از این رو در پایان قرن نوزدهم اتحادیه ای برای حمایت مالکیت صنعتی بین چند دولت تشکیل گردید، دولت ایران نیز طبق قانون ۱۴ اسفند ۱۳۳۷ ‌به این اتحادیه ملحق گردیده است(جلال زاده، ۱۳۸۵).

۲-۲ تعاریف برند

تعریف برند

به طور کلی هر مفهومی برای تبیین نیاز به تعریف دارد.بسیاری از مفاهیم در نزد متخصصان گوناگون تعابیر متفاوتی دارد از آنجا که هر کدام از محققین با توجه به چهارچوب ذهنی خود به مفهوم مورد نظر می نگرند.

تعدد تعاریف و تدابیر امری طبیعی و غیر قابل اجتناب می‌باشد برند نیز از جمله مفاهیمی است که تعابیر مختلفی از آن وجود دارد لذا سعی شده است در این مجموعه به شاخص ترین تعاریف آن اشاره شود .

کمیته (انجمن) بازاریابی آمریکا (۱۹۶۰) اینگونه برند را تعریف می‌کند یک نام،واژه،سمبل یا طرح یا ترکیبی از آن ها است که هدف آن شناساندن محصولات و یا خدمات یک فروشنده با گروهی از فروشندگان به مشتریان و همچنین تمایز محصولات آن ها از سایر رقبا می‌باشد.یک برند به یک محصول یا خدمت ابعادی را اضافه می‌کند.تا آن محصول یا خدمت ازسایرین متمایز گرد.این تمایز ها می‌تواند کارکردی منطقی یا ملموس و حتی غیر ملموس داشته باشد .

فیلیپ کانلر نیز تعریف متشابه با تعریف انجمن بازاریابی آمریکا مطرح ‌کرده‌است : یک نام : عبارت ، اصطلاح ، نشانه ، علامت ، نماد ، طرح یا ترکیبی از آن ها که هدف ان معرفی کالا یا خدمتی است که یک فروشنده یا گروهی از فروشندگان عرضه می‌کنند و بدین وسیله آن ها را از محصولات شرکت‌های رقیب متمایز می‌سازد.

البته تعاریف مطرح شده جامع و مانع نیستند چرا که انتقادهایی بر آن ها وارد می‌باشد شاید اولین انتقاد بر تعاریفی باشد که انجمن آمریکا از برند مطرح ‌کرده‌است. در تعریف انجمن بازاریابی آمریکا بیشتر بر محصول و ویژگی های ظاهری آن متمرکز شده است.در حالی که برندها نه تنها برای محصولات مصرفی بلکه مکان ها، سازمان ها یا مردم نیز به کار می‌روند .

ـ تعاریف دیگری که از برند آمده

ریچارد کوچ در لغت نامه مدیریت مالی خود برند را این گونه تعریف می‌کند یک طرح یا نام بصری که به یک محصول و یا خدمت داده شده تا آن را از محصولات رقبا متمایز کند و به مشتریان اطمینان دهد که محصول کیفیت عالی و پایدار دارد.

برند عبارت است از تعهد و وعده ای که در هر فعالیت بازاریابی هر حرکت و تصمیم گیری سازمانی هر تعامل بیشتری در آن ها می دهید و تلاش می کنید تا در بلند مدت به آن وفادار بمانید(ژیواک، ۱۳۸۵، ص ۱۳).

فرکوهی (۱۹۸۹) بیان می‌دارد « برند» یک نام ، نشانه یا مارکی است که به ارزش یک محصول و اهداف کارکردی اش می افزاید (smith, 2007, p70).

محصول چیزی است که در کارخانه ساخته می شود در حالی که برند چیزی است که توسط مصرف کننده خریداری می شود.محصول ممکن است توسط رقیب کپی شود ولی برند یکه و بی نظیر است محصول می‌تواند با سرعت قدیمی شود حال آنکه یک برند موفق در زمان نمی گنجد (Myers, 2003.p39). از سویی یک نام و نشان تجاری موفق از ۳ منظر تحت فشار قرار دارد :

یک نام و نشان تجاری وابسته به درک مشتریان می‌باشد. درک و احساس مشتریان تحت تأثیر مشخصات ارزش افزوده محصول می‌باشد و ویژگی های ارزش افزوده باید با نیازهای مشتریان هماهنگ باشد (Rowley,2004.p229).

۲-۳ معانی نام و نشان تجاری

کاتلر برای نام و نشان تجاری معانی مختلفی بیان ‌کرده‌است (katler,2007, p188) که در زیر ارائه شده است .

ویژگی‌ها : یک نام و نشان تجاری باعث می شود که ویژگی های خاصی به ذهن خطور کند . خودروی مرسدس بنز مؤید یک خودروی گران قیمت ، عالی ، بادوام و حیثیت (برای سرنشین) است .

منافع : ویژگی ها باید به منافع ملموس و عاطفی تبدیل شوند . ویژگی محصول ، مانند دوام می‌تواند به منافع «ملموس» تبدیل شود: « برای چندین سال پس نباید خودروی دیگری بگیرم ».

ارزش : نام و نشان تجاری گویای مطالبی درباره ارزش‌های شرکت تولید کننده است. خودروی بنز موید عملکرد عالی ، ایمنی و حیثیت ( برای سرنشین آن) است .

فرهنگ : امکان دارد نام و نشان تجاری موید فرهنگ مشخصی باشد.خودروی بنز مؤید فرهنگ آلمانی است : سازمان یافته ، کارا ، کیفیت کارا .

شخصیت : امکان دارد نام و نشان تجاری معرف شخصیت ویژه ای می‌باشد. خودروی بنز می‌تواند مؤید رییس یا شیر حاکم در قلمروی خود باشد .

استفاده کننده : نام و نشان نمادی موید نوع مشتری است که محصولی را می خرد و مورد استفاده قرار می‌دهد . معمولاً خودروی بنز به وسیله مدیران ارشد و اغلب ۵۵ ساله به بالا و نه کارمند ۴۰ ساله فروشگاه خریداری می شود .

۲-۴ ارزش و اهمیت نام تجاری

۲-۴-۱ ارزش یک نام تجاری خاص برای مصرف کننده

یکی از استراتژی های ایجاد تمایز در محصولات یک شرکت نسبت به رقبا ، ایجاد ارزش یا سرقفلی برای نام تجاری است . شرکت ها از لحاظ قدرت و ارزشی که در بازار دارند با یکدیگر متفاوت هستند.در یک سو نام های تجاری ای قرار دارند که برای اکثر خریداران در بازار ناشناخته مانده اند ، و در سوی دیگر نام تجاری ای قرار دارند که شناخت و آگاهی مصرف کنندگان از آن ها زیاد است. همچنین نام های تجاری ای وجود دارند که از رجحان مصرف کننده برخوردارند یعنی خریداران آن ها را از بین نام های تجاری دیگر ترجیح داده و انتخاب می‌کنند و در آخر هم نام های تجاری هستند که مشتریان نسبت به آن ها کاملاً وفادارند .

یک نام تجاری قوی ، ارزش بالایی دارد . نام های تجاری از این جهت ارزش و سرقفلی دارند که وفاداری نسبت به آن ها،آگاهی از نامشان و کیفیت درک شده از آن ها بیشتر و الحاقات( تداعی معانی همراه با نام تجاری) قوی اند دارند و یا از دارایی های دیگر مثل حق امتیاز نام تجاری(داشتن امتیاز از سوی نام تجاری معتبر و شناخته شده) و یا روابط قوی با کانال توزیع برخودار می‌باشند (بارتا،۱۹۹۶،ص۳۱۹).

یک نام نشانی با سرقفلی ، یک دارایی با ارزش است . در حقیقت آن نام تجاری را می توان با قیمتی مشخص خرید یا فروخت . اندازه گیری ارزش واقعی یک نام تجاری مشکل است و به علت سخت بودن اندازه گیری آن ها ، شرکت ها معمولاً ارزش و سرقفلی نام تجاری خود را در ترازنامه شان نمی آورند . اما با این حال بابت این ارزش مبالغ زیادی پرداخته می شود و ممکن است نام های تجاری موفق میلیون ها دلار ارزش داشته باشند (کاتلر، ۱۹۹۶،ص۵۵۷).

ج. نافرمانی و مخالفت ( لجبازی )۳ : حدود ۳۵ درصد کودکان مبتلا به بیش فعالی دچار رفتارهای مخالفت آمیز و نافرمانی اند . آنان با رفتارهای خشن و گاه پرخاشگرانه خود مدام درصدد سرپیچی از دستورها و خواست های دیگران ( والدین ، آموزگاران ، مربیان ، اعضای خانواده اند (چویل وموریس بالینی کد ترجمه رضانائیان ۱۳۸۸) .

_________________________________________

۱٫Torte 2..Opposit Lonal Difinnet 1.Pertinacity

۴۷

د – اختلالات خلقی ۲ : تقریباً ۱۸ درصد کودکان مبتلا به بیش فعالی ، تجاربی از افسردگی داشته اند . آن ها ممکن است احساس انزوا ، ناکامی ، کاهش عزت نفس کنند و چنانچه مدرسه می‌روند ، با افت تحصیلی و کاهش روابط دوستی و اجتماعی روبرو می‌شوند .

ذ – ناتوانی های یادگیری ۳: نزدیک به ۲۵- ۲۰ درصد کودکان بیش فعال دچار ناتوانی یادگیری اند . رایج ترین این اختلالات ناتوانی در خواندن و نوشتن است . هرچند کودکان بیش فعال الزاماًً در یادگیری ناتوان نیستند ، اما چون قدرت توجه و تمرکز آن ها کاهش یافته ، در انجام وظایف درسی – مدرسه ای خود دچار مشکلات فراوانی می‌شوند(چویل وموریس بالینی کد ترجمه رضانائیان ۱۳۸۸) .

درمان :

مطالعات نشان داده‌اند درمان مؤثر کیفیت زندگی را به طور چشمگیری بهبود می‌بخشد(کاپلان وسادوک ، ۲۰۰۴ ).

درمان دارویی خطاول درمان ADHD محسوب می شود. محرک های دستگاه عصبی مرکزی داروهای انتخاب اول هستند ، زیرا مشخص شده اثر بخشی بالایی دارندوعموما” عوارض خفیف قابل تحملی ایجاد می‌کنند هرچند سوابق مستند مربوط به فرآورده های کوتاه اثر ‌و پیوسته رهش مثل متیل فندیت ، آمفتامین ودکستروآمفتامین بی خطری این داروهارا نشان داده‌اند ، اما راهبردهای فعلی مصرف یکبار در روز فرآورده های پیوسته رهش به دلیل سهولت مصرف و کاهش عوارض بازگشت ارجهیت دارند. یک شکل جدید متیل فندیت دکستمیل فندیت ( فوکالین ) است که فقط حاوی آنانتیومر است اخیراً” به بازار عرضه شده است .

وهدف از تولید آن افزایش اثرات درمانی وکاهش عوارض جانبی درآن دسته از مبتلایان به ADHD است که پاسخ ناقص نسبت به متیل فندیت نشان داده‌اند . یکی از مزایای انواع پیوسته رهش داروها در بسیاری از کودکان این است که مصرف یک وعده در صبح سبب حفظ اثرات درمانی در تمام طول روز میشودودیگر لازم نیست کودک برای مصرف وعده دوم یا سوم دارو فعالیت تحصیلیش را قطع کند.

________________________

۱٫Affect Disorder 2.Learning Disorder

۴۸

مزیت فیزیولوژیک ارآورده های پیوسته رهش محرک‌های فوق این است که سطح دارو در تمام طول روز در حد ثابتی باقی میماندو این امر مانع بروز دوره های بازگشت ‌و تحریک پذیری می شود. داروهای خط دوم. درمان کودکان ونوجوانان دچار بیش فعالی – کمبود توجه عبارتند از: انوموکسین ( استراتن ) که یک مهار کننده باز جذب نورا اپی نفرین است ; داروهای ضد افسردگی نظیر : بوپروپیون وتلافاکسین آگونیستهای گیرنده آلفا آدرنرژیک هستند.

داروهای محرک : متیل فندیت ( ریتالین ) و فرآوردهای آمفتامین آگونیست دوپامین هستند ، اما مکانیسم عمل این داروها ناشناخته مانده است. داروهای غیر محرک : نظیر استراترا که اسم ژنریک آن آتو موکستین است واخیرا” مورد تأیید واقع شده . اتوموکسین هیدرو کلریدیک یک مهار کننده باز جذب نوراپی نفرین است که از سوی FDA برای درمان ADHD در کودکان ۶ ساله وبالا تر تأیید شده است . مکانیسم ‌اثر آن به خوبی مشخص نشده است . اما تصور می شود مهار انتخابی ناقل پیش سیناپسی نوراپی نفرین در اثر بخشی دارو نقش داشته باشند. اتوموکستین بخوبی از لوله گوارش جذب می شود وسطح پلاسمایی آن ۱ تا ۲ ساعت پس از مصرف به حداکثر می‌رسد. مشخص شده این دارو در کودکان ‌و بزرگسالان دچار بیش فعالی – کمبود توجه در بی توجهی و تکانشگری مؤثر است .

سایر خانواده دارویی مثل سه حلقوی ها ، پمولین ، قبلا” در درمان ADHD به کار می رفتند اما امروزه به دلیل اثرات نا مطلوب احتمالی برروی کار کرد کبد (پمولین) و احتمال بروز آریتمی قلبی ( داروهای سه حلقوی ) توصیه می‌شوند.گنجاندن مواد غذایی حاوی اسید چرب ضروری امگا -۳ مانند ماهی ، کپسول روغن ماهی تخم مرغ وآجیل خام در برنامه غذایی کودکان بیش فعال – کمبود توجه در کنترل علائم بیماری آن ها مؤثر است .

در عین حال عناصر حیاتی روی و منیزیم نیز در کاهش بیش فعالی مؤثر ند. زیرا کنترل سیستم اعصاب مرکزی ومحیطی زیر نظر این دو ماده است و علائمی مانند واکنش بیش از حد به محرک های بیرونی، ، اختلال خواب و اختلال تمرکز نیز ناشی از کمبود آن ها در خون است مصرف موادی مانند طعم دهنده ها و رنگ های مصنوعی، کاکائو، پنیر، سرکه و آسپرین برای این گروه از بیماران مضر می‌باشد .

۴۹

و تجربه نشان می‌دهد متعاقب مصرف مواد یادشده فعالیت مغز بیماران بیش فعال به طورناگهانی افزایش یافته و آن ها در معرض حمله عصبی قرار می گیرند( کاپلان ، کاپلان ، ۲۰۰۷). طیق جدیدترین ضوابط آکادمی روانپزشکی کودکان و نوجوانان آمریکا توصیه می شود قبل از شروع درمان با داروهای محرک بررسی های زیر انجام شود:

• • معاینه جسمی

• • فشارخون

• • اندازه گیری نبض و وزن

• اندازه گیری قد

توصیه می شود در کودکان و نوجوانانی که تحت درمان با داروهای محرک هستند سنجش قد ، وزن ، نبض و فشار خون هر سه ماه یکبار ومعاینه جسمی سالی یکبار انجام شود( کاپلان ، ۲۰۰۷ ). ارزیابی پیشرفت در مانی . کار پایش باشروع درمان دارویی آغاز می شود از آنجا که عملکرد تحصیلی بیش از همه آسیب میبینند. لازم است توجه خاصی به برقراری و تداوم رابطه نزدیک ، جمعی ‌و موثر با مدرسه کودک مبذول شود .

دراکثر بیماران داروهای محرک سبب کاهش بیش فعالی ، حواسپرتی ، تکانشگری ، حالت‌های انفجاری و تحریک پذیری می‌شوند وجود ندارد هر چند با کاهش ناقص توجه کودک میتواندبه طور مؤثرتری مطالب آموزشی را یاد بگیرد، بعلاوه دارو ممکن است موجب بالا رفتن عزت نفس کودکان مبتلا به بیش فعالی – کمبود توجه شود .

در این حالت این کودکان مداوم به خاطر رفتار خود مورد سرزنش قرار نمی گیرند. مداخلات روانی اجتماعی . مصرف دارو ‌به تنهایی ، غالبا” نمی تواند نیازهای جامع درمانی کودکان مبتلا ‌به این اختلال را برآورده سازد و فقط جنبه از برنامه چند وجهی در مان این احتمال محسوب می شود.

۵۰

1. 1. تقسیم کار: کار ها به وظایف تخصصی تقسیم شده و مسئولیت ها بر عهده ی افراد واگذار می شود.

   

1. 1. تفویض اختیار: مسئولیت و اختیار با هم واگذار شود.

1. 1. انتظام: انتظارات به طور دقیق مشخص شود و متخلفان مجازات شوند.

1. 1. وحدت فرماندهی: باید هر ‌کارگر و کارمندی تنها به یک مدیر پاسخ گو باشد.

1. 1. وحدت سمت و سو: باید تمامی امور کارکنان بر کسب اهداف سازمانی متمرکز باشد.

1. 1. هضم نفع شخصی در نفع گروهی: باید منافع گروهی رجحان داشته باشد.

1. 1. پاداش: باید به صورت سیستماتیک از اقدامات و فعالیت ها تقدیر کرد.

1. 1. تمرکز گرایی: باید اهمیت نقش های مدیریتی و زیر دستی مشخص شود.

1. 1. سلسله مراتب: ارتباطات را از طریق زنجیره فرماندهی دنبال شود.

1. 1. نظم: مشاغل به گونه ی مناسبی سامان دهی شود.

1. 1. برابری: وجود اطول نظم عادلانه باعث افزایش مشارکت کارکنان می شود.

1. 1. امنیت شغلی

1. 1. ابتکار عمل: کارکنان به گونه ایی تشویق شوند که خود در راستای مقاصد سازمان حرکت کنند.

1. روح کار گروهی: یکپارچگی بین منافع و علایق کارکنان و مدیران ارتقا یابد. ( الوانی،۱۳۸۶)

فایول بر این عقیده بود که مدیریت یک حرفه است و این حرفه قابلیت آموزش دارد. اصولی که او برای موفقیت مدیر در سازمان بر شمرده است، ارتباط چندانی با محیط بیرون سازمان ندارد و صرفا در درون سازمان تحقق می‌یابد. ( همان ماخذ، ۱۳۸۶)

۳٫۲٫۲ نظریه بروکراسی:

می توان تعاریف زیر را برای مفهوم بروکراسی ارائه کرد؛

الف – گاهی به معنای تشریفات زائد به کار می رود یعنی کاغذ بازی و مقررات اضافی

ب- گاهی به معنای دستگاه اداری است؛ یعنی همه ابزار و امکانات دولت مرکزی و محلی

ج – گاهی نوعی خاصی از شکل سازمانی که دارای ویژگی های مشخصی چون سلسه مراتب اختیار و نظام مقرارت است.

مارکس وبر^[۴۴], جامعه‌شناس, حقوق‌دان و تاریخ‌شناس آلمانی, در کتاب معروف خود ”نظریه سازمان‌های اجتماعی و اقتصادی“ نشان داد که چگونه مدیریت می‌تواند کارآمدتر و منسجم‌تر عمل نماید. (احمدی، ۱۳۸۴(

وبر سه نوع اختیار مشروع را شناسایی کرد:

الف. سنتی – که در آن پذیرش افراد واجد اختیار از سنت و رسم ناشی می شود

ب. کاریزماتیک – که در آن پذیرش از وفاداری و اعتماد به حاکمان سرچشمه می‌گیرد .

پ. عقلانی – قانونی ، که در آن پذیرش از مقام یا سمت دارنده اختیار که توسط مقررات و دستورالعمل های سازمان محدود و مشخص شده ناشی می شود. ( بندیکس^[۴۵]، ۱۳۸۴)

او معتقد است که سازمان دیوان سالارانه به گونه ی زیر اداره می شود:

• • کار های اداری به صورت مدام انجام می شود.

• کارهای اداری مذبور طبق قواعد اساسنامه انجام می شود و از سه ویژگی همبسته برخوردار است:

الف) وظیفه ای که هر مقام اداری در انجام برخی از کار ها بر عهده می‌گیرد، محدود به ضوابط غیر شخصی است. ب) مقامی که وظیفه ایی را بر عهده دارد از اقتدار و اختیار لازم برای انجام عملکردها و تکالیف محوله برخوردار است. پ) وسایل اعمال فشاری که در اختیار مقام اداری است، دقیقا محدود و معین است.

مسئولیت های هر مقام و نیز اقتدار اختیارات وی بخشی از سلسله مراتبی از اقتدار است. مقام های مافوق وظیفه ی نظارت و مقام های زیر دست حق اعتراض دارند. البته نظارت و شرایط اعتراض مشروع، می‌تواند متفاوت و متنوع باشد.

مقام ها و سایر کارکنان اداری، مالک منابع لازم برای اجرای وظایف محوله نیستند. اما باید در خصوص چگونگی استفاده از آن جوابگو باشند. هزینه و درآمد کار های اداری و خصوصی کاملا از هم مجزا هستند.

• • متصدی یک مقام نمی تواند مقام را در تملک خود داشته باشد که مانند دارایی شخصی آن را به فروش برساند.

• • کار ها بر اساس اسناد کتبی انجام می شود.

• در نظام های دیوان سالارانه، مقررات باید منظم و ثابت و هم چنین کنترل شده باشد.تداوم کار اداری اقتضا می‌کند که اشتغال تمام وقت باشد. او معتقد است که کارایی سازمان ها در گروی غیر شخصی شدن اجرای وظایف اداری است. (بندیکس, ۱۳۸۸)^[۴۶]

‌بنابرین‏ ویژگی های بروکراسی را از نظر وبر می توان به صورت زیر برشمرد:

– سازمان دهی مداومی از وظایف مقید شده توسط مقرارت

– حوزه های مشخصی از مهارت ، یعنی تخصص ، اختیار تفویض شده و مقررات حاکم بر نحوه استفاده از آن

– تنظیم سلسله مراتبی از مقام ها یا شغل ها ، یعنی هر سطحی از شغل ها

– انتصاب در سمت ها برپایه مهارت فنی

– تفکیک اداره کننده گان از صاحبان سازمان

– مقام های اداری ، حقوق مربوط به خود دارند ، و صاحبان مقام ها دارای هیچ حقی نسبت به سمت مشخصی نیستند.

– مقرارت ، تصمیم ها و اقدامات به صورت کتبی تدوین و ثبت می‌شوند. ( همان مآخذ، ۱۳۸۸)

مهمترین عوامل رشد سازمان های بورکراتیک از نظر وبر، اندازه و پیچیدگی سازمان است.

اندازه ، زمانی که رشد سازمان آغاز می شود تخصص ها افزایش می‌یابند و سطوح سازمانی نیز افزایش یافته و در نتیجه شغل های جدید ایجاد می شود و جذب نیرو از خارج از سازمان انجام می شود و به دنبال خود مهارت تازه ونگرش های جدیدی از خارج سازمان را در پی خواهد داشت.

پیچیدگی ، هر چند که اندازه، ‌پیچیدگی را به دنبال خود دارد عواملی چون تکنولوژی پیشرفته و مدرن ضرورت ونیاز به مهارت ها ی تخصصی تر را می طلبد . حیطه نظارت کوچک می شود و کنترل کیفیت جنبه حیاتی پیدا می‌کند و رقابت نیز به وجود می‌آید. ( الوانی، ۱۳۸۴)

۴٫۲٫۲ مکتب نئوکلاسیک:

پس از مکتب کلاسیک ها در مدیریت، مکتب نئوکلاسیک در حیطه ی مدیریت ظهور یافت. نئوکلاسیک ها با نهضت روابط انسانی شناخته می شدند. در سال ۱۹۲۰، در حالی که غرب رکود اقتصادی را تجربه می‌کرد، برخی از دانشمندان علوم اجتماعی به رهبری التون مایو^[۴۷] مطالعاتی را دربارهٔ چگونگی واکنش کارکنان به میزان تولید در صورت تغییر شرایط کاری، طراحی شغل و محرک‌های مدیریتی، آغاز کردند. بخش اعظم این مطالعات در یکی از واحدهای شرکت وسترن الکتریک در شهر هاثورن^[۴۸] صورت گرفت که بعدها به مطالعات هاثورن مشهور شد. نئوکلاسیک‌ها بر جنبه‌های انسانی مدیریت تأکید می‌کردند. طرفداران این روش معتقد بودند که مدیریت باید توجه خود را بر افراد متمرکز کند؛ به بیان دیگر متغیرهای اجتماعی را مؤثرتر از متغیرهای فیزیکی می‌دانستند. عمده فعالیت‌هایی که در این دوره انجام شد به دو دستهٔ زیر تقسیم می‌شود:

• • مطالعه هاتورن

بدیهی است که این عقد ‌به این جهت که ارکان عقد وقف محقق نشده و حبس مال و تسبیل منافع برای همیشه برقرار نگردیده است و شخصیت حقوقی مستقل را نمی­ توان بر آن مفروض دانست، عقد وقف تلقی نمی­گردد، حتی اگر وقفنامه نیز برای آن نوشته باشد. به هر حال تشخیص نوع عقد از قواعدی است که بر آن حاکم ‌می‌باشد و نیت و اعمالی که طرفین در ماهیت آن عقود داشته اند، نه عنوانی که اختیار کرده ­اند و در عقد وقف قواعد معینی وجود دارد که اگر رعایت نشود به تحقیق آن عقد محقق نشده است. به هر حال به موجب اصلی که ماده۱۰ قانون مدنی پذیرفته است اشخاص الزامی ندارند که معاملات خود را به صورت‌های معینی که در قوانین پیش‌بینی شده است در آورند، قراردادهای خصوصی به هر شکل و صورتی که بسته شود، تابع قواعد کلی عقود و معاملات است و از این حیث امتیازی بین عقود معین و سایر قراردادها وجود ندارد.^[۳۶] ‌بنابرین‏ تقسیم عقود به معین و نامعین تنها از این حیث است که عقود مذکور دارای عنوان و احکام و شرایط خاصی در قانون و شرع ‌می‌باشد یا خیر؟ و چنانچه جزء عقود معین است شرایط و احکام آن عقد چیست تا در انعقاد آن و تشخیص آن دچار اشتباه نگردیم.

لذا در پایان در تعریف عقد معین باید گفت: عقدی است که در قانون عنوان معین دارد و قانون‌گذار به لحاظ اهمیت و کثرت استعمال در عرف، شرایط و آثار آن را معین ‌کرده‌است.^[۳۷]و عقد وقف نیز عقدی است که قانون‌گذار با عنوان مستقل و معین به آن پرداخته و شرایط صحت انعقاد و تشخیص و تمیز آن را از دیگر عقود مختص ‌کرده‌است که به تفسیر ‌به این شرایط خواهیم پرداخت.

و اما در شرع در خصوص عقود معین به تفصیل به تعریف پرداخت نشده است، اما در خصوص برخی از عقود مانند بیع، قرض و وقف، به شرایط خاص انعقاد و احکام اختصاصی آن خارج از قواعد عمومی معاملات پرداخته شده است که این اختصاصات خود گواه بر این است که فقه نیز با معین نمودن و تمیز این عقود از هم خواسته است تا قواعدی مختص به یک سری از عقود و معاملات و ایقاعات معین نماید. بدیهی است فقط با این شرایط می­توانیم عقد را صحیح بدانیم که عقد وقف نیز در فقه اسلامی دارای شرایط خاص و قواعد معینی است که به آن خواهیم پرداخت.

بند دوم: عقد وقف از عقود لازم است

قانون مدنی در تعریف عقد لازم و جایز بیان می­دارد: «عقد لازم آن است که هیچ یک از طرفین معامله حق فسخ آن را نداشته باشند مگر در موارد معینه.»^[۳۸]

و عقد جایزآن است که هر یک از طرفین بتواند هر وقتی بخواهد فسخ کند^[۳۹] و البته بعضی مستنبط از ماده۲۱۹ قانون مدنی که بیان می­دارد : «عقودی که بر طبق قانون واقع شده باشد بین متعاملین و قائم مقام آن ها لازم الاتباع است، مگر اینکه به رضای طرفین اقاله یا به علت قانونی فسخ شود». اصل لزوم قراردادها را برداشت می­نمایند و بر این عقیده هستند که اصل در قواعد عمومی قراردادها بر لزوم ‌می‌باشد.^[۴۰]و در تعریف آن گفته­اند عقدی است که صرف نظر از خیار نتوان آن را فسخ نمود و خیاری بودن عقد مانع لزوم آن نیست.

عقد وقف از جمله عقود لازم است و پس از انعقاد آن به صحت، هیچ یک از طرفین عقد، حق بر هم زدن آن را ندارند، اما نکته بسیار مهم در عقود لازم این است که طرفین عقد می ­توانند با توافق هر دو طرف، عقد را اقاله نمایند. سوالی که در خصوص عقد وقف مطرح می­گردد این است که آیا پس از عقد وقف و تسلیم آن ‌می‌توان عقد را با توافق طرفین اقاله نمود؟ در تمثیل این سوال اینگونه مطرح می‌شود که ، چنانچه واقف مورد را برای اولاد ذکور خود نسلاً بعد از نسل وقف نماید آیا می ­تواند با توافق اولاد ذکور و مثلاً یکسال پس از انعقاد عقد وقف آن را اقاله نماید؟

در این جاست که فایده بحث در خصوص تشخیص عقد معین یا غیر معین بودن وقف مشخص می­گردد و می­بایست به قوانین خاص وقف مراجعه نمود.

در تعریف قانون و فقه بیان نمودیم که عقد وقف عبارت است از اینکه: عین مال حبس گردد و منافع آن تسبیل شود. پس در این عقد معین ‌می‌توان گفت عین مال حبس گردیده و دیگر خود واقف هم نمی­تواند در آزاد نمودن این حبس نقش داشته باشد و در اصل با تشکیل عقد وقف، موقوفه شخصیت مستقلی پیدا می‌کند، جدا از شخصیت واقف و موقوف علیهم، حبس عین جدا ساختن ملک(فک ملک) از دارایی مالک و مصون داشتن آن از نقل و انتقال ‌می‌باشد و حبس عین باید دائمی باشد نه موقت، هر چند که پس از مدتی هدف وقف منتفی شود.^[۴۱] و در قوانین خاص در عقد معین وقف در این خصوص به تصریح بیان می‌شود مال موقوفه خود شخصیت حقوقی می­یابد و به واقف یا موقوف علیهم تعلق ندارد.^[۴۲]پس ‌بنابرین‏ دلایل اشاره شده و در جمع بندی آن ‌می‌توان گفت: چنانچه عقد وقف به صحت منعقد گردد، نه تنها عقد لازم ‌می‌باشد بلکه حتی قابل اقاله نیز نخواهد بود و واقف حتی با توافق موقوف علیهم حق هیچگونه دخل و تصرف در عقد وقف و یا تغییری در موقوف علیهم ندارد، در تأیید این سخن به بیان ماده۶۱ قانون مدنی که به صراحت به لزوم عقد وقف اشاره ‌کرده‌است بسنده کرده و به کمک این بحث به مباحث بعدی خواهیم پرداخت.

قانون مدنی در این ماده بیان می­دارد: وقف بعد از وقوع آن به نحو صحت و حصول قبض لازم است و واقف نمی­تواند از آن رجوع کند یا در آن تغییر بدهد یا از موقوف علیهم کسی را خارج کند یا کسی را داخل در موقوف ‌علیهم نماید یا با آن ها شریک کند یا اگر در ضمن عقد متولی معین نکرده باشد بعد از آن متولی قرار دهد. پس همان گونه که در ماده قبل بیان شد یکی از شرایط لزوم عقد وقف، قبض است و در صورتی که قبض محقق نگردیده باشد عقد وقف لازم نیست و قبض طبقه اول از موقوف علیهم در اوقاف خاصه و قبض حاکم در اوقاف عامه کفایت در لزوم عقد وقف می­ نماید و هر نوع عملی که موقوف علیهم یا حاکم در موقوفه انجام دهند که دلالت بر قبض موقوفه نماید برای آن کافی است و ‌می‌توان گفت قبض انجام گرفته و عقد لازم است.

اما در مواردی که صیغه عقد وقف جاری شده و همه چیز حکایت از نیت واقف بر وقف داشته اما قبض صورت نگرفته است ‌می‌توان گفت عقد محقق نگردیده و لزوم ندارد و چنانچه واقف قبل از آنکه قبض دهد فوت کند ورثه می ­توانند قبض دهند و وقف لازم گردد یا از وقف مال انصراف دهند و در جایی که شخص در معرض موت وصیت به وقف و ثلث کرده و قبض نیز داده و وصیت کرده که بعد از فوت او وقف کنند در اینجا وقف از ثلث است نه از اصل مال زیرا وصیت محسوب می­گردد.^[۴۳]

جیمز تأثیر خداوند بر انسان را این‌گونه ترسیم می‌کند: اگر از من بپرسند وجود خداوند چگونه ممکن است در حوادث و رویدادهای بشری تغییری را سبب شود؟ به‌سادگی جواب می‌دهم، با اتصال بشر در هنگام دعا، به‌ویژه وقتی عالم ماوراء حس و قلب آدمی را لبریز می‌کند. آنچه آدمی در این موقع احساس می‌کند این است که اصلی روحانی که به یک معنا از اوست و در عین‌ حال از او جداست، در مرکز نیروی شخصی او اثری زندگی‌بخش می‌گذارد و زندگی نوینی به او می‌بخشد، به ‌طوری‌که با هیچ‌چیز قابل‌مقایسه نیست (جیمز، ۲۰۰۲؛ به نقل از آذربایجانی و موسوی، ۱۳۸۵).

ویلیام‌ جیمز در کتاب‌ «تنوع تجربه­ دینی^[۴۹]» به بررسی‌ انواع‌ تجربیات‌ دینی‌ پرداخته‌ است. وی‌ ضمن‌ استناد به‌ تجربیات‌ شخصی‌ افراد در حالات‌ جذبه، خلسه‌ و احساس‌ حضور نزد پروردگار به‌ مسئله‌ وحدت‌ وجود که‌ از مباحث‌ اساسی‌ در فلسفه‌ و عرفان‌ است‌ توجه‌ می‌کند. دامنه­ مطالعات‌ ویلیام‌ جیمز در زمینه­‌ تجربیات‌ دینی‌ از کشور آمریکا فراتر رفته‌ و فرهنگ‌ شرق‌ را نیز دربر می‌گیرد. حاصل‌ این‌ مطالعات‌ منجر به‌ ارائه‌ یک‌ فرضیه­ اساسی‌ در زمینه‌ روان‌شناسی‌ دین‌ می‌شود. طبق‌ این‌ فرضیه، محتوای ناهشیار صرفاً‌ شامل‌ خاطرات‌ ناقص، تداعی‌ معانی‌ عجیب‌ و غریب‌ و مانند آن‌ نیست، بلکه‌ قسمت‌ ناهشیار شخصیت‌ انسان‌ می‌تواند منبع‌ و سرچشمه­ی‌ بسیاری‌ از شاهکارها و آثار نبوغ‌ باشد. جیمز می‌گوید: «به‌ هنگامی‌ که‌ مسئله‌ تصوف، عرفان، دعا و نیایش‌ را مورد مطالعه‌ قرار داده‌ بودیم‌ ملاحظه‌ کردیم‌ که‌ در زندگی‌ مذهبی‌ نقش‌ عمده‌ را فیض ‌نهایی‌ که‌ از قسمت‌ ناهشیار ما می‌رسد بازی‌ می‌کند. ‌بنابرین‏‌ من‌ فرضیه‌ خود را اینطور قرار می‌دهم؛ این‌ حقیقت‌ برتر که‌ ما در تجربیات‌ دینی‌ با آن‌ ارتباط‌ پیدا می‌کنیم، بیرون‌ از حدود وجود فردی‌ ما هرچه‌ می‌خواهد باشد، درون‌ حدود وجود ما، دنباله­‌ ضمیر ناهشیار ما از اوست. وقتی‌ که‌ ما به‌ این‌ شکل پایه­­‌ فرضیه­‌ خود را بر روی‌ امری‌ که‌ مورد قبول‌ دانشمندان‌ روان‌شناس‌ است‌ قرار می‌دهیم، با علوم‌ امروزی‌ تماس‌ خود را حفظ‌ کرده‌ایم، حال‌ آنکه‌ علمای‌ علم‌ کلام‌ چنین‌ تماسی‌ را ندارند» (جیمز، ۱۹۹۳؛ به نقل از قائنی،۱۳۷۲).

جیمز در جایی دیگر می ­افزاید: مذهب عبارت است از تأثیرات و احساسات و رویدادهایی که برای هر انسانی در عالم تنهایی و به دور از همه وابستگی­ها برای فرد روی می­دهد، به طوری که انسان از این مجموعه درمی­یابد که بین او و آن چیزی که آن را «امر خدایی» می­نامد، رابطه­ای برقرار است و این ارتباط یا از راه قلب و یا از روی عقل و یا به وسیله اجرای اعمال مذهبی برقرار می­گردد و او معتقد است مذهب هر کس آن قدری است که خود او به شخصه به آن رسیده است و علم مذهب ممکن است به پای زندگی نرسد.

فروم^[۵۰]

«اریک فروم» (۱۹۰۰-۱۹۸۰) معتقد بود که دین­داری و مذهب، هم می‌تواند برای سلامت روان مفید باشد و هم می‌تواند زیانبار باشد و این بستگی به نوع جهت‌گیری دینی فرد دارد. فروم (۱۹۵۰) در کتاب «روانکاوی و مذهب^[۵۱]» اشاره می‌کند که مسئله، انسان مذهبی بودن یا نبودن نیست (آن‌گونه که فروید معتقد بود)، بلکه اینکه، چگونه دین‌داری باید باشد، مهم است (وولف،۱۹۴۰، به نقل از دهقانی،۱۳۸۶).

فروم معتقد بود که انسان‌ها به‌طورکلی دو شیوه دین‌داری را برگزیده‌اند. نوع اول را مذهب قدرت‌مدار^[۵۲] می‌نامد. شخصی که چنین اعتقادی دارد، احساس می‌کند که او را قدرتی از خارج کنترل می‌کند. در چنین دیدگاهی شخص خدا را به خاطر قدرت و کنترلش بر فرد پرستش می‌کند نه به خاطر خصوصیات اخلاقی. فروم مذهب قدرت‌مدار را ‌به این دلیل که بر قدرت و اختیار و رشد فردی تأکید ندارد برای سلامت روان زیان­بار می‌داند. او همچنین عقیده داشت که یک مذهب «انسان‌گرا^[۵۳]» نیز وجود دارد و در این دیدگاه به خداوند به عنوان نمادی از آنچه انسان به­راستی می‌تواند به کمالات او برسد نگریسته می‌شود. به نظر فروم این دیدگاه می‌تواند برای سلامت روان مفید باشد.

مزلو^[۵۴]

«آبراهام مزلو» (۱۹۷۰-۱۹۰۸) نیز به مذهب و سلامت روان توجه داشت. او بر انواعی از تجارب ذهنی تمرکز داشت که می‌تواند برای فردِ دین­دار، مفید یا مضر باشد. مزلو انسان‌ها را به کسانی که تجربه‌ اوج دارند و کسانی که تجربه‌ اوج ندارند^[۵۵] تقسیم‌بندی می‌کند. کسانی که تجربه های اوج یا متعالی دارند در هنگام این تجربه ها جهان را به صورت یک کل به‌هم ‌پیوسته درک کرده‌، و از تجربه‌ انسانی گسسته‌اند. این تجربه ها باعث می‌شوند که قطب‌ها و بخش‌های زندگی، متعالی و روشن شوند. به نظر او تجربه های اوج^[۵۶] ، نوع سالمی از تجربه های مذهبی می‌باشند. (البته تمامی تجربه ­های اوج لزوماًً مذهبی نیستند). از سوی دیگر او یادآور می­ شود کسانی که تجربه های اوج را انکار می‌کنند، تجربه های مذهبی مفیدی را نخواند داشت. به نظر او کسانی که تجربه های اوج ندارند از تجربه های اوج ترسیده‌اند، تجربه های اوج را انکار کرده یا حتی از آن روی گردانیده‌اند. یا اینکه تجربه های اوج خویش را فراموش کرده‌اند. این افراد عقل‌گرا، مکانیکی یا مادی‌گرا بوده و تجربه های اوج خود را کاهش داده‌اند. مزلو عقیده داشت که مذهب سالم باید این تجربه های اوج را داشته باشد و آن را به عنوان یک بخش مهم بپذیرد (وولف، ۱۹۴۰، به نقل از دهقانی،۱۳۸۶).

فرانکل^[۵۷]

«ویکتور فرانکل» قدرت دینی را عقیده به ابرمعنی می‌داند. یعنی دین بهترین معنی برای زندگی کردن است (شاکریان، ۱۳۸۷). به عقیده فرانکل، این دین‌داریِ ابتدایی یا فطری امروزه در بسیاری از مردم به صورت ناهشیار وجود دارد و شاید هم سرکوب‌شده باشد. به گفته‌ او، نتیجه‌ این امر احساس پوچی، بی‌معنایی و بیهودگی است که به‌ویژه در آمریکا دیده می‌شود. این خلاء وجودی در سراسر جهان به صورت افسردگی و خودکشی، به صورت اعتیاد به مواد مخدر، الکل و به صورت پرخاشگریِ مخرب جلوه‌گر می‌شود. فرد و جامعه فقط هنگامی شفا می‌یابند که هر سه جنبه وجودی انسان، یعنی جنبه جسمانی، روانی و دینی باهم ادغام می‌شوند (وولف، ۱۹۴۰، به نقل از دهقانی،۱۳۸۶).

فرانکل مدعی است که انسان ها از طریق این حرکت عمدی بسوی تعالی خود می کوشند تا به معنا و مقصود دست یابند که برای رضایت و خوشبختی انسان ضروری اند.چراغی که آدمی را در جستجوی معنا هدایت می‌کند و وجدان است ، که فرانکل آن را پدیده ای کاهش ناپذیر و دارای منشائی متعالی می‌داند.

اسکینر^[۵۸]