند( شیخی، ۱۳۸۲: ۱۳۷).
” به نظر برگس و پارک دیدگاه مسأله گرا که در تقسیم بندی های عام نظری در دسته نظریه کارکردگرا قرار گرفته است اصولاً با نگرشی منفی و آسیب شناختی نسبت به پدیده، آن را در روند رشد طبیعی شهر امری عادی و معمولی دانسته و اصولاً سکونتگاه های خودرو را به عنوان مکان در حال تحول و دگرگونی شهر که طی فرایند جدائی گزینی مبتنی بر رقابت، سلطه، توالی و هجوم شکل گرفته و مکان بیشترین جرم و جنایت با ظاهری اندوهبار و مخروبه، آلوده و کثیف و … هستند معرفی می کنند. این دیدگاه در تحلیل نهایی برنامه ریزان شهری را مانند پزشکانی می داند که با عمل جراحی مناطق آلونک نشین را از پیکر شهرها جدا می کنند تا از گسترش و سرایت این ناخوشی واگیردار به سراسر ارگانیسم جلوگیری نمایند”(شیخی، ۱۳۸۰: ۳۰).