نمونه مورد بررسی در مدل سوم شامل شرکت­هایی است که در سال جاری گزارش مشروط دریافت نموده اند.مدل سوم نیز مشابه مدل اول و دوم و به این صورت خواهد بود
DEL_i,t = α_۱ + β_۱UO_t-1 + β_۲UOEXP_t-1 + β_۴QOEXP_t-1 + β_۵DISC_t-1
+ β_۶UE + β_۷AS + β_۸DUAL + β_۹LEV + ε_i,t
در این مدل تغییر رو به کاهش از گزارش مقبول یا از گزارش مقبول با بند تاکید بر مطلب خاص به گزارش مشروط وجود دارد. پیش بینی می شود از آنجایی که گزارش حسابرسی بدتر می شود خلاء گزارشدهی طولانی تر خواهد شد. بنابراین انتظار داریم β_۱ > β_۲ > 0 باشد. تغییر گزارش از مشروط با بند تاکید بر مطلب خاص به مشروط نوعی بهبود در نظر گرفته می­ شود. بنابراین انتظار می­رود β_۵ < β_۴ < 0 باشد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

اظهار نظر مقبول
اظهار نظر مقبول با بند تاکید بر مطلب خاص
اظهار نظر مشروط با بند تاکید بر مطلب خاص
عدم اظهار نظر
اظهار نظر مشروط

• • مدل چهارم

مدل چهارم رویکردی است که جایگزینی برای رویکردهای بکار رفته در مدلهای اول، دوم و سوم در نظر گرفته شده است. مدل چهارم بصورت زیر و شامل متغیرهای کنترل شده در مدل­های قبلی می­باشد
DEL_i,t = α + β_۱D_IMP + β_۲OPNCHG + β_۳D_IMP* OPNCHG + β_۴UE
+ β_۵AS + β_۶DUAL + β_۷LEV + ε_i,t
علاوه بر این متغیرهای زیر نیز اضافه شده است
D_IMP بیانگر این است که آیا در گزارش­های حسابرسی بهبودی وجود دارد یا خیر. مقدار این متغیر بستگی به مقدار متغیر OPNCHG دارد. اگر OPNCHG مثبت باشد عدد ۱ و در غیر اینصورت عدد صفر می­پذیرد.
OPNCHG اختلاف میان گزارش حسابرسی قبلی و گزارش حسابرسی فعلی و اندازه بهبود در گزارش حسابرسی
D_IMP * OPNCHG تعامل تغییر در گزارش
در این تحقیق انتظار داریم که اصلاح در اظهارنظر گزارش حسابرسی تاخیر در گزارش دهی را کاهش خواهد داد. اگر میزان تغییر در اظهارنظر گزارش حسابرسی چیزی را برای انجام با تاخیر در گزارش دهی نداشته باشد، بنابراین پیش بینی می کنیم که β_۱ < 0 و β_۲ = β_۳ = ۰باشد. با این حال اگر میزان تغییر در اظهارنظر گزارش حسابرسی مهم باشد، بنابراین ما انتظار داریم تا β_۳ < 0 در زمانی گردد که در اظهارنظر گزارش حسابرسی بهبودی وجود داشته باشد.
فرضیه های تحقیق
در تحقیقات علمی محقق معمولا نسبت به نتایج احتمالی یک یا چند فرضیه در نظر می­گیرد تا بتواند تحقیق خود را در جهت مشخص هدایت نماید. در این تحقیق فرضیه ­های اصلی به این صورت مورد آزمون قرار می­گیرد
فرضیه اول تحقیق به این صورت بیان می شود
فرضیه اول بهبود در نوع اظهارنظر حسابرس موجب گزارش زودتر سود سهام (عایدات) شرکت‏ها می شود.
علاوه بر مسیر تغییر اظهارنظر در گزارش حسابرسی، میزان این تغییر در اظهارنظر گزارش حسابرسی می تواند بر به موقع بودن افشای اطلاعات عایدات اثر بگذارد، هرچقدر بهبود گزارش حسابرسی بیشتر باشد، به همان اندازه مدیریت با انگیزه ممکن است انتقال اخبار به عموم را تسریع نماید. بنابراین فرض می شود با کنترل عایدات غیرمنتظره، هر چقدر بهبود اظهارنظر در گزارش حسابرسی بیشتر باشد، اعلام عایدات نیز به همان میزان زودتر خواهد بود بنابراین دومین فرضیه تحقیق بطور زیر مطرح می شود
فرضیه دوم بهبود بیشتر در نوع اظهارنظر حسابرس موجب گزارش زودتر سود سهام شرکت‏ها می شود.
تعریف عملیاتی متغیرها
اولین گام برای آزمون فرضیه ­های تحقیق، ارائه تعریف دقیق و مناسب از متغیرها است. متغیر مفهومی است که می ­تواند مشاهده یا اندازه ­گیری شود. اندازه ­گیری ممکن است به صورت کمی یا کیفی انجام شود. متغیرها بر اساس نقشی که در تحقیق بر عهده دارند، به دو دسته مستقل و وابسته تقسیم می­شوند. متغیر مستقل به متغیری گفته می­ شود که از طریق آن، متغیر وابسته تبیین یا پیش بینی می­ شود. در واقع این متغیر توسط محقق اندازه ­گیری، دستکاری یا انتخاب می­ شود. متغیر وابسته، متغیری است که مشاهده یا اندازه ­گیری می­ شود تا تاثیر متغیر مستقل بر آن معلوم و برآورد شود.
متغیرهای تحقیق

1. 1. متغیر وابسته

متغیر وابسته تحقق، تاخیر در گزارشدهی می­باشد. برای تخمین متغیر وابسته در این تحقیق فاصله میان پایان سال مالی و تاریخ اعلام عایدات به عنوان خلا گزارشدهی در نظر گرفته می شود.
DEL_i,t = LAG_i,t – LAG_i,t-1
که در آن
DEL_i,t تاخیر در گزارشدهی می­باشد.
LAG_i,t خلا گزارشدهی که فاصله میان پایان سال مالی و تاریخ گزارشدهی است.

1. 1. متغیر های مستقل

متغیر های مستقل این تحقیق عبارتند از

1. 1. متغیر های ترتیبی برای اظهارنظر حسابرسی

این روش توسط دیفاند (۱۹۹۲)^[۱] مطرح شده است. متغیر ترتیبی اظهارنظر حسابرسی را برای کمی کردن انواع گزارش حسابرسی بکار می­بریم.
انواع گزارش حسابرسی
۱-گزارش مقبول (UO) ^[۲]
۲-گزارش مقبول با بند تاکید بر مطلب خاص (UOEXP)^[3]

پژوهش حاضر شامل دو متغیر مستقل، پنج متغیر وابسته و یک متغیر میانجی است. متغیر مستقل منشأ بروز پدیده ­ها می­باشد و بر متغیرهای دیگر تأثیر می­ گذارد. تشخیص میزان تأثیر متغیر مستقل از اهداف عمده هر پژوهشی است. در پژوهش حاضر مسئولیت اجتماعی شرکت و تصویر قیمت به عنوان متغیرهای مستقل پژوهش مطرح است. متغیر وابسته، متغیری است که تغییرات آن تحت تأثیر متغیر مستقل قرار می­گیرد. انتخاب یک متغیر به عنوان متغیر وابسته به هدف پژوهش بستگی دارد. (سرمد و بازرگان،۱۳۸۵) درواقع موضوع اصلی هر تحقیق همواره متغیر وابسته آن می­باشد. (حافظ نیا،۱۳۸۴) متغیرهای وابسته­ی پژوهش حاضر، رضایت، اعتماد، نگرش، وفاداری و قصد خرید می‌باشد.
۳-۹- روش­های آماری تجزیه و تحلیل داده ­ها
تجزیه و تحلیل داده ­ها در دو بخش آمار توصیفی و استنباطی انجام ­شد. آمار توصیفی به توصیف اطلاعات به دست آمده می ­پردازد که این اطلاعات عبارتند از ویژگی­های جمعیت شناختی­ نمونه­ آماری و تحلیل‌های آماری از قبیل شاخص­ های فراوانی و درحالی که از آمار استنباطی جهت بررسی فرضیات و تعیین وجود یا عدم وجود رابطه بین متغیرها استفاده می­ شود.
در بخش آمـار توصیـفی تحقیق، به بررسی اطلاعات مربوط به ویژگی­های جمعیت­شناختی پاسـخ‌دهندگان پرداخته می­ شود و تحلیل­های آماری از قبیل شاخص­ های فراوانی و درصد فراوانی محاسبه می­گردد.
در بخش آمار استنباطی تحقیق با بهره گرفتن از مدل­سازی معادلات ساختاری ضرایب رگرسیون و سطح معناداری آن­ها محاسبه می­ شود و برازش مدل ساختاری پژوهش مورد بررسی قرار می­گیرد.
در این تحقیق برای تجزیه و تحلیل داده ­های به­ دست آمده از نرم­افزارهای SPSS و LISREL استفاده شده است.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۳-۱۰- تحلیل مدل معادلات ساختاری
برای بررسی روابط بین متغیرها به صورتی منسجم کوشش­های بسیاری در دهه اخیر صورت گرفته است. یکی از روش­های نویدبخش در این زمینه مدل معادلات ساختاری یا تحلیل چند متغیری با متغیرهای مکنون است. از این روش تحت عنوان مدل علی و تحلیل ساختار کوواریانس یاد شده است. از طریق این روش می­توان قابل قبول بودن مدل­های نظری را در جامعه­های خاص با بهره گرفتن از داده ­های همبستگی، غیرآزمایشی و آزمایشی آزمود (رندال، ۱۳۸۸).
مدل­های معادله ساختاری، برای بررسی و آزمون نظریه طرح و توسعه داده شده ­اند که کمک فراوانی به برقراری رابطه میان متغیرهای پنهان یا سازه­ها با در نظر گرفتن دیدگاهی نظری کرده ­اند. رویکرد مدل­سازی معادله ساختاری شامل طرح مدل­های اندازه ­گیری برای تعریف متغیرهای پنهان و سپس برقراری روابط یا معادلات ساختاری در میان متغیرهای پنهان است.
فرضیه مورد بررسی در یک مدل معادلات ساختاری، یک ساختار علّی خاص بین مجموعه ­ای از سازه‌های پنهان است. این سـازه­ها از طریق مجمـوعه­ای از متغیـرهای نشـانگر (قابل مشـاهده) اندازه ­گیری می‌شود. یک مدل معادلات ساختاری کامل از دو مؤلفه تشکیل شده است: الف) یک مدل ساختاری که ساختار علّی خاصی را بین متغیرهای پنهان (مکنون) مفروض می­دارد و ب) یک مدل اندازه ­گیری که روابطی را بین متغیرهای پنهان و متغیرهای نشانگر (اندازه ­گیری شده یا سؤالات سنجش­گر هر متغیر) تعریف می­ کند. هنگامی که داده ­های به دست آمده از نمونه مورد بررسی به صورت ماتریس همبستگی یا کوواریانس درآید و توسط مجموعه ­ای از معادلات رگرسیون تعریف شود، مدل را می­توان با بهره گرفتن از نرم­افزارهای مربوط (Amos ، LISREL ، Visual PLS) تحلیل کرد و برازش آن­ها را برای جامعه­ای که نمونه از آن استخراج شده، آزمود. این تحلیل برآوردهایی از پارامترهای مدل (ضرایب مسیر و جملات خطا) و همچنین چند شاخص برای نیکویی برازش فراهم می ­آورد. (رندال، ۱۳۸۸)
برای برآورد پارامترهای مدل معادلات ساختاری یک مجموعه معادلات رگرسیون بر حسب متغیرهای مستقل و وابسته مدل تدوین می­ شود. تأثیر یک متغیر بر متغیر دیگر، هم می ­تواند مستقیم باشد و هم از طریق تأثیرگذاری بر متغیر میانی دیگر غیرمستقیم. اکثر تغییرات مستقیم همان تغییراتی هستند که در یک نمودار تحلیل مسیر به وسیله پیکان­های یک طرفه مشخص و توسط پارامترهای مدل برآورده می­شوند. (قاسمی، ۱۳۸۹) یک مدل ساختاری کامل با یک نمودار مسیر که معرف روابط نظری مورد بررسی میان متغیرهای مستقل و وابسته است، شروع می­ شود. در این پژوهش تجزیه و تحلیل داده ­ها از طریق تکنیک تحلیل مسیر (الگویابی معادلات ساختاری) و با بهره گرفتن از نرم­افزار LISREL 8.5 انجام شده است.
۳-۱۰-۱- معیارهای برازش مدل
معیارهای علمی قابل قبول برای تأیید مدل نظری تدوین شده با بهره گرفتن از داده ­های گردآوری شده، خود بحث اصلی در «معیارهای برازش مدل» را تشکیل می­دهد. معیارهایی که گاه به نام معیارهای نیکوئی برازش^[۷۰](چرا که هر چه مقدار آن شاخص ­ها افزایش می­یابند نشانه­ای از حمایت قوی­تر داده ­ها از مدل نظری تفسیر می­ شود) و گاه به نام معیارهای بدی برازش^[۷۱] (زیرا که هر چه مقدار آن شاخص ­ها افزایش می­یابد نشانه­ای از حمایت ضعیف­تر داده ­ها از مدل نظری تلقی می­ شود) خوانده می­شوند (قاسمی، ۱۳۸۹).
در روش­های آماری سنتی، محققان اغلب با یک معیار منفرد برای تصمیم درباره رد یا تأیید فرضیه صفر مواجه بودند. اما در مدلسازی معادله ساختاری چنین معیار منفردی وجود ندارد تا تنها و تنها بر مبنای آن معیار، پژوهشگر تصمیم بگیرد که آیا مدل نظری خود را مدلی به لحاظ علمی قابل قبول تلقی کند یا خیر. چنین حالتی ناشی از پیچیدگی و ترکیبی بودن این نوع مدل­هاست (قاسمی، ۱۳۸۹). تعداد این معیارها پیوسته رو به افزایش است و هیچ­گونه توافق همگانی در مورد یک آزمون بهینه وجود ندارد. اما آنچه که در اغلب تحقیقات جهت تأیید مدل رایج است استفاده از ۳ تا ۵ معیــار می­باشد و محققان این تعداد را کافی می­دانند (شوماخر و لومکس، ۱۳۸۸).
در تحقیق حاضر برای ارزیابی نیکوئی برازش مدل­های اندازه ­گیری و برازش مدل کلی از معیارهایی که در جدول ۳-۷ به آن­ها اشاره شده است، استفاده شده است.
جدول ۳-۷ معیارهای برازش و تفسیر برازش قابل قبول

معادل فارسی معیار برازش مدل
معادل انگلیسی
اختصار
سطح قابل قبول

کای اسکوئر

Chi-Square

Chi-Square

مقدار کای اسکوئر جدول

کای اسکوئر هنجار شده

Normed Chi-Square

Chi-Square/DF

۱ تا۳

نیکوئی برازش

Goodness-of-Fit

GFI

۰(عدم پذیرش) تا ۱(برازش کامل)

نیکوئی برازش اصلاح شده

Adjusted Goodness-of-Fit

AGFI

فضای تنفس و بازنگری آن؛
خواندن شعر رومی، «مهمانسرا»؛
فضای تنفس ۳ دقیقه‌ای ـ مقابله‌ای و بازنگری؛
توزیع جزوات جلسه پنجم بین شرکت‌کنندگان؛
تعیین تکلیف خانگی.
۳-۶-۶- جلسه ششم: افکار حقایق نیستند
افکار می‌توانند اثرات قوی بر احساسات و اعمال و رفتار ما داشته باشند. غالباً این افکار خودکار هستند و به گونه‌ی خودکار ناپدید می‌شوند. ما با توجه به این افکار و تصاویر ذهنی و تمرکز بر تنفس و لحظه حاضر احتمالاً از آن‌ها فاصله گرفته و نسبت به آن‌ها دید دیگری پیدا می‌کنیم. با این راهبردها فرصت دیگری برای تفکر در مورد امور پیش می‌آید و از قدرت افکار قدیمی کاسته می‌شود.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

دستور جلسه ششم
مراقبه نشسته ۴۰ دقیقه‌ای ـ آگاهی از تنفس، بدن، اصوات و سپس افکار؛
بازنگری تمرین؛
بازنگری تکلیف خانگی (شامل مراقبه بدون نوار و تنفس عمیق)؛
آماده شدن برای اتمام دوره و ارائه جدول زمانی برای برقراری رابطه جنسی؛
خلق، افکار و تمرین نقطه نظرات یا افکار جانشین؛
زمان تنفس و بازنگری آن؛
تعیین تکلیف خانگی.
۳-۶-۷- جلسه هفتم: چگونه می­توانم به بهترین شکل از خود مراقبت کنم.
دستور جلسه هفتم
۴۰ دقیقه مراقبه نشسته ـ آگاهی از تنفس، بدن، صداها، سپس افکار؛
بازنگری تمرین‌ها؛
بازنگری تکالیف خانگی؛
تمرین مشاهده ارتباط بین فعالیت و خلق؛
تهیه فهرستی از فعالیت‌های لذت‌بخش و فعالیت‌هایی که منجر به حس از عهده برآمدن می‌شود؛
برنامه­ ریزی و تهیه یک برنامه مناسب برای چنین فعالیت‌هایی؛
فضای تنفس ۳ دقیقه‌ای به‌عنوان گام اول برای داشتن حضور ذهن؛
فضای تنفس ۳ دقیقه‌ای یا قدم زدن همراه با حضور ذهن؛
دادن تکلیف خانگی.
۳-۶-۸- جلسه هشتم: استفاده از آنچه یاد گرفته­اید برای استفاده در بقیه زندگی
تمرین منظم حضور ذهن به حفظ تعادل در زندگی کمک می‌کند. نیات مثبت تقویت می‌شوند زیرا این تمرینات با دلایل مثبت مراقبت از خود مرتبط است.
دستور جلسه هشتم
تمرین وارسی بدنی (با تمرکز بر ‌اندام‌های جنسی)؛
بازنگری تکلیف خانگی (شامل نظام‌های هشداردهنده اولیه و برنامه‌های عمل)؛
بازنگری کل برنامه: آنچه در گروه‌های دونفره یاد گرفته‌شده و مرور کل برنامه؛
توزیع پرسش‌نامه بین شرکت‌کنندگان تا در مورد برنامه نظر بدهند؛
بحث در مورد اینکه چگونه به بهترین نحو، تحرک و نظمی که در جلسات گذشته چه در تمرین‌های منظم و چه در تمرین‌های غیرمنظم ایجاد شده ادامه یابد؛
وارسی و بحث در مورد برنامه‌ها و یافتن دلایل مثبت برای ادامه تمرین؛
برقراری رابطه جنسی روتین و عادی با همسر با توافق طرفین؛
توزیع جزوات جلسه ۸ بین شرکت‌کنندگان.
۳-۷- روش تجزیه‌وتحلیل داده‌ها
در پژوهش حاضر برای تجزیه‌وتحلیل داده ­ها از روش بازبینی نمودارها و ضرایب اثر استفاده شد. روند تغییر نمرات آزمودنی‌ها بر روی جداول‌ ترسیم گردید و مورد بازبینی دیداری قرار گرفت. به‌علاوه برای نشان دادن درصد بهبودی از شاخص MPI، برای نشان دادن درصد کاهش نمرات از شاخص MPR و درنهایت برای نشان دادن میزان تغییرپذیری از شاخص Cohen’s d استفاده شده است که این شاخص‌ها به ترتیب تغییرات روند، شیب و میزان تغییرپذیری را نشان می‌دهند.
MPI = [(Baseline Mean – Treatment Phase Mean) / Treatment phase Mean] × ١٠٠
فرمول ۳-۱: روش محاسبه­ی درصد بهبودی
MPR = [(Baseline Mean – Treatment Phase Mean) /Baseline Mean] × ١٠٠
فرمول ۳-۲: روش محاسبه­ی درصد کاهش نمرات
Cohen’s d = M١ – M٢ / σ pooled
Where σ pooled = √ [(σ ١²+ σ ٢²) / ٢]
فرمول ۳-۳: روش محاسبه­ی ضریب کوهن
فصل چهارم
نتایج
فصل چهارم
۴-۱- توصیف آماری متغیرهای پژوهشی

• تفسیر«جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن »

اثر شیخ ابو المحاسن حسین بن حسن جرجانى، از مفسّران شیعه در اواخر قرن نهم و مطلع قرن دهم هجرى معروف به سید گازر است. صاحب ریحانه الادب وى را با اوصاف عالم، فاضل، محدث و مفسّر یاد مى‏کند. نام اصلى تفسیر- بنابر آنچه که مؤلف در مقدمه نوشته- جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن است؛ اما به تفسیر گازر نیز شهرت یافته.^[۹۵]
این تفسیر بعداً مورد استفاده ملا فتح اللّه کاشانى قرار گرفته است. منبع اصلى تفسیر گازر روض الجنان ابو الفتوح رازى است و در واقع تلخیص همراه با تغییر و اضافاتى از آن تفسیر مى‏باشد؛ اگرچه مؤلف نامى از تفسیر ابو الفتوح نبرده است. روش تفسیرى ایشان همان روش ابو الفتوح رازى، یعنى اجتهادى است و به اخبار و روایات- به ویژه فضایل اهل بیت:- عنایت خاصى دارد. گرایش ایشان نیز گرایش کلامى و ادبى است.^[۹۶]
ملا فتح الله در بخش های مختلف از جمله مباحث مربوط به قصص، حکایات پیامبران:و بخش های عرفانی و اخلاقی و تاریخ اسلام به «جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن » مراجعه کرده، با وجود استفاده های فراوان وی از این تفسیر، فقط گاهی از این تفسیر یاد می کند و معمولاً از عبارات «در تفسیر جرجانی مذکور است…»و یا «در تفسیر جرجانی آمده است…» استفاده می کند.
در این جا به ذکر چند نمونه از مراجعات ملا فتح الله به تفسیر «جلاء الاذهان و جلاء الاحزان» اشاره می کنیم.
وی در تفسیر آیه (وَقُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَى اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَهِ فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ)^[۹۷]« و بگو [هر کارى مى‏خواهید] بکنید که به زودى خدا و پیامبر او و مؤمنان در کردار شما خواهند نگریست و به زودى به سوى داناى نهان و آشکار بازگردانیده مى‏شوید پس ما را به آنچه انجام مى‏دادید آگاه خواهد کرد.» می نویسد: «در تفسیر جرجانى مذکور است که در تعلّق علم رسول۹ و مؤمنان به اعمال بندگان دو وجه گفته‏اند یکى آنکه حق تعالى در قیامت آن را بر رسول۹و ائمه۷عرض کند و دیگرى آنکه در اخبار آمده که اعمال امت هر شب دوشنبه و پنج شنبه بر رسول۹و ائمه هدى:عرض می کنند پس مراد به مؤمنان معصومان‏اند.»^[۹۸]
همچنین در تفسیر آیه(إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ)^[۹۹] «در حقیقت پروردگار شما آن خدایى است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر عرش [جهاندارى] استیلا یافت.» می نویسد: «در تفسیر جرجانى مذکور است که عرش جسمی است که حق تعالى آن را بر صورت سریر ایجاد فرموده.^[۱۰۰]»
وی در تفسیر آیه (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ)^[۱۰۱]«خدا به کسانى از شما که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‏اند وعده داده است که حتما آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد همان گونه که کسانى را که پیش از آنان بودند.» در مورد این که خداوند حضرت مهدی۷را خلیفه خود در زمین قرار خواهد داد، نقل می کند: «ابو المحاسن جرجانى در تفسیر خود آورده که دلیل بر صحت این قول که مراد صاحب الزمان۷است و فساد قول آنان که قایلند بآنکه مراد صحابه‏اند که بعد از رسول۹خلافت کردند از ابو بکر و عمر و عثمان و على۷چه حق تعالى در عهد ابو بکر ولایت عرب را مفتوح ساخت و در عهد عمر بعضى از ولایات عجم بگشاد و بر فساد قول آنان که گفته‏اند که مراد جمیع امت پیغمبر۹است آنست که حق تعالى در این آیه وعده استخلاف و تمکین و تبدیل خوف با من فرموده و وعده بچیزى باشد که در زمان حال نباشد بلکه در زمان مستقبل باشد و این هنگام نمی تواند بود که مراد زمان خلفاى ثلثه مذکوره باشد زیرا که به اجماع جمیع امت خلافت ایشان به اختیار مردمان بود نه از جانب حقتعالى پس(لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم) شامل ایشان نباشد.^[۱۰۲]»

• تفسیر روض الجنان و روح الجنان

اثر ابو الفتح جمال الدین حسین (حدود ۴۷۰- ۵۵۴ ق) فرزند على بن محمد خزاعى نیشابورى رازى معروف به ابو الفتوح رازى (مدفون در بقعه‏اى در جوار مرقد شاه عبد العظیم حسنى در شهر رى) از ائمه مفسّران شیعه و مشاهیر متکلّمان امامیه قرن ششم هجرى است. تفسیر ابو الفتوح رازى از قدیمى‏ترین و معروف‏ترین تفاسیر مفصل فارسى شیعى است که با نثر بسیار زیبایى به نگارش درآمده و به شیوه کلامى و روائى و ادبى تألیف گردیده است.
ملا فتح الله از این تفسیر نیز استفاده زیادی برده است ولی در موارد اندکی به نام ابوالفتوح رازی در تفسیر خود اشاره می کند. در واقع می توان گفت که منبع اصلی ملا فتح الله در تفسیر، این دو تفسیر بوده است. از این رو شایسته بود در مقدمه تفسیرش به استفاده فراوان از آن ها اشاره کند. البته نمی توان بر وی خرده گرفت چون قراین نشان می دهد در گذشته نقل از کتاب ها بدون ذکر نام مرسوم بوده و کار ناپسندی محسوب نمی شد.^[۱۰۳]
یکی از مواردی که ملافتح الله به نام ابوالفتوح اشاره کرده و از تفسیر وی نقل می‌کند این مورد است که می‌نویسد:
«قدوه المفسّرین شیخ ابو الفتوح رازى;در جلد اول تفسیرش این داستان رقّت بار را مفصلا نقل فرموده و ما پاره‏اى از نگارشات او را ملخصا در اینجا ذکر می کنیم. می فرماید: ملت عرب طبعا از فرزند دخترینه نفرت داشتند و دختر در نظر آنان بسیار خوار و زبون بود چنان که حق تعالى درباره آنها فرموده(وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى‏ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ)^[۱۰۴] «و هر گاه یکى از آنان را به دختر مژده آورند چهره‏اش سیاه مى‏گردد در حالى که خشم [و اندوه] خود را فرو مى‏خورد.» سبب نفرت عرب جاهلیت از دختر چند امر بود یکى آنکه غیر کفو به خطبه ایشان نیاید… و دیگر آنکه می ترسیدند که در فوت پدران یا غیبت و مسافرت آنان دختران گرسنه یا برهنه شوند و این را براى خود عار و ننگ می شمردند کما قال تعالى: (وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَهَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ)^[۱۰۵]« و از بیم تنگدستى فرزندان خود را مکشید ماییم که به آنها و شما روزى مى‏بخشیم.»^[۱۰۶]
وی همچنین ذیل تفسیر آیه (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَالرَّسُولِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلًا)^[۱۰۷] « اى کسانى که ایمان آورده‏اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیاى امر خود را [نیز] اطاعت کنید پس هر گاه در امرى [دینى] اختلاف نظر یافتید اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید آن را به [کتاب] خدا و [سنت] پیامبر [او] عرضه بدارید این بهتر و نیک‏فرجام‏تر است.» می نویسد: «در تفسیر ابو الفتوح مذکور است که وجه استدلال این آیه بر امامت ائمه اثنى عشر:آنست که حق تعالى اطاعت اولو الامر را با طاعت خود و اطاعت رسول۹خود مقرون ساخته و چنان که قدیم تعالى از همه قبایح منزه است و رسول او۹از همه معاصى کبیره و صغیره معصوم و مطهر اولوا الامر نیز باید که چنین باشند و به اتفاق بعد از پیغمبر۹غیر از ائمه اثنا عشر:معصوم نبودند پس مراد به اولى الامر ایشان باشند نه غیر ایشان و اگر نیز مراد از اولو الامر على العموم باشد لازم می آید که هر حاکمى و عالمى که بنا حق و ناروا حکمى کند تابع او باید شد و اطاعت او باید کرد به جهت عموم لفظ و این باجماع باطل است و احادیث صحیحه نیز دالند بر این مدعا.»^[۱۰۸]

• تفسیر مجمع البیان

تالیف علامه طبرسى;، معروف به امین الاسلام طبرسى‏ متولد ۴۶۸ و متوفاى ۵۴۸ ق است.ایشان از بزرگان قرن ششم هجرى و یکى از مفسّران نامدار و مشهور شیعه است.
تفسیر مجمع البیان بر گرفته از تفسیر تبیان است؛ چرا که ایشان از میان تمام تفاسیر آن عصر، تنها تفسیر تبیان شیخ طوسى;را به دلیل جامعیت آن مى‏پسندند. مورخان، درباره سیره او مطلب جالبى نوشته‏اند و آن این است که او کتاب مجمع البیان را نوشت و مطالب کتاب تبیان شیخ طوسى;را در آن گرد آورد. ^[۱۰۹]
ملا فتح الله در تفسیر آیه شریفه (فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ)^[۱۱۰] « در خانه‏هایى که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت] آنها رفعت‏یابد و نامش در آنها یاد شود در آن [خانه]ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش مى‏کنند.» می نویسد: «و در مجمع البیان آورده که نزد ابن عباس و حسن و مجاهد و جبائى و قتاده مراد به بیوت مذکوره، مساجد است.»
همچنین وی در تفسیر آیه شریفه (خُلِقَ الْإِنسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِیکُمْ آیَاتِی فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ)^[۱۱۱] « انسان از شتاب آفریده شده است به زودى آیاتم را به شما نشان مى‏دهم پس [عذاب را] به شتاب از من مخواهید.» می نویسد: «در مجمع البیان آورده که مفسّران را در این انسان دو قول است اول آن است که مراد به آن آدم است و بنا بر این تفسیر عجل را بر چند معنى تنزیل کرده‏اند یکى آنکه او سبحانه آدم را بعد از خلق همه اشیا در آخر روز جمعه که آخر ایام شنبه بود خلق فرمود به سرعت تمام تا قبل از غروب شمس آن روز خلقت او تمام بوده باشد»^[۱۱۲]
ملا فتح الله کاشانی از این تفسیر بخصوص در مباحث نقل قصص و تاریخ بهره زیادی برده است.
۴– کنز العرفان
تالیف جمال الدین ابو عبد اللّه مقداد بن عبد اللّه بن محمد بن حسین بن محمد سیورى حلّى اسدى، معروف به فاضل مقداد، از بزرگان اصحاب و مشایخ است. وى عالم، فاضل، متکلم، محقق و فقیهى توانا بود و از شاگردان شهید اول شیخ محمد بن مکى عاملى (۷۳۴- ۷۸۶ ق) است که در سال ۸۲۶ در گذشت و در نجف اشرف مدفون گشت.
او تألیفات گرانقدر و ارزشمندى دارد؛ از جمله همین کتاب و کتاب دیگرش «التنقیح الرائع فی شرح مختصر النافع» در فقه و اثر دیگر وى «اللوامع فی المباحث الکلامیه» و همچنین کتاب «النافع المختصر فی شرح الباب الحادی عشر».
این کتاب (کنز العرفان) بر اساس ابواب فقه ترتیب یافته و فواید بسیارى دارد و به رغم اختصار، بحث را کامل کرده و نهایت ایجاز ولى در حد کفایت به مباحث متناسب لغوى و ادبى پرداخته است، که خود دلالت بر تبحر و مهارت مؤلف در ادب و لغت و بیان و نیز قدرت استدلال و استوارى او در اقامه برهان دارد.^[۱۱۳]
ملا فتح الله کاشانی در تفسیر منهج الصادقین در بیشتر مباحث فقهی از «کنز العرفان» استفاده کرده است به طوری که می توان گفت زیر بنای مباحث فقهی این تفسیر«کنز العرفان» است ملا فتح الله در ذیل آیات فقهی ابتدا توضیح مختصری از خود می آورد و سپس مطالب و آراء فقهی را از کنز العرفان ذکر می کند. در این جا به ذکر چند مورد از موارد استفاده ملا فتح الله از کنز العرفان را می آوریم.
وی در تفسیر آیه (وَثِیَابَکَ فَطَهِّرْ)^[۱۱۴] «و لباس خویشتن را پاک کن» می نویسد: «و در کنز العرفان آورده که بنا بر طهارت ظاهر در این مقام چند حکم است اول آنکه تطهیر واجبست زیرا که امر حقیقت از براى وجوبست، دوم تطهیر واجبست براى نماز نه بحسب ذات بجهت اجماع جمیع امت و قرینه (وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ)^[۱۱۵] «و پروردگار خود را بزرگ دار»، بنا بر آنکه مراد تکبیر افتتاح باشد، سوم اینکه وجوب على عمومه نیست زیرا که در احادیث صحیحه ثابت گشته که دم غیر مغلّظ که از درهم بغلی قاصر باشد معفو عنه است و همچنین است خون قروح و جروح که باز نایستد یا از مطلق نجاست در حال ضرورت یا آنکه ملبوس از ما لا یتم به الصلاه باشد و غیر آن بر تفصیلى که در کتب فقهیه مسطور است، چهارم آنکه تطهیر از براى غیر نماز و طواف مستحبّ است به جهت تمرین تکلیف بر آن و سهولت او نزد دارنده آن.»^[۱۱۶]
و یا در تفسیر آیه شریفه(وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّى تَفِیءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ)^[۱۱۷] «و اگر دو طایفه از مؤمنان با هم بجنگند میان آن دو را اصلاح دهید و اگر [باز] یکى از آن دو بر دیگرى تعدى کرد با آن [طایفه‏اى] که تعدى مى‏کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد پس اگر بازگشت میان آنها را دادگرانه سازش دهید و عدالت کنید که خدا دادگران را دوست مى‏دارد.»، می نویسد: «صاحب کنز العرفان آورده که بعضى از فقهاء که معاصر مایند به این آیه استدلال کرده‏اند بر قتال بغات و این محض غلط است زیرا که باغى کسی است که بر امام معصوم۷خروج کند به تأویل باطل و با او محاربه نماید و به مذهب ما او کافر است به دلیل قول حضرت رسالت۹مر امیر المؤمنین۷را که «یا على۷حربک حربى و سلمک سلمى» پس چگونه باغى مذکور مؤمن باشد تا در تحت آیه داخل شود و لازم نمى‏آید از ذکر لفظ (بغى) در آیه که مراد به آن بغاتى باشند که معهود فقها اند.»^[۱۱۸]
دیگر منابعی که ملا فتح الله در تفسیر خود استفاده کرده عبارتند از: انوار التنزیل و اسرار التاویل قاضى ناصر الدین عبد اللّه بن عمر بیضاوى‏، تفسیر کشاف زمخشری، تفسیر تبیان شیخ طوسی;، تفسیر ثعلبی، تفسیر کاشفی، تفسیر قمی، تفسیر کبیر فخر رازی، تفسیر منسوب به امام حسن عسکری۷و کتب حدیثی من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق;، عیون اخبار الرضا تالیف شیخ صدوق;.
علاوه بر این ملا فتح الله کاشانی از آراء مفسّران صدر اسلام از صحابه و تابعان بهره های فراوانی برده و در موارد بسیار زیادی در تفسیرش آراء آن ها را بدون ذکر منبع ذکر کرده است. وی از آراء ابن عباس بیشتر از سایر صحابه استفاده کرده است.
شیوه طرح مباحث در منهج الصادقین
ملا فتح الله در تفسیر سوره ها به طور منظم و منسجم عمل کرده است. شیوه تنظیم مطالب در منهج الصادقین به روش زیر است:
ملا فتح الله ابتدا نام سوره را ذکر می کند و سپس مکی یا مدنی بودن سوره را ذکر می کند وی در مشخص کردن سور مکی یا مدنی به اقوال صحابه استناد می کند و نظر صحیح و مورد نظر خود را در نهایت بیان می کند.
در ادامه عدد آیات را ذکر کرده و نظرات مختلف در این زمینه از گرو های مختلف شامی، بصری، کوفی ، مکی، مدنی و حجازی بیان کرده و آیات مورد اختلاف را ذکر می کند وی در نهایت عدد کوفی را به سبب انتساب به امام علی۷بر می گزیند.
سپس ملا فتح الله نام های سوره و ثواب و آثار قرائت سوره و فضایل سوره را به نقل از پیامبر اکرم۹و ائمه اطهار:بیان کرده و تناسب اختتام سوره قبل با افتتاح سوره بعد را ذکر می کند. بعد از آن ملا فتح الله آیات را دقیق و موافق با قرائت ابوبکر از عاصم و گاهی موافق قرائت حفص از عاصم، بدون تعرض به قرائت های دیگر، ترجمه می کند.
وی در ادامه اسباب النزول، مباحث لغوی، صرف و نحو و مسائل بیانی را با استشهاد به اشعار عرب بیان می کند و سپس به مباحث تفسیری می پردازد.
در این جا به ذکر نمونه هایی برای مطالب یاد شده ذکر می کنیم.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

ملا فتح الله در مورد نام سوره در سوره اعراف می فرماید: «بدانکه نزد علماء دین المص یا اسم سوره است و یا اسم قرآن یا هر حرفى از آن اشاره است به اسمى از اسماء الهى چون اله و ملک و لطیف و صبور…»^[۱۱۹]
صاحب تفسیر «منهج الصادقین» درباره مکی و مدنی بودن در سوره مائده می نویسد: «نزد بعضى هر آیتى که مُصَدَّر است به(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا)«اى کسانى که ایمان آورده‏اید.» مدنى است و هر کدام که مُصَدَّر به (یا أَیُّهَا النَّاسُ) «اى مردم» مکى است و اصحّ آنست که بنا بر اغلب است.»^[۱۲۰]
وی در مورد مکی و مدنی بودن سوره رعد می نویسد: «مکى است همه آن نزد ابن عباس و عطا و پیش کلبى و مقاتل آیه آخرین مدنی است و در حق عبد اللَّه بن سلام نازل شده و حسن و عکرمه و قتاده گفته‏اند که این سوره مدنی است مگر آیه (وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ)^[۱۲۱] «و اگر قرآنى بود که کوهها بدان روان مى‏شد.» و آیتى که بعد از آن است که این هر دو آیه در مکه نازل شده.»^[۱۲۲]
ملا فتح الله عدد آیات سوره رعد را این گونه بیان می کند: «عدد آیات آن چهل و هشت است نزد شامى و چهل و هفت بعدد بصرى و چهل و چهار نزد اهل حجاز و چهل و سه به عدد کوفى و اختلاف در پنج آیه است (لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ)^[۱۲۳] «در آفرینش جدیدى خواهیم بود»،(الظُّلُماتُ وَ النُّورُ)^[۱۲۴] «تاریکی ها و روشنایى» از غیر کوفى (الْأَعْمى‏ وَ الْبَصِیرُ)^[۱۲۵] «نابینا و بینا» و (سُوءُ الْحِسابِ)^[۱۲۶] «به سختى بازخواست‏شوند» شامى (مِنْ کُلِّ بابٍ)^[۱۲۷] «از هر درى بر آنان درمى‏آیند.» عراقى و شامى»^[۱۲۸]
وی در ثواب قرائت سوره یونس می نویسد:«هر که تلاوت سوره یونس کند در هر دو ماه یا سه ماه از جاهلان نباشد و روز قیامت از مقربان بارگاه عزت بود.»^[۱۲۹]
و در ثواب قرائت سوره اعراف می نویسد:«هر که سوره الاعراف را قرائت کند حق تعالى میان او و ابلیس سترى پیدا کند و آدم شفیع او باشد در آخرت و عیاشى باسناد خود از ابى بصیر روایت کرده که ابى عبد اللَّه۹فرمود که هر که سوره الاعراف را در هر ماه تلاوت کند روز قیامت از زمره (الذین لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ)^[۱۳۰] «کسانی که بر ایشان بیمى نیست و غمگین نخواهند شد» باشد و اگر در هر جمعه بخواند حق تعالى در قیامت حساب او نکند و بعد از آن فرمود که آیات این سوره محکمند پس باید که ترک قرائت او نکند که روز قیامت گواهى خواهد داد براى خود نزد حضرت بارى.»^[۱۳۱]
مولف منهج الصادقین در مورد ختم و افتتاح دو سوره کهف و انبیاء می نویسد: «بباید دانست که چون حق سبحانه ختم سوره الکهف نمود به ذکر توحید و امر مردمان به آن افتتاح این سوره کرد به ذکر انبیا که بر طریقه توحید بودند.»^[۱۳۲]
وی در مورد مباحث لغوی و صرف و نحو در سوره مریم می نویسد: «تسمیه فاجره به بغى جهت آنست که آن مشتق است از بغیت به معنى طلب یعنى زنى که طلب کننده زنا است و یا از بغى به معنى تجاوز و تعدى یعنى زنى که در گذشته است از حد شرع به سبب این عمل قبیح و آن بر وزن فعولست نزد مبرد در اصل بغوى بوده و عدم دخول تاء تانیث در او به جهت آن است که در فعولى که به معنى فاعل است مذکر و مؤنث مساویست»^[۱۳۳]
فصل سوم: توجه به قاعده در نظر گرفتن قرائت صحیح در منهج الصادقین
یکی از قواعدی که در تفسیر قرآن نقش مهمی ایفا می کند، قاعده توجه به قرائت صحیح است که مفسّر قرآن باید در هنگام تفسیر توجه کافی به این قاعده داشته باشد. در این جا این پرسش ها مطرح می شود که قرائت صحیح دارای چه معیارها و ملاک هایی است؟ علل ایجاد قرائت های سبعه چیست؟ آیا مى توان قرآن را بر طبق هر یک از این قرائت ها تفسیر کرد؟ یا تفسیر باید براساس قرائت خاصى باشد؟ و…
در این فصل برآنیم تا ضمن پاسخ به پرسش های فوق میزان رعایت توجه به این قاعده در تفسیر منهج الصادقین را بررسی کنیم.

آنچه در ذیل می‌آید سازوکارها و راهبردهایی است که زمینه‌های حفظ عزت و سیادت اسلامی را فراهم و یا یا از خدشه‌دار شدن آن جلوگیری می‌کند:
۷-۳-۱- تقدم مصالح معنوی بر مصالح مادی
گاهی تأمین نیازهای مادّی با رعایت مصالح معنوی تزاحم می‌یابد. در این‌صورت کدام اصل می‌تواند در رفع این تزاحم و تنظیم روابط اجتماعی به‌ما کمک کند؟ و آیا عالی‌ترین حد از مصالح مادّی را باید مقدم داشت و رشد معنوی را کنار گذاشت یا به‌قیمت پذیرش رشد مادی کم‌تر، مصالح معنوی را نیز تأمین نمود؟ این پرسش، تنها به‌ روابط داخلی جامعه محدود نمی‌شود، بلکه در روابط میان‌فرهنگی نیز این تزاحم و پرسش مطرح می‌شود.
اگر تزاحمی بین مادّیات و معنویات پیدا شد، معنویات مقدم خواهند بود؛ زیرا انسانیت انسان و کمال حقیقی او در سایه معنویات به‌دست می‌آید. معنویات انسان را به‌خدا نزدیک می‌سازد و زندگی مادّی مقدمه دست‌یابی به معنویات و وسیله تأمین آن خواهد بود.
البته در فرض‌هایی نادر ممکن است مرتبه‌ای از مصالح معنوی، فدای مراتب عظیمی از مصالح شود که اگر آن مصالح مادّی تأمین نشود، مصالح معنوی هم در درازمدت به‌خطر می‌افتد. اما این فرضی نادر است و اصل کلی بر این است که مصالح معنوی بر مصالح مادّی مقدم است.^[۸۷۲]
پیشوایان اسلام سلام‌الله علیهم اجمعین فرموده‌اند: «اجعل مالک دون نفسک واجعل نفسک دون دینک».^[۸۷۳] اگر جانت در معرض خطر هست، مالت را فدای جانت کن؛ اگر خطر دایر شد بین مال و جان، مال را فدای جان کن؛ اما اگر امر دایر شد بین جان و دین: زنده ماندن با کفر یا کشته شدن با ایمان؛ کدام را انتخاب کنیم؟ «اجعل دینک دون نفسک»، جانت را سپر دینت کن اگر چه کشته شوی ضرر نمی‌کنی. «قل هل تربصون بنا الا احدی الحسنیین» کسی که در راه دینش کشته شود چه ضرری می‌کند؟… در نتیجه از دیدگاه اسلامی مصالح دینی و معنوی از مصالح مادی مهم‌تر است.^[۸۷۴]
امام سجاد علیه‌السلام در دعای چهارم صحیفه سجادیه به تمجید کسانی می‌پردازد که «در راه پیروز ساختن رسالت نبی اکرم ص از همسران و فرزندان مفارقت گزیدند و براى تثبیت نبوتش با پدران و پسران خود کارزار کردند و به برکت او پیروزى یافتند.»^[۸۷۵] گاهی برای اعتلای دین و تحقق اهداف رسالت، راهی جز بریدن از تعلقات مادی(قومیت و ملیت و تمامی دارایی ها و افتخارات دنیوی) وجود ندارد. خود پیامبر اکرم ص «در دعوت بسوى خداوند با خویشان خود در افتاد و براى خشنودى او با قبیله خود کارزار نمود و در راه احیاى دین او رشته خویشاوندى خود را بگسیخت و نزدیکترین بستگانش را به علت اصرار بر انکار او از خویش دور کرد.»^[۸۷۶] مال و اموال، فرزند و خویشاوند، ملیت و قومیت و حتی جان می‌بایست در مواقع لزوم فدای دین باشد و افراد هنگامی که می‌باید میان دین و فرامین الاهی و دنیا و هر آنچه بدان وابسته است یکی را برگزینند، به سمت دین می‌روند و این مفهوم انسانی ایده‌آل از منظر دین است. سیدالساجدین علیه السلام این مهم را به زیبایی در دعای نهم صحیفه بیان کرده است: «خدایا و هر زمان که از ما تقصیرى سر زند که مستوجب خسران در دین یا زیان در دنیا شویم، پس آن خسران را در آن یک که زود گذرتر است (یعنى دنیا) قرار ده و عفو از عقوبتت را در آنچه دوامش طولانى‏تر است (یعنى دین) بر قرار ساز و چون آهنگ دو کار کنیم که یکى از آنها ترا از ما خشنود کند و آن دیگر ترا بر ما خشمگین سازد.، پس به آنچه ترا از ما خشنود کند متمایلمان ساز.»^[۸۷۷] و پیامبر اکرم ص اینگونه بود که «در راه تبلیغ دین اسلام جان خود را در رساندن پیام تو(خداوند تبارک و تعالی ) خود را به مشقت ‌انداخت و به سبب دعوت به شریعت تو به رنج می‌افکند و به نصیحت پذیرندگان دعوتت مشغول داشت.»^[۸۷۸] دورترین مردم را به جهت پذیرفتن دین تو به خود نزدیک ساخت، و براى تو با دورترین مردم دوستى گزید و با نزدیک‌ترین آنها دشمنى ورزید.^[۸۷۹] به سرزمین غربت و محل دورى از جایگاه اهل و عشیره‌اش و منشأ و مولد و محل آرامش‌اش هجرت کرد، به قصد آنکه دین تو را عزیز سازد و به کمک تو بر کافران غلبه نماید.^[۸۸۰] سعى ایشان را به پاس آنکه در راه تو از شهر و دیار قوم خود هجرت کردند و خویش را از فراخى زندگى به سختى و تنگى در افکندند، مشکور دار و (همچنین) آنان را که براى اعزاز دینت ستم دیدند را خشنود فرماى.^[۸۸۱]

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۷-۳-۲- تقدم مصالح جمعی بر منافع فردی
جایی که منافع فردی با مصالح جمعی تعارض داشته باشد، مصالح جمعی بر منافع فردی مقدم داشته می‌شود. از نگاه اسلام، منافع جمع بر منافع فرد، ترجیح دارد، هرچند به‌ضرر فرد یا گروه خاصی باشد؛ از همین‌روست که مسلمانانی را که با کفّار، پیمان بسته بودند، مکلف به ‌پایبندی بدان می‌کند؛ چرا که رعایت جانب عدالت اجتماعی را لازم‌تر و واجب‌تر از منتفع و یا متضرّر نشدن یک فرد می‌داند.^[۸۸۲] نیازهای مشترک اجتماعی و روابط ویژه زندگی انسانی، انسان‌ها را آنچنان‏ به ‌یکدیگر پیوند می‏زند و زندگی را آنچنان وحدت می‏بخشد که افراد را در حکم مسافرانی قرار می‏دهد که در یک اتومبیل و یا یک هواپیما یا یک کشتی‏ سوارند و به‌سوی مقصدی در حرکت‏اند و همه با هم به‌منزل می‏رسند و یا همه‏ با هم از رفتن می‏مانند و همه با هم دچار خطر می‏گردند و سرنوشت یگانه‏ای‏ پیدا می‏کنند. چه زیبا مثلی آورد رسول اکرم (ص) آنجا که فلسفه امر به‌معروف و نهی‏ از منکر را بیان می‏کرد: «گروهی از مردم در یک کشتی سوار شدند و کشتی سینه دریا را می‏شکافت‏ و می‏رفت. هر یک از مسافران در جایگاه مخصوص خود نشسته بود. یکی از مسافران به ‌عذر اینکه اینجا که نشسته‏ام جایگاه خودم است و تنها به‌خودم‏ تعلق دارد، با وسیله‏ای که در اختیار داشت به ‌سوراخ کردن همان نقطه‏ پرداخت. اگر سایر مسافران همانجا دست او را گرفته و مانع می‏شدند، غرق‏ نمی‏شدند و مانع غرق شدن آن بیچاره نیز می‏شدند».^[۸۸۳]
صفوان جمال مردى بود که- به اصطلاح امروز- یک بنگاه کرایه وسائل حمل و نقل داشت که آن زمان بیشتر شتر بود، و به‌قدرى متشخص و وسائلش زیاد بود که گاهى دستگاه خلافت، او را براى حمل و نقل بارها مى‏خواست. روزى هارون براى یک سفرى که مى‏خواست به مکه برود، لوازم حمل و نقل او را خواست. قراردادى با او بست براى کرایه لوازم. ولى صفوان، شیعه و از اصحاب امام کاظم است. روزى آمد خدمت امام و اظهار کرد- یا قبلًا به امام عرض کرده بودند- که من چنین کارى کرده‏ام. حضرت فرمود: چرا شترهایت را به ‌این مرد ظالم ستمگر کرایه دادى؟ گفت: من که به ‌او کرایه دادم، براى سفر معصیت نبود. چون سفر، سفر حج و سفر طاعت بود کرایه دادم و الّا کرایه نمى‏دادم. فرمود: پولهایت را گرفته‏اى یا نه؟ یا لااقل پس کرایه‌هایت مانده یا نه؟ بله، مانده. فرمود: به‌دل خودت یک مراجعه‏اى بکن، الآن که شترهایت را به ‌او کرایه داده‏اى، آیا ته دلت علاقه مند است که لااقل هارون این‌قدر در دنیا زنده بماند که برگردد و پس کرایه تو را بدهد؟ گفت: بله. فرمود: تو همین مقدار راضى به ‌بقاى ظالم هستى و همین گناه است‏.^[۸۸۴] آنچه از این جریان می‌توان استفاده کرد این است که کار صفوان جمال یک کار و فعالیت تجاری شخصی بود اما چون کمک به ظالمی است که بودنش به ‌مصلحت جامعه شیعیان نبود حضرت این کار او را حرام اعلام کرده است و بدیهی است که تقویت ظالم و باز کردن سلطه ظالمان در هر زمان و در هر مکان از طریق هر کسی صورت گیرد، شامل این حکم خواهد بود.
امام خمینی ره این بحت را در یک جمله خلاصله کرده اند: «حفظ مصلحت عمومی و اسلام مقدم است بر حفظ مصلحت شخص، هر کس که باشد.»^[۸۸۵]
۷-۳-۳– تحریم سلطه سیاسى(نفی سبیل)
در آیه ۱۴۱ سوره نساء^[۸۸۶] قاعده دیگری که عمدتا ناظر به‌ ارتباطات میان‌فرهنگی است بیان می‌شود که از آن تحت عنوان قاعده نفی‌سبیل یاد می‌کنند. این قاعده نیز مثل اصل دعوت دارای شمولیت است. «در مورد ارتباط مسلمان‌ها با غیرمحاربان، که جان و مالشان از نظر اسلام محترم است مسئله خاصى وجود ندارد، جز این‌که باید این روابط، متعادل باشد. تعادل در روابط، دو رویه دارد: نخست آن‌که روابط جامعه اسلامى با کفار غیرمحارب، به‌گونه‌اى نباشد که مسلمان‌ها زیر دست آن‌ها باشند و نوعى سیادت و برترى براى کفار به‌وجود آید. اگر در درون جامعه اسلامى، خود مسلمان‌ها بعضى‌شان بر بعض دیگر، برترى داشته باشند اشکالى ندارد؛ ولى در روابط بین‌المللى، میان مسلمان و غیرمسلمان، باید سیادت اسلام محفوظ باشد و برترىِ کفار بر مسلمانان نفى شود که خداوند در قرآن کریم به‌صراحت مى‌فرماید: «لَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا». البته این موضوع، بسیار گسترده و پیچیده است و اهدافى که امروز براى ما
مطرح است، مانند استقلال اقتصادى و سیاسى و خودکفایى، همه زیر این عنوان
قرار دارند. به‌هر‌حال، مسلمان‌ها نباید ریزه‌خوارخوان دیگران باشند، دست‌شان را
پیش کفار دراز کنند و ارتباطشان با کفار به‌شکلى باشد که ذلت جامعه اسلامى از آن استشمام شود. بنابراین، اوّلاً جامعه اسلامى، نباید زیریوغ جوامع کفر و استکبار قرار گیرد و ثانیاً، اگر جامعه اسلامى، در شرایط اضطرارى یا در اثر تنبلى و کم‌کارى و یا به علت‌هاى دیگر، غافل‌گیر شد و به جامعه کفر وابستگى پیدا کرد، باید تلاش و جدیت کند تا هرچه سریع‌تر خود را از این وابستگى برهاند و سیادت اسلامى را به جامعه برگرداند؛ چرا که اصل در اسلام و جامعه اسلامى، عدم وابستگى به کفار است.
دوم، هنگامى که جامعه اسلامى، بر جامعه کافر برترى و سیادت یافت، نباید با آنان، رفتار ظالمانه داشته باشد و موجب بدنامىِ اسلام و مسلمانان شود، بلکه باید با رفتار خوب و عادلانه خود با کفار، نظر آنان را به‌سوى اسلام جلب کند.^[۸۸۷]
براساس این اصل برقرارى هرگونه رابطه سیاسى، اقتصادى، نظامى و فرهنگى کشورهاى مسلمان با بیگانگان در صورتى که موجب استیلاى سیاسى، اقتصادى، نظامى و فرهنگى بیگانگان بر جوامع اسلامى شود، حرام است و نه تنها دولت‌ها و ملل مسلمان حق برقرارى چنین روابطى ندارند، بلکه باید با ابزارها و راه کارهاى گوناگون از جمله مقاومت منفى به مقابله با بیگانگان برخیزند؛ و ثانیا، هیچ کافرى نمى‌تواند در جامعه اسلامى عهده‌دار منصبى از مناصب سیاسى و قضایى، که لازمه اش تسلط و برترى بر مسلمانان است، بشود. مسلمان بودن از شرایط حاکمان، والیان و قضات جامعه اسلامى است.
طبق قاعده نفی‌سبیل، مسلمان نباید نسبت به ‌امور مربوط به‌ سرنوشت مسلمین از کافران طلب مشورت کند. لذا استخدام مستشاران نظامی و امنیتی خارجی یعنی غیر مسلمان و گماشتن آنها در مقامات و پست­های حساس نظامی بر خلاف سیاست خارجی اسلام است. این ممنوعیت مادامی است که خطر سلطه کافر بر مسلمان وجود دارد.
شهید مطهری در توضیح این قاعده می­گوید: فقها حدیث «وَلَن یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» را ناظر به ‌تشریح و قانون در مورد رابطه مسلم و غیر مسلم دانسته ­اند. یعنی در روابط مسلم و غیر مسلم نباید غیر مسلم بر مسلم اعتلا و تسلط داشته باشد. همچنان که از آیه کریمه ۱۴۱ سوره نساء نیز قانون و حکم تشریعی استنباط کرده ­اند. خلاصه معنای آیه و حدیث، بنابراین تفسیر چنین می­ شود: «اسلام در روابط مسلم با غیرمسلم هر وضعی را که مستلزم تسلط و اعتلای غیر مسلمان بر مسلمان باشد، رسمی و قانونی نمی­داند.»^[۸۸۸]
طبق نظر امام خمینی (ره)، «اگر در روابط تجاری با اجانب [که سنخی از ارتباط میان‌فرهنگی است]، خوف آن است که به‌ بازار مسلمانان صدمه اقتصادی وارد شود و موجب اسارت تجاری و اقتصادی بشود، واجب است قطع اینگونه روابط، و حرام است این‌نحو تجارت.»^[۸۸۹] اینجا فرقی میان استیلای سیاسی یا فرهنگی و معنوی دشمن وجود ندارد». ایشان ذیل مبحث دفاع، هم این مسئله را مورد تاکید قرار داده و طی چند مسئله ابعاد مختلف آن را بیان فرموده‌اند: «اگر به‌واسطه توسعه نفوذ سیاسی یا اقتصادی و تجاری اجانب، خوف آن باشد که تسلط بر بلاد مسلمانان پیدا کنند، واجب است بر مسلمانان دفاع به‌هر نحو که ممکن است و قطع ایادی اجانب چه عمال داخلی باشند یا خارجی.»^[۸۹۰]
۷-۳-۳-۱ تحریم وابستگى به بیگانگان
قرآن کریم پیامبر و مسلمانان را از تکیه کردن و وابستگى به‌ بیگانگان در امور دینى و اجتماعى نهى مى‌کند.^[۸۹۱] علاّمه طباطبائى در تفسیر «تکیه‌کردن» و امورى که اتکا به ‌ظالمان در آن‌ها نهى شده است، مى‌فرماید: با توجه به ‌آیات قبلى، روشن مى‌شود که مراد از ظالمان، کافران و مشرکان و هر جائر و ستمگرى است که از پذیرش آیین توحیدى سرباز زده، از گسترش و پیاده شدن آن جلوگیرى نموده و مؤمنان را به ‌خاطر باورها و ارزش‌هایشان مورد آزار و شکنجه قرار مى‌دهد. قرآن، پیامبر(صلى‌الله علیه وآله) و مسلمانان را از وابستگى به‌ ظالمان در امور دین نهى مى‌کند؛ یعنى باید از بیان و یا پیاده‌کردن حقایقى از دین که به‌ضرر آن‌هاست، پرهیز کنند و نباید آنان را در اداره امور اجتماعى خویش دخالت دهند و یا با بهره گرفتن از امکانات آنان به‌حفظ، تبلیغ، اجراى دین، اخلاق و سنن اسلامى اقدام نمایند؛ چرا که این‌کار، استقلال دینى و اجتماعى مسلمانان را خدشه‌دار کرده، احیاى حق از راه توسّل به ‌باطل به‌شمار مى‌رود که سرانجام، موجب از بین‌رفتن حق بر اثر تلاش براى احیاى آن مى‌شود.^[۸۹۲]
۷-۳-۴– تحریم‌هاى اجتماعى
۷-۳-۴-۱– حکم به ‌نجاست ذبح غیرمسلمان
ذبح یا شکار حیوانات، علاوه بر شرایطى همچون رو به‌قبله بودن و ذکر نام خدا، مسلمان بودن ذابح یا شکارچى نیز شرط است. از این رو، اگر یکى از اصناف کافران ـ اعم از مشرک، بت پرست، مادى گرا، اهل کتاب و نیز مرتد و ناصبى ـ حیوانى را سر ببرند و یا به‌وسیله سگ شکارى، تیر و تفنگ شکار کنند، آن حیوان، غیر مذکّا و در حکم مردار است و استفاده از گوشت، پوست و چربى آن بر مسلمان حرام مى باشد. به‌همین دلیل، گوشت، پوست، چربى و مواد غذایى گوشتى، که از کشورهاى غیرمسلمان وارد مى شوند و یا در بازار غیر مسلمانان و یا به‌وسیله غیر مسلمانى که در کشور اسلامى زندگى مى کند، فروخته مى شوند، محکوم به‌حرمت و نجاست مى‌باشند.^[۸۹۳]
۷-۳-۴-۲– عدم ثبوت حق شفعه برای کافر
منظور از حق شفعه این است که اگر انسان بخواهد مثلاً ملک و یا خانه خود را بفروشد و آن ملک و خانه را به‌طور مشاع با کسی شریک باشد، حق تقدم خرید با آن شریک می­باشد. حال اگر مسلمانی با یک کافر به‌صورت مشاع شریک باشند و مسلمان بخواهد حق و سهم خود را بفروشد حق‌الشفعه از شریک کافرش ساقط است. لذا در سیاست خارجی در صورت اشتراک یک کشور مسلمان با شرکت یا کشور غیر مسلمان در یک سرمایه‌گذاری صنعتی، در صورت ضرر دهی این شرکت برای شریک مسلمان طبق قاعده نفی سبیل باید لغو گردد.^[۸۹۴]
۷-۳-۴-۳– تحریم ازدواج زن مسلمان با غیرمسلمان
اسلام با اذعان بر تأثیر فکرى و رفتار پدر و مادر بر فرزندان، ایمان را شرط صحّت ازدواج دانسته و پیروان خود را از ازدواج با مشرکان و کافران نهى نموده است، هرچند امتیازاتى همچون زیبایى و موقعیت برتر اجتماعى نیز داشته باشند. قرآن در بیان حکمت این نهی مى‌فرماید: «اولئکَ یدعون الى النّار»؛^[۸۹۵] آنان به‌خاطر باورها و ارزش‌هاى شرک آلودى که دارند، دیگران را به‌سوى آتش جهنم فرا مى‌خوانند؛ اما خداوند با دعوت به ‌ایمان، موجب رستگارى، آمرزش و بهشتى‌شدن انسان‌ها مى‌شود. بنابراین، خداوند مؤمنان را از اختلاط و معاشرت با مشرکان، که نتیجه‌اى جز دورى از خدا در پى ندارد، برحذر داشته و به ‌اختلاط با مؤمنان، که زمینه تقرّب الهى است، فرا مى‌خواند.^[۸۹۶] از سوى دیگر، خداوند زن و شوهر را مایه آرامش روانى یکدیگر مى‌داند که بین آنها پیوند قلبى و مودّت‌آمیزى بر قرار کرده است. ادامه این پیوند براى استمرار زندگى زناشویى ضرورى است. حال اگر چنین پیوندى بین زن و شوهرى که یکى مسلمان و دیگرى کافر است برقرار شود، از یک‌سو، آنان به‌ویژه زن را در معرض فرهنگ‌پذیرى از یکدیگر قرار داده و از سوى دیگر، با نهى از دوستى و مودّت کافران در تضاد خواهد بود؛ و اگر این رابطه برقرار نباشد، زندگى دوام نخواهد یافت. دلیل دیگر آنکه ازدواج با بیگانگان در دراز مدت موجب حضور گسترده غیر مسلمانان در جامعه اسلامى و تغییر ترکیب جمعیت، گسترش فرهنگ بیگانه و اضمحلال فرهنگ اسلامى مى‌گردد. از این‌رو، ازدواج با پیروان دیگر ادیان، جز در موارد خاص، تحریم شده است
۷-۳-۴-۴– جواز ازدواج مرد مسلمان با زنان اهل کتاب
عموم فقها معتقدند با استناد به ‌آیه ۵ سوره مائده ازدواج مرد مسلمان با زن اهل کتاب جایز است؛ برخی این جواز را هم در مورد نکاح دائم و هم نکاح موقت صحیح می‌دانند و برخی فقط نکاح موقت را می‌پذیرند. اما ازدواج مردان مسلمان با زنان غیرمسلمانی که پیرو آیین موسی و عیسی نباشند، با استناد به ایات قرآن ممنوع و حرام است.^[۸۹۷]
ازدواج زن مسلمان با مرد غیرمسلمان ممنوع و ارتکاب به ‌آن جرم محسوب می‌شود. شاید علت این حکم عوامل روانی و اجتماعی است که در زندگی زناشویی موجبات تبعیت زن از مرد را فراهم کرده و ممکن است در این شرایط زن در معرض ارتداد قرار گیرد.^[۸۹۸] آنچه در این مورد بیشتر مورد توجه است، خوف تاثیرپذیری از عقاید و آیین مرد است؛ زیرا سلطه مرد و احاطه او بر زن از دیدگاه فقهای شیعه قابل انکار نیست و باتوجه به ‌این‌که اسلا‌م برتری کفار را بر مسلمانان نمی‌پذیرد، این ازدواج جایز نیست.
اما شاید فلسفه منع اکثر فقهای شیعه در خصوص ازدواج دائم مرد مسلمان با زن غیرمسلمان آن است که زن به‌عنوان مادر، نقش بسیار عمده‌ای در پرورش فکری کودکان و ساختار اعتقادی آنها ایفا می‌کند و در واقع دامنِ مادر دبستان اولیه طفل است و هم اوست که شخصیت او را در دوران طفولیت شکل و نقش می‌دهد و در واقع معمار واقعی و اصلی شکل‌گیری و تکوین شخصیت کودک کسی جز مادر او نیست. از این‌رو اسلا‌م اجازه نخواهد داد که کودک مسلمانی در دامن مادری پرورش یابد که هیچ‌گونه تعهدی نسبت به‌حفظ ارزش‌های اسلا‌می ندارد و در ازدواج موقت چون هدف تشکیل خانواده و تربیت اولا‌د نیست و بیشتر ارضای غریزه مدنظر است، خطری برای جامعه اسلا‌می نداشته و بلا‌مانع است.
مرد مسلمان در صورت ازدواج با زن غیرمسلمان باید با حسن معاشرت رفتار کند و نمی‌تواند همسر غیر مسلمان خود را به ‌اموری که در دین اسلام واجب است مانند غسل و اقامه نماز مجبور کند. محقق حلی می‌فرماید: مسلمان نمی‌تواند زن ذمی خود را مجبور به ‌غسل کند زیرا بدون غسل نیز استمتاع از وی جایز است.^[۸۹۹]
در مورد ازدواج غیرمسلمانان با خودشان نیز فقهای شیعه معتقدند عقد ازدواج رسمی کفار هر گاه مطابق موازین رسمی خودشان به‌طور صحیح انجام شود از نظر مسلمین صحیح است و در این مورد فرقی بین اهل کتاب و بت‌پرستان وجود ندارد. حتی اگر زوجین به ‌آیین اسلام بگروند ازدواج سابق ایشان نیز رسمیت خواهد یافت مگر آن که ازدواج قبلی ایشان مانند ازدواج با محارم مخالف با موازین اسلام باشد.^[۹۰۰]
۷-۳-۴-۶– اعمال محدودیت‌های اجتماعی
با الهام از حدیث شریف «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه» (اسلام برتری می­یابد و چیزی بر آن برتری نمی‌یابد)، اصل مهمی در مسائل مختلف اجتماعی، فرهنگی و روابط بین‌الملل طرح می‌شود مبنی بر این‌که نباید اهل کفر و هیچ یک از متعلقات آن بر مسلمانان برتری و سلطه یابد. بنابراین غیرمسلمانان باید از شکستن هنجارها و بى‌اعتنایى نسبت به ‌ارزش‌هاى اسلامى در ملأعام پرهیز کنند. از احداث معابدى همچون کلیسا، صومعه، کنشت و آتشکده اجتناب کنند، از از احداث بناها و ساختمان‌هاى مشرف بر خانه‌هاى مسلمانان خودداری کنند.
این اصل در ابعاد شهرسازی و معماری نیز دارای اهمیت شایان توجهی است بویژه اینکه معماری به‌عنوان هویت و شناسنامه فرهنگی و تعالی هر قوم و ملتی است و با گذشت دوران مختلف ابعاد آن به نماد و ارزش تبدیل می­ شود. بنابراین بلند بودن ساختمان غیر مسلمان از بناهای اسلامی هم امروز و هم در گذر ایام نمادی برای سلطه و استعلای فرهنگ غیر دینی و کفر بر مسلمانان تبدیل می­ شود. از این‌رو این مسئله توسط بزرگ دانشمند جهان اسلام یعنی علامه حلّی مورد توجه قرار گرفته است. به‌طوری که در بحث فقهی درباره ساخت‌و ساز بناهای غیر اسلامی (اعم از معابد سایر ادیان و منازل اهل کتاب) در شهر اسلامی به‌ آن تمسک کرده و گفته است که بلند ساختن بناهای غیر اسلامی به‌دلیل منافات داشتن با این اصل مطلوب نیست و جائز شمرده نمی­ شود.
بنابراین بناهای غیر مسلمان نباید مرتفع­تر از بنای اسلامی اعم از بناهای عمومی مانند مسجد و بازار، و بناهای خصوصی مانند خانه باشد. حتی باید پایین­تر از آن باشد تا استیلا و برتری اسلام و مسلمانان نمود داشته و مشخص باشد. زیرا با تساوی ارتفاع آنها، برتری اسلام حاصل نمی­ شود.^[۹۰۱]
با تکیه بر این اصل حدیثی و فتوای فقهی از طرفی، و مسئله «خط آسمان» در معماری و شهرسازی، اختصاص خط آسمان به ‌بناهای اسلامی بویژه منازل مسلمانان شاخصی است که اجرای آن در ساخت و ساز شهری ضروری است.
و از همین رو، به‌صدا درآوردن ناقوس، ورود به‌ مساجد مسلمانان، فروش کتب دینى خود و صلیب در بازار مسلمانان، تبلیغ باورها و ارزش‌هاى خود و انجام معاملاتى که در اسلام حرامند، برای آنان در جامعه اسلامی جایز نیست.
در اسکان اقلیت‌های مذهبی نیز محدودیت‌های جزئی وجود دارد. برای نمونه ذمیان درصورتی که بخش جداگانه‌ای را برای سکونت خویش انتخاب نمایند می‌توانند در ساختن بنای منزل و خانه‌های خود از هر نوع طرح و نقشه‌ای استفاده کنند؛ ولی هرگاه بخواهند در محلات و بخش‌های مسلمین اقامت کنند باید از ایجاد و بنای آپارتمان‌های بلند که از نظر بلندی اشراف و امتیاز چشم‌گیری بر خانه‌های مسلمین دارد خودداری کنند. اما هرگاه شخص ذمی اقدام به‌ خرید چنین آپارتمان بلندی که از طرف مسلمانان ساخته شده نماید می‌تواند برای اقامت خویش از آن استفاده نماید.^[۹۰۲]
۷-۳-۵– محدودیت‌های فرهنگی
۷-۳-۵-۱– نفى نمادهاى کفرآلود و تحریم و تشابه ‌فرهنگى به‌ بیگانگان
فقها تشابه ‌به‌ کفّار را در لباس پوشیدن، آرایش‌کردن، غذا خوردن،^[۹۰۳] روش زندگى و هر چیزى که از ویژگى‌هاى اختصاصى آن‌ها باشد، حرام دانسته اند؛^[۹۰۴] اقامه نماز در برابر مجسمه، تصویر، قبر، آتش روشن، و نیز در آتشکده، با لباس، انگشترى و روى فرشى که داراى تصویر ذى روحى باشد، نهى شده است. حکمت این حکم را پرهیز از تشبه ‌به ‌بت‌پرستى و عبادت اهل ضلال دانسته‌اند؛ چرا که هر یک از موارد مذکور نمادى از یک باور غیرتوحیدى است..^[۹۰۵]
۷-۳-۵-۲– حرمت کتب ضاله
فقها بالاتفاق، نگه‌دارى، چاپ، تکثیر، خرید و فروش، خواندن، تدریس و درس‌گرفتن این‌گونه کتاب‌ها و نیز کسب درآمد از راه‌هاى مذکور را، جز براى اهل فن و براى نقد و بررسى آن‌ها، حرام دانسته‌اند،. روشن است که انواع مطبوعات، نشریه‌ها، روزنامه‌ها و نیز امواج و تصاویر ضالّه نیز، که از ماهواره و اینترنت دریافت مى‌شوند، همین حکم را دارند. فقها براى این حکم به کتاب، سنّت و عقل استناد کرده‌اند.^[۹۰۶]
۷-۴- رعایت اصول انسانی واخلاقی
اسلام دین فطرت است و بر پایه اصولی استوار است که فطرت پاک هر انسانی با آن آشناست. اساسا فلسفه خلقت انبیاء چیزی جز بیداری فطرت انسان‌ها نبوده است. حرکات و سکنات مسلمانان همواره باید در چارچوب اصول انسانی و اخلاقی که فراتر از آموزه‌های مورد تایید و احترام همه بشر اعم از مسلمان و غیرمسلمان است قرار گیرد. منش و رفتار مسلمان در این خصوص باید به‌گونه‌ای باشد که منادی ارزش‌های اخلاقی و انسانی بشریت باشد. از آنجا که این ارزش‌ها برخاسته از فطرت حق‌جوی انسان است و برای وی پدیده‌ای آشنا به‌شمار می‌آید، التزام به ان، خود بهترین شیوه دعوت دیگران به ‌این دین مبین است. امام صادق علیه‌اسلام فرمودند: «لَیْسَ مِنْ شِیعَتِنَا مَنْ یَکُونُ فِی مِصْرٍ یَکُونُ فِیهِ مِائَهُ أَلْفٍ وَ یَکُونُ فِی الْمِصْرِ أَوْرَعُ مِنْهُ؛ از شیعیان ما نیست کسی که در شهری باشد و در آن شهر صدهزار نفر جمعیت داشته باشد، پرهیزکارتر از او در شهر یافت شود»^[۹۰۷] گو این‌که حضرت اصرار دارند که شیعیان باید در هر موقعیت که هستند، بهترین باشند.
وقتی مسلمانان به جهاد فتح شام مشغول بودند^[۹۰۸] و دمشق را در محاصره داشتند هرچه می‎یافتند در اختیار فرماندهان و متولیان تقسیم غنائم قرار می‎دادند تا بعدها طبق ضوابط فقه اسلامی بین آنها تقسیم شود. این مسلمانان گاه غنائمی کم‎ارزش مانند بقچه‎ای پشم یا کرک با خود می‎آوردند. وقتی این خبر به ‌بطریق دمشق رسید از امانت‌داری و عدل و خوش‎رفتاری مسلمانان حیرت‎زده شد و خطاب به ‌دیگر بطارقه روم گفت آیا امانت‌داری و پاک‌دامنی آنان را نمی‎بینید؛ آن‌ها حتی در اشیای کم‎بهاء نیز می‎خواهند سهم دیگران را پرداخت نمایند و آنچه را که حق آنها نیست از آنِ خود نسازند. دیگر بطارقه رو به‌ او کردند و گفتند: آری آنان عابدان و راهبان شب و روزه‎داران روز هستند، اگر حتی فرمانده آن‌ها سرقت کند دستان او را قطع می‎کنند و اگر یکی از آنان زنا کند او را سنگسار می‎کنند. بطریق بزرگ گفت: آری این نکات را من نیز شنیده‎ام، و سوگند به‌خدا درون زمین برای من بهتر از روی آن است؛ زیرا من دریافته‎ام که یارای مقابله با آنان را ندارم و در جنگ با آن‌ها خیری برای من نیست و اگر ترس از پادشاه نبود همانا از آن‌ها درخواست صلح می‎کردم و به ‌دین آنها وارد می‎شدم.^[۹۰۹] و وقتی در یکی از نبردها رومی‌ها نماینده‎ای به‌سوی فرمانده‌ی مسلمانان یعنی ابوعبیده فرستادند، وی وقتی وارد سپاه مسلمانان شد به چهره‎های مسلمانان می‎نگریست ولی ابوعبیده را در میان آن‌ها نیافت، زیرا فردی که لباس امیران بر تن کرده باشد و یا در مکان مخصوصی نشسته باشد یا هیأت و هیبت خاصی داشته باشد ندید، مدتی متحیر ماند سپس از اعراب پرسید فرمانده شما کیست؟ و باو پاسخ دادند آن کسی که مقابل تو نشسته است. وی بعد از اطمینان از این‌که او همان فرمانده است با حیرت پرسید: چرا این‌گونه بر زمین نشسته‎ای و ابوعبیده جواب داد برای تواضع نسبت به پروردگار.^[۹۱۰]
و وقتی شهر حمص از دست رومی‌ها بیرون رفت بطارقه آن‌جا در انطاکیه با قیصر روم ملاقات کردند. قیصر که از سقوط حمص سخت اندوهگین بود از آن‌ها پرسید آیا مگر نه این‌که آنها نیز مانند شما بشر هستند پاسخ دادند: ‌چرا. پرسید تعداد شما بیشتر بود یا آن‌ها؟ پاسخ دادند: تعداد ما چندین برابر آن‌ها بود. قیصر پرسید پس چرا از مقابل آن‌ها گریختید. بطارقه ساکت شدند و هیچ نگفتند. پیرمردی برخاست و گفت: این عرب‌ها مردمان صالح هستند و ما مردمانی فاسد، ما دروغ می‎گوییم و آن‌ها دروغ نمی‎گویند … آن‌ها روزها روزه می‎دارند و شبها به‌ نماز برمی‎خیزند، به‌ عهد خویش وفادارند و امر به‌معروف و نهی از منکر می‎کنند و ما پادشاها به ‌مردم ستم می‎کنیم و پیمان می‎شکنیم و شراب می‎نوشیم و مرتکب حرام می‎شویم و گناه می‎کنیم و در زمین فساد می‎ورزیم و به‌ آنچه ناخشنودی خدا در آن است امر می‎کنیم و از آنچه خشنودی خدا در آن است نهی می‎کنیم.^[۹۱۱] و در جایی دیگر فرمانده‌ی رومی‌ها از نهراسیدن اعراب از مرگ سخن گفته است.^[۹۱۲]