به طور خلاصه می توان گفت این دسته جرایم به دو دسته جرایم عمدی و جرایم مطلق تقسیم می شود، که در جرایم مطلق نیازی به قصد نتیجه نیست و قصد و عمد مرتکب در ارتکاب رفتار مجرمانه کفایت می‌کند.

مبحث دوم : بزه دیدگان جرم هرزه نگاری

هرزه نگاری یکی از جرایم مرتبط با محتوا است که در تقسیم بندی حقوق موضوعه، در زمره جرایم علیه اخلاق و عفت عمومی قرار دارد.

هرزه نگاری در مفهوم عام به معــنای تصاویر و محتویاتی است که عمــدتا به قصد تحریک جنسی ارائه می شود، این موارد در قالب نمایش، ارائه، تولید و تجارت محتویات مستهجن است. با پیدایش اینترنت، ضمن خارج شدن جرم هرزه نگاری از حالت سنتی ، ابزار کارآمدی برای سو استفاده کنندگان جنسی پدید آمده است. این فناوری مدرن ارتباطی موجب شده است حجم سواستفاده چند برابر شود و تعداد دریافت کنندگان تصویر و نیز حجم تصاویر مبادله شده به صورت غیر قابل تصوری افزایش یابد.

بزه دیدگان این نوع جرایم را که عمدتاً خانواده ها هستند، می توان به دو بخش تقسیم کرد: ۱- کودکان و نوجوانان ۲- بزرگسالان. بزه دیدگی کودکان و نوجوانان در شبکه های بین‌المللی (اینترنت) از مسائل مهم جرایم سایبری است.که هریک از این انواع بزه دیدگان در نوع خود جای بحث فراوانی دارد که در ذیل به آن خواهیم پرداخت.

این مبحث نیز به دو گفتار با عناوین، هرزه نگاری افراد بزرگسال و هرزه نگاری کودکان و نوجوانان پرداخته است.

گفتار اول : هرزه نگاری افراد بزرگسال

همان طور که می‌دانیم بزه‌دیدگان جرایم سایبری قربانیانی می‌باشند که یا به وسیله حضور شخصی خویش در فضای مجازی از حملات بزهکاران مورد ضرر مالی و روحی می‌شوند و یا بالعکس هیچگونه دخالتی در ایجاد حمله سایبری نداشته‌اند که به فراخور ویژگی‌های اجتماعی چون شغل مرتبط با فضای ‌سایبر که بزه‌دیده مدام با این فضا سروکار داشته باشد یا سن و تحصیلات و … که باعث می‌گردد بزهکاران سایبری هدف را شناسائی و مورد حمله قرار دهند.

تقسیم هرزه نگاری به کودک وبزرگسال یکی از رایج ترین تقسیم بندی هایی است که درمورد هرزه نگاری

وجود دارد . هرچند به نظر می‌رسد این تقسیم بندی توسط کشورهایی که هرزه نگاری را به رسمیت شناخته و قانونی دانسته اند ایجاد شده و فقط در چنین نظام های کیفری کاربرد دارد ؛ ولی می توان این تقسیم بندی را برای کشورهایی که هرزه نگاری را ممنوع نـمودند نیز از جهت اهمیت مراقبـت بیشتر از

کودکان و وضع مقررات حفاظتی سختگیرانه تر و دقیق تر مفید دانست .

این یک واقعیت است که مرتکبین جرایم سایبری، همانند گرگ‌آموزش‌ها یا دیگر درندگانی که به گله‎های حیوانات حمله‎ می‎کنند، به دنبال ضعیف‎ترین قربانی یا آنکه در ظاهر چنین است می‎گردند. اما این واقعیت را هم نمی‌توان کتمان کرد که تمامی قربانیان از پیش انتخاب نشده‎اند و ‌به این دلیل قربانی جرم قرار گرفته‎اند که یک سری آسیب‎پذیری‌آموزش‌ها را از خود نشان داده‎اند. گاهی اوقات، فقط ‌به این دلیل یک نفر قربانی جرم سایبر می‎شود که در زمان خاصی در موقعیت خاصی قرار گرفته است .^[۱۲۴] در واقع در چنین مواردی فرد بدون آنکه خود در بزه‌دیدگی خویش مقصر باشد به جهت آنکه در مسیر بزهکاران قرار گرفته قربانی جرم گردیده است.

بزه دیدگی بزرگسال در جوامع امروزی به وفور دیده می شود. چه بزهی بالاتر از این که کانون خانواده ها سست می شود، اعتمادها از بین می رود و روابط زناشویی دستخوش تحول می شود. مردانی که با صور قبیحه آشنا می‌شوند، پای بندی به همسر را از دست می‌دهند و تنوع طلب می‌گردند. حتی ممـکن است زن ها نیز از این آفت دور نمانند و جایگاه خود را فراموش کنند.از این گذشته سو استفاده هایی که از عکس های افراد می شود منجر به اختلافات بسیار وسیع و جدایی ها می شود. چه بسا برخی از این سو استفاده ها موجب طلاق زوجین، ترک وطن، انصراف از دانشگاه و شغل شود و مشکلات عدیده ی دیگری را سبب گردد.

بدیهی است که هرزه نگاری به منزله ظلم است که نه تنها در دین در اخلاق نیز به شدت منع می‌گردد و حرام می‌باشد. ظلم به کودکانی که ضمیر پاک دارند و با دیدن تحریکات جنسی گمراه شده و سرنوشت تلخی را تجربه می نمایند، سنگین تر است. حتی انسان های بالغ، زنان و مردانی که ضعف ایمان دارند با وسوسه ها به بیراهه می‌روند و کانون خانواده ها را فاسد نموده، متلاشی می‌سازند.

هرزه نگاری ظلم است چون ترویج بی حیایی در خانواده و جامعه است، حال آن که خداوند همواره انسان‌ها

را به حیا و عفت دعوت می‌کند. ظلم است از باب این که اذهان عمومی را ‌در مورد مظاهر فناوری مانند ماهواره، تلفن همراه، رایانه و .. بدبین می‌کند و خانواده ها برای حفظ حریم خود و نجات فرزندان، گاهی آنان را از به کار گیری این وسایل منع می‌کند و نونهالانی که آینده سازان این جامعه هستند دچار رکود و عقب ماندگی می‌شوند.

از نظر فقهی اضرار به غیر، عملی منفور و حرام می‌باشد. در هرزه نگاری در واقع به دیگران ضرر می‌رسد. و چه ضرری بالاتر از این که بنیان خانواده ها با دیدن محتـویات دور از عفت و اخلاق سسـت می شود، سوءظن در خانواده ها ریشه انداخته، آرامش از میان می رود، درصد طلاق و جدایی والدین افزایش یابد و فرزندان را از داشتن کانون صمیمی خانواده محروم می‌گردند.^[۱۲۵]

کاربران رایانه‌ای که تجربه زیادی در تعاملات برخط ندارند، برای آنهایی که در محیط‎های گپ ملاقاتشان می‎کنند، بیشتر قابل اعتمادند. ممکن است آن ها چنین اعتقاد داشته باشند که از آنجا که خود در ارتباطات آنلاین صداقت به خرج می‎دهند، دیگران نیز چنین خواهند بود. مجرمین سایبر هر ساله با خیل عظیمی از تازه‎واردهای اینترنتی مواجه هستند که هر یک از آن ها می‌تواند یک قربانی بالقوه ارزشمندی برای آن ها به شمار آیند. به همین دلیل، متولیان آموزشی کاربران اینترنت باید توجه ویژه‎ای به تازه‎واردها داشته باشند و باید به آن ها به خوبی گوشزد کنند که ممکن است هدف اقدامات متقلبانه کلاهبرداران و دیگر مجرمین قرار گیرند و در این خصوص اطلاعاتی جهت شناسایی آن ها و نحوه جلوگیری از به دام افتادن آن ها ارائه دهند. تولید و انتشار انبوهی از تصاویر یا اصوات مستهجن که اکنون در فضای مجازی اینترنت و مخابرات شایع است، به شدت سلامت اخلاق اشخاص را تهدید می‌کند. تصاویری که برخلاف موازین عقلی و شرعی بوده و مذاق جنسی را متنوع ساخته و آثار زیانباری در روابط خارجی افراد می‌گذارد و به نوعی می توان گفت که فضای آلوده سایبر محدود به صندلی مقابل صفحه رایانه یا لحظه ای که کاربر از اینترنت استفاده می‌کند، نیست و بلکه این فضا روزنه تزلزل اخلاق جمعی در فضای واقعی است و به همین دلیل فضای سایبر باید از گزند محتویات منافی عفت و اخلاق عمومی در امان باشد.

ضریب نفوذ اینترنت روز به روز در کشور ما در حال افزایش است به گونه ای که همه ما گفت و گودر محـیط مجازی را تجربه کـرده ایم. یاهو، گوگل و حال اسـکایب، وایبر، تانگو و واتس آپ راه هـای بیش از

یک گفت و گوی ساده را پیش رویمان قرار داده‌اند.

۳-۳-۱- روایی پرسشنامه

به منظور سنجش روایی ابزار از روش روایی قضاوتی استفاده شده است، بدین ترتیب که پرسشنامه اولیه بین ۵ نفر از اساتید و خبرگان بانک ملی توزیع و با اعمال نظرات اصلاحی ایشان پرسشنامه نهایی تدوین گردید.

۳-۳-۲- پایایی پرسشنامه با بهره گرفتن از ضریب آلفای کرونباخ^[۳۰]

ضریب آلفای کرونباخ توسط کرونباخ ابداع شده، و یکی از متداول‌ترین روش‌های اندازه‌گیری اعتمادپذیری و یا پایایی پرسشنامه‌هاست. منظور از اعتبار یا پایایی پرسشنامه این است که، اگر صفت‌های مورد سنجش با همان وسیله و تحت شرایط مشابه و در زمان‌های مختلف مجددا اندازه‌گیری شوند، نتایج تقریبا یکسان حاصله شود.

ضریب آلفای کرونباخ، برای سنجش میزان تک بعدی بودن نگرش‌ها، عقاید و … به کار می‌رود. در واقع می‌خواهیم ببینیم تا چه حد برداشت پاسخگویان از سوالات یکسان بوده است. اساس این ضریب بر پایه مقیاس‌هاست. مقیاس عبارتند از دسته‌ای از اعداد که بر روی یک پیوستار به افراد، اشیا یا رفتارها در جهت به کمیت کشاندن کیفیت‌ها اختصاص داده می‌شود. رایج ترین مقیاس که در تحقیقات اجتماعی به کار می رود مقیاس لیکرت است. در مقیاس لیکرت اساس کار بر فرض هم وزن بودن گویه‌ها استوار است. بدین ترتیب به هر گویه نمراتی (مثلا از۱ تا ۵ برای مقیاس لیکرت ۵ گویه‌ای) داده می‌شود که مجموع نمراتی که هر فرد از گویه‌ها می‌گیرد نمایانگر گرایش او خواهد بود (افشانی و همکاران، ۱۳۸۴).

آلفای کرونباخ بطورکلی با بهره گرفتن از یکی روابط زیرمحاسبه می‌شود.

(۳-۱)

یا

که در این روابط k تعداد سوالات، واریانس سوال i ام، واریانس مجموع کلی سوالات، میانگین کواریانس بین سوالات، و واریانس میانگین سوالات می‌باشند .

با بهره گرفتن از تعریف آلفای کرونباخ می توان نتیجه گرفت:

(۱) هرقدرهمبستگی مثبت بین سوالات بیشتر شود، میزان آلفای کرونباخ بیشتر خواهد شدو بالعکس.

(۲) هر قدر واریانس میانگین سوالات بیشتر شود آلفای کرونباخ کاهش پیدا خواهد کرد.

(۳) افزایش تعداد سوالات تاثیرمثبت و یا منفی (بسته به نوع همبستگی بین سوالات) بر میزان آلفای کرونباخ خواهد گذاشت.

(۴) افزایش حجم نمونه باعث کاهش واریانس میانگین سوالات، در نتیجه باعث افزایش آلفای کرونباخ خواهد شد.

بدیهی است هر قدر شاخص آلفای کرونباخ به ۱ نزدیکتر باشد، همبستگی درونی بین سوالات بیشتر و در نتیجه پرسش‌ها همگن‌تر خواهند بود. کرونباخ ضریب پایایی بین ۵/۰ تا ۷/۰ را متوسط و قابل قبول، و ضریب ۷/۰ به بالا را زیاد پیشنهاد ‌کرده‌است. بدیهی است در صورت پایین بودن مقدارآلفا، بایستی بررسی شود که با حذف کدام پرسش‌ها مقدارآن را می‌توان افزایش داد.

۳-۴- مقیاس اندازه گیری

فرایند اندازه‌گیری یا رتبه بندی وجود ویژگی‌ها و صفت‌های کمی را مقیاس یا فاصله کردن می‌نامند، که دلیل اهمیت فاصله ها یا شاخص اندازه های کمی را امکان پردازش و تفسیر آن می‌دانند. فاصله یا مقیاس، اندازه ترکیبی یک مفهوم است، اندازه ترکیبی از داده های برآمده از چند سوال و معرف نگرش‌سنج یا عقیده‌سنج بیشتر از فاصله ها یا فاصله ها برای سنجش نگرش افراد استفاده می‌شود، بدین جهت به آن ها نگرش‌سنج می‌گویند.

نگرش سنج، ابزاری است که برای اندازه‌گیری و سنجش نگرش، عقیده یا باور و احساس افراد، بکارگرفته می‌شود.

۳-۴-۱- انواع فاصله ها

فاصله ها به انواع ذیل تقسیم می‌شوند:

۱- فاصله های چندگویه‌ای که از شاخص‌ها یا سوالاتی گوناگونی برای سنجش (اندازه‌گیری) ویژگی یا صفت یک موضوع (یک مفهوم) استفاده می‌شود. بدین جهت، از سوءگیری‌ها و تحریف‌ها و طبقه‌بندی‌های ناروا کاسته می‌شود.

۲- فاصله تک گویه‌ای که از یک شاخص، یا سوال، برای سنجش (اندازه‌گیری) ویژگی یا صفت یک موضوع (یک مفهوم) استفاده می‌شود، و این امر به دلیل مسائلی همچون استفاده از واژه های ابهام‌دار و جمله‌بندی نادرست، و پرسیدن یک سوال اشتباه، می‌تواند ابزار سنجش را از درجه اعتبار ساقط کند.

۳- فاصله های ترکیبی^[۳۱] که عبارتند از؛ فهرست‌ها و سنخ‌سنجی

۳-۴-۲- روش‌های فاصله گذاری^[۳۲]

برای مقایسه فاصله ها روش‌های مختلفی مطرح است، که در سه گروه به شرح ذیل تقسیم بندی می‌شوند.

۱- روش‌های فاصله‌سنجی مقایسه‌ای یا روش‌های فاصله سنجی غیرمتریک که عبارتند از:

– فاصله، مقایسه‌ای دو به دو (زوجی)^[۳۳]

– فاصله، آرایش رتبه‌ای

– فاصله، مجموع ثابت

– فاصله، فاصله اجتماعی بوگاردس^[۳۴]

– فاصله، گاتمن^[۳۵]

۲- روش‌های فاصله سنجی غیرمقایسه‌ای یا روش‌های فاصله‌سنجی متریک^[۳۶] که عبارتند از

– فاصله لیکرت

– فاصله استاپل

– فاصله افتراق معنای یا برش طبیعی

– فاصله تکمیل عبارت

– فاصله ترستون

– فاصله درجه‌بندی

۳- فاصله های ترکیبی

۳-۴-۳-فاصله لیکرت^[۳۷]

فاصله لیکرت، فاصله ی است از پاسخ دهندگان می‌خواهند، ارزیابی خودشان نسبت به عقیده، یا باور، یا رفتار، یا احساس و غیره را بر اساس ملاک‌های عینی و ذهنی که دارند، در یک دامنه پاسخ بین موافقت و عدم موافقت ابراز دارند. ابتدا متغیری که برای اندازه‌گیری موردنظر است، بایستی به صورت عملیاتی تعریف شود.

این گزاره‌ها بایستی هم جنبه مثبت و هم جنبه منفی را در نظر بگیرد، و تعداد این گزاره‌های مثبت و منفی حتی‌المقدور در فرم نهایی پرسشنامه برابر باشد. در مقابل هر کدام از گزاره‌ها فاصله به پاسخگو ارائه می‌شود که در برگیرنده موافقت کامل تا عدم توافق کامل است

ویژگی‌های این فاصله به شرح ذیل است:

این فاصله می‌تواند در سطوح ۳ یا ۴ یا ۵ یا ۷ یا ۹ مقوله‌ای (امتیازی) استفاده شود.

– چنانچه این فاصله در سطح ۳ مقوله‌ای انجام گیرد، داده های ارزشمندی حاصل نمی‌شود .

– طبق تحقیقات داده های سطح ۵ و ۷ و ۹ مقوله‌ای (امتیاز) دارای ویژگی‌های مشابه از لحاظ چولگی، میانگین، واریانس، کشیدگی از خود نشان داده‌اند، پس مشابه یکدیگر عمل می نمایند.

– بایستی از رویه نمره دهی منسجمی در لیکرت استفاده شود، یعنی اینکه پاسخ کاملاً موافق به یک عبارت مثبت و پاسخ کاملاً مخالف با یک عبارت منفی (سوال معکوس) بایستی هر دو ارزش ۵ تعلق گیرد.

– اجرای این فاصله برای محقق آسان می‌باشد، و درک آن نیز برای پاسخ دهندگان ساده می‌باشد.

– قابلیت اجرا به صورت مصاحبه، پرسشنامه، تلفنی وحضوری یا الکترونیکی دارد.

– نسبت به دیگر فاصله های جز به جز مقایسه‌ای، وقت‌گیرتر است. زیرا پاسخ‌دهندگان بایستی جملات طولانی را به جای جملات کوتاه بخوانند.

– امکان تفسیر اشتباه از سوی پاسخ دهندگان وجود دارد.

– امکان فاصله سازی دوقطبی از نوع لیکرت وجوددارد.

– پاسخگویان ممکن است دچار سوگیری میانی شوند، و از استفاده از مقوله‌های کرانی خودداری نمایند، که در این صورت برای رفع این مشکل می‌‌توان از لیکرت چهارتایی استفاده کرد، تا جامعه‌ای که سوگیری مرکزی دارد را به یکی از کران‌ها سوق داد.

در مسئولیّت­های قهری نیز، به ویژه ‌در مورد زیان‌های آینده، مانند از دست دادن امکان و بخت دستیابی به منفعت یا دفع ضرر و خسارات ناشی از صدمه های بدنی که در آینده ظلهر می شود، پیش‌بینی ضرر نقش اساسی دارد و معیار احراز وقوع آن است و خسارت‌های نا متعارف و ئور از انتظار را نباید در محاسبۀ ارزیابی خسارت در نظر گرفت. به بیان دیگر، در مرحلۀ اثبات بیگمان پیش‌بینی ضرر در مسئولیّت مدنی اهمیت شایان دارد و یکی از مقدمه های ضروری صدور حکم به جبران آن است. آنچه مورد تردید قرار گرفته است و نظامهای حقوقی دربارۀ آن به توافق نرسیده اند، نقش پیش‌بینی ضرر در مرحلۀ ثبوت است (باریکلو، ۱۳۸۷).

این قاعده به سختی مورد تردید است آیا در ‌مسئولیت‌های قهری نیز قابلیّت پیش‌بینی ضرر از شرایط جبران آن است یا شخص، مسئول هر زیانی است که وارد کرده یا سبب ورود آن را فراهم ‌کرده‌است؟

منشأ تردید از آنجا است که، بر خلاف مسئولیّت قرار دلدی که ناشی از خواست و ارادۀ دو طرف است و آنان می‌توانند بر قلمر و آن بیفزایند یا از آن بکاهند، مسئولیّت قهری بر خلاف ارادۀ شخص بر اوتحمیل می شود و ضرورتی ندارد که محدود به امری شود که در قلمرو انتظار و پیش‌بینی او می گنجد.

از سوی دیگر، می توان گفت: در دید عرف آنچه برحسب سیر طبیعی و متعارف امور از خطای شخص به بار می‌آید منسوب به او است و آنچه را حادثه ای نا منتظر یا شرایط ویژه ای که شخص از آن آگاه نیست ایجاد می‌کند عرف ناشی از فعل مرتکب نمی داند. به بیان دیگر، رابطۀ علیت بین فعل شخص وضرری که به گوانه ای دور از انتظار وارد شده است وجود ندارد. برای مثال، اگر مسافری که سابقۀ بیماری دارد دراثر ترمز ناگهانی قطار دچار حملۀ قلبی شود و بمیرد، راه آهن را نباید مسئول مرگ او شمرد.

وانگهی، پیش‌بینی زیانی که ممکن است در نتیجۀ اقدام به کاری به دیگران برسد در تحقّق تقصیر و چگونگی سنگینی و سبکی آن مؤثّر است: کاری که مرتکب به قطع می‌داند به و رود ضرر منتهی می شود تقصیر عمد یا در حکم آن است؛ و ارتکاب کاری که احتمال صدمه زدن به دیگران در آن کم و بیش زیاد است شایستۀ رفتار انسانی متعارف و آگاه نیست و باید کاهلی و تقصیر به شمار آید؛ حتّی بی اعتنا ماندن به نتایج دور و نزدیک کاری که شخص در دست اقدام دارد بی مبالاتی است. ولی، انجام دادن کاری که، بنابر متعارف و سیر طبیعی امور، زیانی به دیگران نمی رساند یا احتمال و رود ضرر در آن چندان ضعیف است که انسان متعارف به آن بی اعتنا می ماند، تقصیر نیست و برای مرتکب ایجاد مسئولیّت نمی کند.

بدین ترتیب، چه از نظر تحقّق تقصیر و تمیز درجۀ تکلیفی که شخص به عهده دارد، و چه از لحاظ رابطۀ علّیت میان فعل مرتکب و رود ضرر، امکان پیش‌بینی ضرر یکی از شرایط ایجاد مسئولیّت است و نباید آن را ویژۀ ‌مسئولیت‌های قراردادی شمرد و به دوگانگی نظام قراردادی و قهری در مسئولیّت مدنی دامن زد. به بیان دیگر، جز در موارد استثنایی، عدالت بیش از این از انسان‌ها انتظار ندارد که از تجربه های گذشته پند گیرند و کاری نکنند که احتمال و رود ضرر به دیگران را داشته باشد. معنی رعایت هنجار اجتماعی و لزوم رفتار به شیوۀ انسان معقول یا متعارف و آگاه نیز جز این نیست و تنها مصلحت یا ضرروت ویژه ای ممکن است ایجاب کند که قانون‌گذار شخص را مسئول نتایج نا منتظر اعمال خود کند: به عنوان مثال، اگر متصدّی حمل و نقل کالای خطر ناکی را، در اثر ‌پنهان‌کاری یا تقلب صاحب کالا، ندانسته جابه جا کند و احتیاطهای وبژۀ حمل چنین کالایی را رعایت نکند، نباید او را مقصر شمرد؛ چنان که از مادّۀ ۳۸۶ ق. ت. نیزبخوبی بر می ­آید که اثبات تقصیر ارسال کننده و تعلیمات نادرست او مسئولیّت مفروض متصدّی را از بین می‌برد (قاسم زاده، ۱۳۸۷).

بعض از نویسندگان و ‌دادگاه‌های آمریکایی در تعدیل عامل «قابلیت پیش‌بینی» گفته اند که، ضرر بیواسطه و مستقیم در هر حال قابل جبران است، ولی ضررهای باواسطه را در صورتی می توان مطالبه کرد که قابل پیش‌بینی باشد. این نظر را می توان چنین تفسیر کرد که در ضرر مستقیم فرض ایند است که ضرر مستقیم در دید عرف قابل پیش‌بینی است (مانند اینکه آتش می سوزاند) ، ولی در ضررهای باواسطه این قابلیت باید احراز شود. پس، در مقام ثبوت تفاوتی میان ضرر مستقیم و باواسطه، از جهت لزوم پیش‌بینی وجود ندارد و تنها در مقام اثبات است که این تفاوت ظاهر می شود.

قانون مدنی و مسئولیّت مدنی دربارۀ اهمیّت پیش‌بینی ضرر حکمی روشن ندارد، ولی از احکام قانون مجازات اسلامی می توان تمایل به نظر اخیر را استنباط کرد: برای مثال، در مادّۀ ۳۵۳ می خوانیم:

«هرگاه کسی در ملک خود آتش روشن کند که عادتاً به محل دیگر سرایت می کند یا بداند که به جای دیگر سرایت خواهد کرد و دراثر سرایت موجب تلف و خسارت شود، عهده دار آن خواهد بود، گرچه به مقدار نیاز خود روشن کرده باشد. »

و در مادّۀ ۳۵۲ آمده است:

«هرگاه کسی در ملک خود به مقدار نیاز یا زائد بر آن آتش روشن کند و بداند که به جایی سرایت نمی کند و عادتاً نیز سرایت نکند لکن اتّفاقاً به جای دیگر سرایت کند و موجب تلف یا خسارت شود ضامن نخواهد بودو»

از جمع این دو مادّه چنین بر کی آید که معیار تمیز تصرّف مباح شخص در ملک خود نیاز به آن تصرّف نیست؛ امکان و پیش‌بینی عدم و رود ضرر به دیگران است و از این جهت یا مفاد مادّۀ ۱۳۲ ق. م. که انگیزۀ رفع حابت و رفع ضرر را یکی از شرایط اباحۀ تصرّف زیانبار قرار می‌دهد تفاوت دارد.

همچنین است مواد ۳۴۹ و ۳۵۰ و ۳۵۱ همان قانون دربارۀ احداث دیواری که دراثر خراب شدن به دیگری صدمه زده است و ضامن نبودن مالک نسبت به حوادث پیش‌بینی نشده و نامتعارف، و مادّۀ ۳۵۷ دربارۀ مسئولیّت صاحب حیوان و مادّۀ ۳۴۷ که در آن می خوانیم:

«هرگاه کسی چیزی را بر روی دیوار خود قرار دهد ودراثر حوادث پیش‌بینی نشده به معبر عام بیفتد و موجب خسارت شود عهده‌دار نخواهد بود، مگر آنکه آن را طوری گذاشته باشد که عادتاً ساقط می شود. »

منتها، باید افزود که اصل عدم ضمان نسبت به ضرر پیش‌بینی نشده دادرس را بی نیاز از تحقیق دربارۀ هر سنخ تقصیر و شرایط و رود ضرر نمی کند: چنان که ‌در مورد پاره ای از صدمه های بدنی از همان قانون استنباط می شود که شخص مسئول زیان‌های ناشی از کار خویش است، هر چند قابل پیش‌بینی نباشد.

1. توهم کنترل^[۱۰۰] یا خوشبینی غیر واقع بینانه^[۱۰۱]

سبب می شود انسان احساس کند روی مسائل کنترل داشته یا حداقل می‌تواند بر آن ها تأثیر بگذارد در حالی که ممکن است در واقع اینگونه نبوده و احتمال موفقیت خود را بیش از آنچه هست تخمین بزند. (لانگر^[۱۰۲]، ۱۹۷۵: ۳۱۱-۳۲۸). این نوع بیش اطمینانی را میتوان در بازیهایی که با تاس انجام می شود مشاهده نمود که در آن افراد هنگام تلاش برای دستیابی به یک شماره بالاتر، خیلی قاطعانه تر تاس را پرتاب می‌کنند.

در مطالعه ای که توسط گروه «پین وبر^[۱۰۳]» درمورد نقش تجربه در انتظارات سرمایه گذاران طراحی و در سازمان «گال آپ^[۱۰۴]» مدیریت شد، محققین دریافتند که سرمایه گذاران جوان و بی تجربه در مقایسه با سرمایه گذاران مسنتر و باتجربه تر، نسبت به توانایی خود در پیشرفت در بازار از اعتماد به نفس بیشتری برخوردارند (پمپین، ۱۳۸۸).

۱۴-۱-۲- بررسی ارتباط بیش اطمینانی با سیاست های تقسیم سود

اثر بیش اطمینانی بر سیاست‌های تقسیم سود نظریه های تقسیم سود و عوامل ذکرشده، بر این فرض استوارند که مدیران هنگام تصمیم گیری منطقی رفتار می‌کنند. ادبیات روانشناسی نشان داده است مدیران دچار بیش اطمینانی یا خوشبینی هستند و این بیش اطمینانی آن ها در تصمیمات سود تقسیمی اخلال ایجاد می‌کند. بیش اطمینانی پدیدهای شناخته شده در روانشناسی است. افراد درباره توانایی‌هایی خود، از جمله قدرت پیش‌بینی، ادراک اطلاعاتی و دانش خود، اغراق می‌کنند. به بیان دیگر به توانایی‌ها و دانش خود اعتماد بیش از حد دارند، البته ممکن است این احساس درونی را اظهار نکنند یا حتی خود نیز از آن غافل باشند. یکی از ریشه‌های وقوع بیش اطمینانی و اصلاح نشدن آن در نتیجه یادگیری این است که افراد مسئولیت موفقیت‌های خود را به عهده می گیرند و مسئولیت شکست را به دیگران نسبت می‌دهند. به بیان دیگر، افراد تمایل دارند موفقیت هایشان را به عوامل درونی، از جمله استعداد و بصیرتشان نسبت دهند و شکست هایشان را در عوامل بیرونی ازجمله بدشانسی و اوضاع بد اقتصادی جستوجو کنند. از سوی دیگر، افراد به موفقیت‌های خود اعتبار بیشتری می‌دهند تا به شکستهایشان. علت وجودی بیش اطمینانی آرامشی است که افراد از آن به دست می آورند. بیش اطمینانی با نسبت دادن موفقیتها به خود، به مرور زمان افزایش می‌یابد. از سوی دیگر، افراد به دنبال اثبات خود به دیگران نیز هستند تا تحسین آن ها را برانگیزند؛ ‌بنابرین‏ گاهی درباره موفقیت‌های قبلی خود برای دیگران اغراق می‌کنند که از نظر درونی بر آن ها تأثیر می‌گذارد و موجب تشدید پدیده بیش اطمینانی می شود. ‌به‌ گفته دیگر، در بیان اغراق آمیز موفقیت ها، خود فرد بیش از دیگران تحت تأثیر سخنانش قرار می‌گیرد. مطالعات در این زمینه نشان داده است مشاغلی که به قضاوت نیاز دارند، بیش از مشاغل دیگر دچار بیش اطمینانی می‌شوند؛ ضمن آنکه هرچه تخصص افراد بیشتر باشد، در معرض بیش اطمینانی بیشتری قرار می گیرند. (سعیدی و فرهانیان^[۱۰۵]، ۱۳۹۰). مدیران بیش اطمینان بازده های آتی پروژه های واحد تجاری را بیشتر برآورد می‌کنند. از این رو ممکن است احتمال و بزرگی شوک های مثبت جریان‌های نقدی آتی حاصل از این پروژه ها را بیشتر برآورد کنند و در مقابل برآورد کمتری از شوکهای منفی داشته باشند. آن ها بر این باورند واحد تجاری تحت مدیریتشان در بازار سرمایه کمتر از واقع ارزش گذاری شده است و ترجیح می‌دهند از منابع تأمین مالی خارج از سازمان کمتر استفاده کنند. به بیانی، انتظار می رود سود نقدی کمتری تقسیم کنند. (ایشیکاوا و تاکاهاشی^[۱۰۶]، ۲۰۱۰: ۳۷-۵۸). مهمترین مشکلِ بررسی تأثیر بیش اطمینانی مدیران، اندازه گیری آن است. تاکنون معیارهای مختلفی برای اندازه گیری بیش اطمینانی ارائه شده است. یکی از این معیارها، تصمیمات مدیران درخصوص اعمال اختیار خرید سهام آن ها است؛ مدیران ریسک گریز تمایل دارند اختیار سهام خود را زودتر اعمال کنند، اما مدیرانی که به صورت داوطلبانه اختیارهای ارزشمند خود را به مدت طولانی تری حفظ می‌کنند، احتمالاً نسبت به توانایی‌های خود و چشم انداز شرکت بیش اطمینان هستند. (مالمندیر و تیت^[۱۰۷]، ۲۰۰۵: ۶۴۹-۶۵۹، مالمندیر، تیت و یان^[۱۰۸]، ۲۰۰۷ و احمد و دوئلمن^[۱۰۹]، ۲۰۱۲: ۱-۳۰). معیار دیگر بیش اطمینانی، خالص خرید سهام شرکت توسط مدیر است؛ مدیران بیش اطمینان نسبت به سایر مدیران، سهام شرکت خود را بیشتر می خرند (همان منبع). معیار دیگر شهرت رسانه‌ای و پاداش نسبی مدیران است. انتظار بر این است مدیرانی که ارزیابی عملکرد بالایی دارند، پاداش زیادی دریافت می‌کنند و شهرت رسانه‌ای خوبی دارند، تمایل بیشتری به بیشاطمینانی داشته باشند (مالمندیر و تیت^[۱۱۰]، ۲۰۰۸: ۲۰-۴۳). معیارهای فوق، معیارهای غیر مستقیمی از عقیده مدیران است. معیار دیگری که شاخص مستقیم تری از عقیده مدیران و بیش اطمینانی آن ها‌ است، سوگیری در پیش‌بینی سود مدیران است. (لین و همکاران^[۱۱۱]، ۲۰۰۵: ۵۲۳-۵۴۶؛ و ایشیکاوا و تاکاهاشی^[۱۱۲]، ۲۰۱۰: ۳۷-۵۸).

۲-۲- پیشینه ی تحقیق

۱-۲-۲- پیشینه ی تحقیق در خارج

لین و همکاران^[۱۱۳] (۲۰۱۴) پژوهشی تحت عنوان مالکیت شرکتی، اصلاح حاکمیت شرکتی و بهنگام بون سود در دوره زمانی ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۹ با بهره گرفتن از داده ­های پانلی ۱۲۷۶ شرکت مالزی انجام دادند. نتایج پژوهش حاکی از آن است یک رابطه غیر خطی بین تمرکز مالکیت و تأخیر در گزارشگری وجود دارد اما ارتباطی با بهنگام بودن ندارد. شرکت­های خانوادگی و خارجی به عنوان بزرگترین سهام‌داران کشف قیمت، کمتر بهنگام هستند. هنگامی که تأخیر در گزارشگری در دوره بعد از ادغام قانون حاکمیت شرکتی در مالزی در مقررات بورس کوتاه­تر است، تأثیرش بر بهنگام بودن کشف قیمت عمدتاً بی­اهمیت است.

الزاید و واهبا^[۱۱۴] (۲۰۱۳) در پژوهش خود به بررسی رابطه ساختارهای مالکیت و بیش اطمینانی مدیریتی در ۱۰۷۶ شرکت در طی دوره زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ پرداختند، نتایج پژوهش آن‌ ها نشان داد که بین سرمایه گذاری نهادی، مالکیت مدیریتی، ساختار هیئت مدیره و اندازه هیئت مدیره با بیش اطمینانی مدیریتی رابطه معنی دار وجود دارد.

«اوج اختلافات جرم‌شناسی و حقوق جزا مربوط به چگونگی برخورد با حالتی است که جرم‌شناسان آن را حالت خطرناک یا حالت قبل از ارتکاب جرم می‌نامند.»^[۲۶]

«حالت خطرناک سهم و ‌دستاورد بسیار مهم گاروفالو در جرم‌شناسی است. حالت خطرناک مشتمل بر دو رکن است که مستقل از یکدیگر در نوسان‌اند: خطرناک بودن یعنی درجه استعداد جنایی یا مجرمانه از یک سو، و درجه سازگاری مجرم با زندگی اجتماعی از سوی دیگر» به عقیده او باید به نوعی تحقیقات اجتماعی پیرامون مجرم دست زد از قبیل شناختن زندگی مجرم، خانواده، تربیت، اشتغال.»^[۲۷]

‌بنابرین‏ از منظر جرم‌شناسان حتماً نیاز نیست که عملی که از فرد سر می‌زند از قبل جرم‌انگاری شده باشد، بلکه هر نوع اعمالی که وجدان اجتماعی را جریحه‌دار سازد، می‌تواند انحراف اجتماعی یا جرم تلقی گردد. «با توجه به اینکه جرم‌شناسی محور فعالیتش شناخت علل و پیشگیری از جرایم است، در صورت مشاهده حالت فردی که امکان ارتکاب عمل بزهکارانه‌ای از ناحیه وی می‌رود معتقد است که باید سریعاً دخالت نموده و قبل از وقوع جرم با دور نمودن یا کنترل و معالجه فرد، از ایجاد هر نوع خسارتی به افراد یا به اجتماع جلوگیری نمود^[۲۸]». استدلال جرم‌شناسان در این رابطه مبتنی است بر جلوگیری از اضرار به جامعه، صرفه‌جویی در هزینه های ناشی از جرم، اجرای مجازات و اصلاح مجرم، جلوگیری از به انحراف کشیده شدن کامل یک انسان و سهولت معالجه وی قبل از بزهکار شدن است.

یادآور می‌شود مواردی وجود دارد که از منظر حقوق کیفری جرم نیست مثل خودکشی یا روسپیگری، تکدی در بعضی ممالک جرم نیست یا اینکه جامعه با تساهل به آن می‌نگرد ولی از منظر جرم‌شناسان این اعمال باید شدیداًً کنترل شوند و از ارتکابشان به دلیل زمینه‌سازی برای اعمال بزهکارانه دیگر جلوگیری شود.

«مثلاً خودکشی از نظر حقوق جزا جرم نیست، در حالی که از دید علم جرم‌شناسی توجه به علل وقوع آن باعث شناخت انگیزه ها و ارائه طریقی برای جلوگیری از وقوع اعمالی مشابه خواهد شد. پس بزه مفهومی بی‌نهایت نسبی و اجتماعی است»^[۲۹].

بدین ترتیب برحسب زمان و مکان عملی ممکن است جرم محسوب بشود یا نشود از نظر جامعه‌شناسان جرم عملی است مخالف منافع انسانی جامعه، اعم از اینکه مورد عنایت قانون‌گذار قرار گرفته یا نگرفته باشد. کنش‌های مثبت یا منفی مخالف نظم اجتماعی افراد در جامعه که به موجب قانون برای آن مجازات یا اقدامات تأمین و تربیتی تعیین شده جرم نام دارد.

امیل دورکیم جامعه‌شناس مشهور فرانسوی ‌در مورد جرم این‌طور اظهارنظر می‌کند:

«جرم دارای محتوای ذاتی قبیح نیست، بلکه جامعه است که آن را خصیصه جرم می‌دهد، زیرا احساسات مشترک جامعه و اعتقادات مشترک جامعه در حال تحول است و این تحول لاجرم معنای جرم را عوض می‌کند یعنی فعلی که امروز به وجدان جمعی لطمه می‌زند، ممکن است چند سال دیگر این خصوصیت را از دست بدهد و دیگر جرم نباشد.^[۳۰]»

با توجه به مطالب گفته شده از منظر بعضی از جامعه‌شناسان جرم عملی است که در اجتماع مصداق پیدا می‌کند چه بسا عملی در حقوق کیفری جرم نباشد، لیکن به دلیل اینکه منافع اجتماعی را تهدید می‌کند، ‌بنابرین‏ اجتماع در مقابل آن کنش نشان می‌دهد این عمل را جرم یا انحراف اجتماعی می‌نامند.

«از منظر جامعه‌شناسان انحراف اجتماعی اعم از جرم است. ‌بنابرین‏ جرم یکی از انحرافات اجتماعی است که به موجب قانون کیفری یا حقوق کیفری دارای مجازات است (ضمانت اجرا دار است) اما انحراف آن کژروی اجتماعی است که ضمانت اجرای اجتماعی دارد، یعنی طرد اجتماعی فرد، مذمت و سرزنش کردن.^[۳۱]

۲ـ۲ـ۱ـ۳ـ مفهوم جرم از منظر شرع

بعد از اینکه مفهوم جرم را از منظر حقوق کیفر و جرم‌شناسان و جامعه‌شناسان به اجمال بیان کردیم ‌در مورد مفهوم جرم از منظر شرع توضیح مختصری می‌دهیم.

از منظر اسلام، جرم به افعالی تلقی می‌شود که مغایر با احکام یا اوامر و نواهی حق تعالی باشد این افعال در قرآن کریم با نام‌های مختلف، اثم، سیه، و… ذکر شده است.

گناه که موضوع حدود و تعزیرات اسلامی است، شامل هر فعل ولو آنکه تنها جنبه شخصی داشته باشد، یعنی مفسده آن عاید شخص مرتکب گردد نیز می‌شود مثل: «ترک واجبات، شرب خمر وغیره. تعریف جرم عام است که می‌توان آن را بر اثم و معصیت نیز تسری داد. در این تعریف همه دارای یک ماهیت هستند و آن هم نافرمانی از خداوند که متعاقب آن مستحق مجازات می‌گردند.»^[۳۲]

‌بنابرین‏ همان طور که مذکور آمد در اسلام مفهوم جرم با گناه آمده است و حتماً هم لازم نیست از گناهی که فرد مرتکب می‌شود کس دیگر ضرر ببیند بلکه، حتی از فعل حرامی که خود مرتکب می‌شود، شخص وی متضرر شود که اسلام در این موارد هم گناه مذکور را جرم دانسته است و شاید یکی از دلایل این تعبیر این باشد که در واقع مالک وجودی انسان خداوند است و هیچ‌کس حق ندارد حتی به نفس و جان خویش لطمه‌ای بزند، بلکه در برابر کلیه اعضای بدن خویش مسؤل هستیم و نفس و جان ما بر گردن ما حق دارند. حال که اسلام تا این حد گناه را جرم دانسته است، ‌بنابرین‏ اگر فردی گناهی را مرتکب شود که علاوه بر خود به اجتماع یا فردی ضرر برساند، در مرحله اولی جرم دانسته و مستوجب کیفر.

۲ـ۲ـ۲ـ مفهوم پیشگیری و انواع آن

۲ـ۲ـ۲ـ۱ـ مفهوم پیشگیری

به طور کلی «پیشگیری» به عنوان یکی از سیاست‌ها و اقدامات اساسی درخور کنترل اجتماعی محسوب می‌شود. این سیاست به کلیه اقدامات و راهکارهای مستقیم و غیرمستقیم بازدارنده از وقوع جرم و انحراف و کژروی معطوف می‌باشد و از این جهت یک «سیاست پیشین» است که در برابر انواع مجازات‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی که «سیاست پسین» است قرار می‌گیرد. البته باید متذکر شد که در مجموع سیاست‌های پیشگیری، به سه مرحله: «پیش از وقوع جرم»، «مرحله وقوع جرم» و «پس از وقوع جرم» ‌قابل تقسیم است.^[۳۳]

واژه پیشگیری امروزه در معنی جاری و متداول آن دارای دو بُعد است: پیشگیری یا جلوگیری کردن هم به معنی «پیش‌دستی کردن، پیشی گرفتن و به جلوی چیزی رفتن» هم به معنی آگاه کردن، خبر چیزی را دادن و هشدار دادن است. اما در جرم‌شناسی پیشگیرانه، پیشگیری در معنی اوّل آن مورد استفاده واقع می‌شود، یعنی با کاربرد فنون مختلف به منظور جلوگیری از وقوع بزهکاری است. اما از نظر علمی، پیشگیری یک مفهوم منطقی ـ تجربی است که همزمان با تأملات عقلانی و مشاهدات تجربی ناشی می‌شود.^[۳۴]

‌بنابرین‏ پیشگیری مجموعه تدابیر است یعنی به کار بردن کلیه تدابیری که تمسک به آن ها موجب تقلیل بزهکاری در جامعه می‌شود، ذکر این نکته ضروری است که در هر جامعه‌ای بزهکاری به تناسب جمعیت و فرهنگ و سایر عوامل اجتماعی خواه ناخواه وجود خواهد داشت و با به کار بردن پیشگیری حتی در کشورهای پیشرفته نمی‌توان آمار جرم و جنایت را به صفر کاهش داد، لیکن می‌توان تلاش نمود درجهت کاهش جرم و انحرافات اجتماعی.

همان طور که گفته شد اگر بخواهیم مفهوم پیشگیری را توصیف کنیم مجموعه تدابیری است برای تقلیل بزهکاری که این تدابیر می‌تواند کیفری یا غیرکیفری باشد.

«وقتی بحث پیشگیری می‌شود منظور اقدامات کنشی است، ولی وقتی صحبت از اقدامات پلیس و دستگاه قضایی و… می‌شود، پیشگیری واکنشی است که بعد از وقوع جرم است معمولاً برای جلوگیری از تکرار جرم است.»^[۳۵]