ب) آموزه الهیاتی – مابعد الطبیعی در باب اتحاد یا وحدت ممکن نفس یا واقعیت مطلق یعنی خدا.» (کاکایی، ۱۳۸۱: ۱۵)
عرفان نوعی سلوک، و آداب علمی است که سبب می‌شود سخن در پرتو آن برخلاف عادات و خواسته‌های نفسانی برای رسیدن به حقیقتی فراتر از امور مادی و انسانی، و نوعی شناخت مستقیم با عالم وحدت، و آگاهی نسبت به باطن و جهان غیب باشد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۲-۵-۱- ویژگی عرفان
« ویژگی‌ اصلی عرفان اسلامی گذر از مراتب برزخی و عقلی و توجه به اسماء و صفات الهی و مراتب و منازل آن‌هاست که با قرب نوافل و فرایض حاصل می‌شود.» (پارسانیا، ۱۳۸۶: ۹۴)
« بارزترین ویژگی‌ عرفان که آن را از سایر شناخت‌ها باز می کند عبارت است از اینکه عرفان به گونه‌ای مستقیم و بی‌واسطه برای عارف حاصل می‌گردد و چیزی شبیه «ومضه» و شعاع نور است که به نحوی مستقیم بر بینایی تأثیر می‌گذارد، بنابراین عرفان همچون ادراک بی‌واسطه، و جدانی است که محل آن قلب یا سر می‌باشد، برخلاف ادراکات حسی یا خیالی و یا حتی قلبی.» ( کیاشمشکی، ۱۳۷۸: ۱۷)
داوری درباره دانشی این گونه عمیق (عرفان) و در عین حال متنوع، و قضاوت درباره ارتباط این دانش و آگاهی نسبت به آن با نوعی تفکر سیاسی- اجتماعی، و بدون آگاهی از عناصر درونی این علم و از دید دنیای ظاهر به آن نگاه کردن ممکن نیست، در واقع آن‌چه که مانع درک و تحقق تجارب عرفانی شده، دنیاطلبی و توجه کردن به خواسته‌های نفس است، و همچنین گناهان صغیره، و کبیره‌ای که از انسان سر می‌زند را می‌توان نام برد.
« نقل است که عارف را هفتاد مقام است یکی از آن نایافت مراد است از مرادات این جهان و جنید گفت : عارف آن است که حق تعالی از سر او سخن گوید و او خاموش، عارف آن است که حق تعالی او را آن منزلت دهد که از سر او سخن گوید و او خاموش باشد و عارف آن است که در درجات می‌گردد چنان که هیچ چیز او را حجاب نکند و باز ندارد.» (عطارنیشابوری، ۱۳۸۲: ۳۹۹)
آری عارف و سالک هنگامی که در مسیر و میدان عرفان عملی سیر می‌کند، تمامی اراده، همت و تلاش خود را متوجه رسیدن به حقیقت، و بطن عالم نموده و نسبت به ظواهر دنیای مادی هیچ توجهی نکرده و تمایلی نشان نمی‌دهند. همچنین کسانی که در وادی عرفان عملی قدم می‌گذارند برخود لازم می‌دانند که قلب پاک و نیت خالص داشته باشند، این دو برای آن‌ها سپری است که به واسطه آن‌ها می‌توانند به والاترین مراتب انسانیت صعود کنند و نفس خود را با تقوا پاکیزه نگه دارند و از فجور دوری ‌گزینند.
« یکی از جنبه‌های بسیار اصیل فرهنگ و تمدن اسلامی تصوّف و عرفان ا ست، در میان هر قومی و ملتی عرفان جلوه خاصی داشته است و احتمالاً ملتی را نمی‌توان یافت که از عرفان بی‌بهره بوده باشد، از خصوصیت عمده عرفان یکی این است که در آن اگر چه اختلافات فرعی وجود دارد، یعنی عرفان هر قوم و ملتی رنگ آن قوم را داراست، اما این اختلافات در فروع است، و در اساس و اصول همه عرفآن‌ها یکی هستند.» (حلبی، ۱۳۸۵: ۱۴۰)
عارف با برخورداری از ویژگی‌های مهمی مانند صافی درون، و روان روشن، دلش به نور حکمت الهی و اشراق، روشن و تابناک می‌شود، چرا که او در مکتب عرفان به حق، و حقیقت کارها و مشکلات و رمز و راز علوم آگاه بوده است، شاید به همین دلیل بوده که منزلت و مرتبه عارف از صوفی والاتر می‌باشد.
همه تلاش و همت عارف براین است که با اشراف بر مکاشفه و شهود، بتواند به حقایق امور آگاه شود، زیرا طریقت عرفان اسلامی، مسیری است که طی آن، آدمی، نفس سرکش اماره را قربانی کرده تا در مرتبه الوهیت تولد دوباره یابد، و به مقام وصال و اتحاد با خداوند نائل گردد، آن چه باعث می‌شود زمینه‌های پیدایش تجربه‌های عرفانی در سالک زنده شود، عبادات، نوافل، ریاضت درون و مهم‌تر، از همه، محبت سالک نسبت به خداوند در بالاترین سطح است که سبب رسیدن او به مقام فنا و بقاء می‌شود.
۲-۶- اشراق و عرفان :
« اشراق یکی از واژه‌هایی است که پیوند ناگستنی با واژه عرفان دارد، اشراق همچون عرفان، در لغت یعنی شعاع تابش خورشید قرار گرفتن، و در اصطلاح عبارت است از، پیدا آمدن الهاماتی از جانب حق تبارک و تعالی بر قلب عارف به شیوه‌ای بدون واسطه.» (کیاشمشکی، ۱۳۷۸: ۱۸)
آری «اشراق» همان نوری است که از عالم قدس برقلب و جان سالک می‌تابد، و نتیجه آن نورانی شدن ذات انسان می‌باشد. « در مذهب اشراقی با همه تنوعی که دارند، لفظ اشراق و اشراقی دارای سه دلالت ویژه است :
طلوع خورشید تابنده
نور تابنده از محل طلوع خورشید
خود خورشید که منبع و معدن این درخشش و تابش است. » (همان : ۳۱)
اشراق پدیده‌ای پایدار، خاص کسانی است که به بهترین، و والاترین مراتب اخلاص و صفا و برترین مرتبه کمال انسانی و سعادت ‌رسند، این کار از دو طریق صورت می‌گیرد: یکی از طریق کارهای خود، و دیگر از طریق دستورالعملهای دینی، که جامعه را به خیر و صلاح رهنمون می‌شود، مهم‌تر اینکه انسان تا نتواند به درون خود سفر کند و به تأویل رموز و وجود درونی خود بپردازد، هیچ‌گاه قدرت تأویل «اشراق» برایش میسر نمی‌شود، با خودشناسی و معرفت نفس، درک کامل این موضوع (اشراق) برایش ممکن می‌شود، زیرا نوری که مشاهده حقایق را ممکن می‌سازد همان نور منبعث از وحی قرآنی و حقیقت معنوی آن است، مانند پیامبران و امامانی که خودشان معارف الهی را فرا می‌گرفتند و به تبلیغ و ترویج آن در بین امت خود می‌پرداختند.
۲-۷- عرفان و ولایت :
در عرفان «ولایت» به عنوان یکی از ارکان و محورهای اصلی مورد بحث و بررسی عرفای بزرگ از جمله ابن عربی قرار گرفته، به همین دلیل است که عرفا و صوفیه ولایت را اصل و اساس دانسته و آن را بالاتر و برتر از نبوت می‌دانند و چون ولایت از اهم مساعل مطرح شده در عرفان است لذا در اینجا به توضیحاتی پیرامون آن بسنده می‌کنیم و به نحو زیبایی در آیه شریفه زیر به ولایت اشاره شده است : « انّما وَلیکُمُ اللهُ و رَسولهُ وَ الَّذینَ یُقیمونَ الصَلاهَ و یُؤتونَ الزَکاهَ وَ هُمْ راکعِون» ( مائده، آیه ۵۵)
با دقت در مفاهیم این آیه شریفه آگاه می‌شویم که ولایت به ترتیب منحصر به سه فرد است:
الف) حضرت حق (جل جلاله)
ب) حضرت رسول اکرم (ص)
ج) مؤمنان
عرفای بزرگ از جمله «ابن عربی» این موضوع را مورد بررسی قرار داده است، به عقیده او «ولایت کمالی است ازلی و ابدی که سرآغاز جمله کمالات است؛ زیرا در نظر وی غایت کمالات انسانی، رسالت و بعد نبوت است که آن‌ها خود نیز مرتبه‌ای از مراتب ولایتند و بدین جهت او ولایت را ملک عام و محیطی می‌داند که شامل نبوت و رسالت می‌باشد، اما اینها خود امانت الهی و وظیفه اجتماعی برای شخص رسول و نبی هستند که محدوده آن همین عالم عین و شهادت است، در حالی که ولایت، که باطن این است همواره باقی است و در واقع رسول و نبی به واسطه این جنبه است که در دنیا و آخرت دارای کمال و برتری بر سایر انسان‌ها می‌باشند.» (ابن عربی، ۱۳۷۵: ۲۷۰)
ولایت آدمی را قادر می‌سازد تا حیات معنوی خود را تحقق بخشیده، به مقام تقدس، نائل گردد و از اوامر الهی تبعیت کند.
« ولایت مراتبی دارد که مرتبه اعلای آن، همراه با عصمت و طهارت از هر گونه پلیدی و آلودگی است و مراتب پایین‌تر از آن، ملازم با مرتبه‌ای از طهارت است که خاص به خود می‌باشد، کسانی که از معصومان تبعیت نموده و به مقاماتی نیز نایل می‌شوند جانشین ولی و انسان کامل و خلیفه خلیفه الله تلقی می‌شوند؛ وگرنه ولی کامل منحصر در چهارده عدد است نه بیشتر.» ( کاشفی، ۱۳۸۶: ۴۷)
ولایت در معنی حٌب و دوستی، نصرت و یاری، متابعت، پیروی و سرپرستی به کار رفته است. عده‌ای از نویسندگان این واژه را فقط به معنی سلطنت و یا رهبری دانسته‌اند، مثال قابل ذکر در این زمینه «ولایت فقیه» است که در واقع بهترین نوع ولایت مدیریتی بر جامعه اسلامی است، و اهداف اساسی آن اجرای احکام دینی، تأمین مصالح مادی و معنوی جامعه اسلامی، تحقق ارزشهای دینی، تقویت خردمندی و دینداری بوده است.
ولایت به معنی زمامداری و سرپرستی است که خود، دارای اقسامی است:
« ۱- ولایت تکوینی یعنی سرپرستی موجودات جهان و عالم خارج و تصرف عینی در آن‌ها؛ مانند ولایت نفس برقوای درونی خودش.
۲- ولایت تشریعی که این نوع ولایت همان قانونگذاری احکام دین است؛ این گونه ولایت از اموری اعتباری است و ملاک اعتباری بودن، اختیاری بودن پذیرش آن است و این نوع ولایت حق اختصاصی پروردگار است.
۳- ولایت بر مردم که این نوع ولایت به دو دسته تقسیم می‌شود:
الف) ولایت بر محجوران : در جامعه کسانی هستند که براثر ناتوانی یا عجز علمی، قادر بر اداره امور خود نبوده و نمی‌توانند حق خود را استیفا کنند و بنابراین نیازمند سرپرستی دیگران هستند مانند سفیه، مجنون، صغیر و…
ب) ولایت بر جامعه خردمندان: این نوع ولایت به معنای تصدی امور جامعه اسلامی و حق تصرف در مسائل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، حقوقی، و خلاصه همه مساعل اجتماعی است.» (عزیزی، غفارزاده، ۱۳۸۵: ۲۲۸-۲۲۷)
وقتی فرد عارفی در جایگاهی قرار می‌گیرد که او را با عنوان « ولی» خطاب می‌کنند واجب است چنین انسانی خود، به معرفت، و شهود حقیقت هستی و ارتباط با حق تعالی رسیده باشد، تا در نتیجه اعمال و کارهای خود را متعلق به خداوند بداند، در این صورت است که با علم الهی به امور عالم آگاه می‌شود.
« ولایت و مراتب آن زمینه ساز تحقق والاترین درجه انسانی در سطح فردی است و «ولی» عالی‌ترین درجه‌ای است که بر عارف اطلاق می‌شود. «ولی» از اسماء الهی و از کمالات حق است و بدین جهت ولایت نیز ازلی و ابدی است، اسم مزبور همواره مظهر طلب است و شرط اساسی انسان کامل شدن نیز نیل به مرتبه ولایت و مظهر اسم ولی شدن است.» (رحیمیان : ۲۵۵-۲۵۴)
« راهی که در عرفان اسلامی متضمن طی درجات مزبور و وصول به مقامات عالی عرفانی است، راه «ولایت» نامیده شد که با توسل به مرکب محبت و عشق، یا ریاضت و مهار نفس در بردارنده سیر عارف «ولی» در اسمای الهی و فنای او در اسمای حسنی و در نهایت بقای او به حقایق آن‌هاست.» (همان : ۸)
۲-۷-۱ جایگاه ولایت و تفاوت آن در میان تصوّف و تشیع :
نگارنده بر این باور است که وجه تمایز و تباین «تصوّف» و «تشیع» در مسئله ولایت و امامت در این موارد خلاصه می‌شود که : در آیین «تصوّف» ولایت امری اکتسابی است و در میان آن‌ها کسی می‌تواند «قطب» شود و ادعای قطبیت داشته باشد که به مقام «فنا» رسیده باشد، و این گونه نیست که آن‌ها از جانب خداوند منصوب شده باشند، اما در تشیع درست برعکس تصوّف ولی وقت، و امام زمان باید ولایتش از جانب خداوند باشد در غیر این صورت اجازه ولایت بر دیگران را ندارند. لذا با تکیه بر ادله عقلی در زندگی امامان معصوم شیعه مشهود است که ولایت آن‌ها اکتسابی نبوده بلکه از جانب خداوند می‌باشد. ما به وضوع می‌بینیم، و با مطالعه سیره ائمه شاهدیم که در امامت امامان شیعه اثنی عشریه شروطی وجود دارد از جمله اینکه امام باید اولاً منصوب از جانب خدا باشد، دوم اینکه معصوم باشد، البته این هم موهبتی از جانب خداوند است که به آن‌ها عطا شده است، حال آنکه در ولایت بزرگان صوفیه پاکی از گناه برای آن‌ها شرط نیست.
۲-۸- اصول و مسائل تصوّف و عرفان
۲-۸-۱- وحدت وجود :
وحدت وجود یکی از اساسی‌ترین اصول تصوّف می‌باشد، و منظور از وحدت وجود این است که تنها یک حقیقت وجود دارد و هر چیزی جز او است در واقع مظاهر و تجلیات آن می‌باشد. وحدت وجودی که عرفای مسلمان در باب آن سخن می‌گویند تعبیری است که از تجربه عرفانی آن‌ها برخاسته است. « آن حقیقت واحد حقیقتی است در اوج کمال و جمال، لازمه هر جمالی «جلوه» و خود نمایی است، چنانکه درک این جمال، سرچشمه عشق و دلبستگی است و این حقیقت جمال مطلق است و چون آن‌جا که او هست چیزی جز او نیست، نخست بر خود تجلی کرده و با خود عشق می‌بازد.» ( یثربی، ۱۳۸۶: ۲۱)
باور یقینی که عارفان نسبت به وحدت وجود، کسب کرده‌اند از طریق کشف و شهود حاصل شده است، زیرا وحدت وجود، اساس دیگر عقاید عرفانی به شمار می‌رود و تنها راه وصول معرفت به خدا، همان طریق کشف و شهود می‌باشد و انسان از خود رها می‌شود، به عبارتی قطع پیوند با تعلقات خودی را پله اول در عروج می یابد. « گروهی از متصوّفه و جمعی از حکمای پیشین براین عقیده‌اند که حقیقت وجود (ذات باری) عین موجودات است؛ عبارت از مطلقی است که جز در مقیدات و موجودات جزئی و متعین یافت نگردد؛ ولی در جانداران حی است و جاندار و در جمادات، جماداست و بیجان.»(ضیاء نور، ۱۳۶۹: ۴۳)
« در خور ذکر است که با وجود تفاوتی که میان وحدت وجود و وحدت موجود است در برخی از کتب مربوطه این دو با هم خلط شده‌اند و وحدت وجود در جای وحدت موجود ذکر شده است؛ در صورتی که وحدت وجود در افکار و عقاید وگاه باکثرت موجود آمیخته، و گاه باکثرت مراتب و مظاهر؛ در برخی جاه‌ها نیز با وحدت موجود منطبق گردیده؛ و همه جا یکسان نیست و آن در تألیفاتی که صرفاً عرفانی است غالباً به معنی «فنای در توحید» یا « فنای فی الله» به طور مطلق آمده است.» (همان : ۴۴)
با توجه به مسأله «وحدت وجود» در عرفان متوجه می‌شویم که وجود واحد، و حقیقی و لایزالی مختص به ذات مقدس خداوند است که جمیع موجودات جهان در برابر قدرت قهاره الهی عاجز و ناتوانند، همچنین کشف ذاتی یگانه در کل کثرات مشاهده یک گونه جمال است، از آن‌جا که وجود خداوند متعال بی‌پایان و دارای حقیقت بسیط و بی‌نهایت است لذا مصادیق وحدت وجود فقط برای ذات پاک خداوند صدق می‌کند.
به طور خلاصه در باب مقایسه وحدت وجود با دیگر اقوال می‌توان گفت : « وحدت وجود برخلاف نظریه تباین وجود، اساساً به کثرت در امر واقع دلالت ندارد؛ نه ماهیت را حقیقی می‌داند تا کثرت آن‌ها را کثرتی رخ داده و در واقعیت بداند و نه به کثرت در افراد و انواع و حتی درجات وجود اعتقاد دارد و نه مانند همه خدا گرایان (پانتئیستها) منکر مقام ذات به عنوان امری متعالی از عالم است و نه مانند قائلان به حلول و اتحاد به دو گانگی در وجود اقرار دارد، همچنان که نظیر برخی صوفیه کثرات را باطل و پنداری صرف تلقی نمی‌کند، بلکه به وحدت حقیقت وجود و کثرت مظاهر و تجلیات و نمودهای این حقیقت قائل است.» (رحیمیان، ۱۳۸۸: ۱۲۰)
وحدت وجود به نحوه شناخت و ادارک انسان عارف از هستی مربوط می‌شود، به عقیده‌ی انسان عارف، وجود و وجدان یک چیز بیشتر نیستند، حال اگر ما وحدت وجود را هم به معنای آفاقی و هم به معنای انفسی، در نظر بگیریم به همان معنی یکی بودن و یکی دیدن بوده که انسان عارف در حالت فنا این نوع وحدت را شهود می‌کند، و آن‌چه که مشاهده می‌کند را عین واقع دانسته و همین باعث می‌شود وحدت وجود در اندیشه اسلامی جایگاه خاصی داشته باشد.
۲-۸-۲- معشوق حقیقی و اسماء و صفات او
« از نظر عرفا ذات حق و مقام واحدیت «غیب هویت» هیچ گونه تقید و تعینی نداشته، و از هر گونه اسم و عنوان و وصف به دور است. عقل، وهم، و نیز کشف و شهود به آستان عز او راه نمی‌یابد، او عنقای بی‌نام و نشان «قاف» حقیقت است که به دام هیچ صیادی در نمی‌آید.»(یثربی، ۱۳۸۶: ۲۲)
« اسماء الهی در قوس نزول منشأ تجلیاتی است که به ظهور مظاهر و پدیده‌ها انجامیده و در قوس صعود نیز منشأ اشراقات و تجلیاتی است که بر قلب عارفان جلوه‌گر شده و او را به حق آشنا می‌سازد و بدین لحاظ اسماء الهی در عرفان هم از جهت وجود شناسی و خداشناسی و جهان شناسی و هم از جهت شناخت شناسی و سلوک اهمیت اساسی دارد.»(رحیمیان، ۱۳۸۸: ۱۶۸)
نگارنده به اجمال بیان می‌کند که : جمال، و جلال ذات ابدی و به تعبیری جبروت او در مرتبه احدیت، چنان والاست که هیچ یک از اسماء و صفات در آن‌ها ظهور ندارد و اسماء خداوند تبارک و تعالی به اسماء آفریده‌ها، و مخلوقات هیچ شباهتی نداشته بلکه گاهی به همه مخلوقات نسبت داده شده است. چراکه تمام آفریده‌ها در واقع نشانه اسماء الهی هستند و صفات الهی به صورتهای پراکنده در آن‌ها آشکار شده‌اند.
« صفات هم بر دو قسمند، یکی صفت حقیقی و یکی صفت مجازی و صفت حقیقی هر چیز صلاحیت آن چیز است که با آن چیز همراه است، و مظهر ذات است و صفت مجازی هر چیز عرض آن چیز است که به سببی از اسباب برآن چیز عارض شده است و با آن چیز همراه نیست و مظهر ذات نیست، از این جهت این قسم را اعراض می‌گویند، پس آن کس که می‌گوید صفت عین موصوف است، صفت حقیقی می‌خواند؛ و شک نیست که صفت حقیقی عین موصوف است و آن کس که می‌گوید صفت غیر موصوف است صفت مجازی می‌خواند و شک نیست که صفت مجازی غیر موصوف است، و این چنین که در درخت گندم دانستی، در جمله افراد و موالید هم چنین می‌دان.» ( نسفی، ۱۳۸۸: ۲۹۰)
۲-۸-۳- حسن و عشق
:از دیدگاه عرفا، مبدأ و معاد هستی به سه عنصر حسن (معشوق) آگاهی و احساس «دل» و عشق وابسته است، انسان از دیدگاه دین، امانت‌دار تکلیف بوده و از دیدگاه فلسفه شایسته درک و انتخاب است، از لحاظ عرفان هم کاروان سالار سیر عاشقانه سراسر هستی به سوی معشوق حقیقی است، این نگرش عرفا به انسان مقام ویژه‌ای می‌بخشد که می‌توان آن را انسان سالاری در سراسر جهان آفرینش نامید.» (یثربی، ۱۳۸۶: ۲۴)
عشق‌های مجازی، گذرا و نابود شدنی، و فاقد هر گونه سود و منفعتی است، در مقابل عشق‌های معنوی سبب می‌شود انسان در جایگاه راستین انسانیت قرار گیرد، زیرا محبوب حقیقی در این گونه عشقها فقط خداست و او می‌تواند از محبان خود بهترین پذیرایی معنوی را به عمل آورد، و آن‌ها برای اینکه از خدا در قبال این پذیرایی تشکر کنند به واجبات دینی از جمله، اقامه نماز و تلاوت قرآن و عمل به فرامین الهی اقدام می‌کنند.
« از نظر عرفا نظری که عاشق به اشیاء زیبا خواهد افکند و ادراکی که از زیبایی یا حٌسن آن خواهد داشت با نظر دیگران تفاوت دارد، نظر دیگران به زیبایی نظر کسانی است که در غفلت به سر می‌برند به گونه‌ای که ارتباط این زیبایی مقید را با حٌسن مطلق درک نمی‌کند، در حالی که عاشق از راه نظریه زیبایی مقید می‌تواند به مراتب بالاتر حٌسن ارتقاء یابد.» (بختیار، ۱۳۸۸: ۳۴۱)
عرفا و حکما در آثار و نوشته‌های خود حٌسن و عشق را امری ازلی و مابعد الطبیعی دانسته‌اند:

در فرض تعاقب ایادی غاصبین، اگر مالک به غاصبی غیر از غاصبی که مال در ید او تلف شده است رجوع کند طبق ماده ۳۱۸ ق.م. او نیز میتواند به غاصبی که مال در ید او تلف شده است یا غاصبین لاحق رجوع کند تا به غاصب تلف کننده ختم شود. به نظر میرسد مبنای رجوع غاصبین جبران کننده خسارت مالک به غاصبی که مال در ید او تلف شده است، پرداخت دین غاصب اخیر از سوی آنهاست^[۱۳۴]. بدین تحلیل که در فرض تعاقب ایادی غاصبان، غاصبی که مال در ید او تلف شده است “مدیون” و غاصبان دیگر صرفاً “مسئول” جبران خسارت هستند^[۱۳۵]، چون مال در ید او تلف شده است و ارکان ضمان (فعل زیانبار و رابطه بسببیت) در او جمع است و طبیعتاً او باید خسارت مالک را جبران سازد، لیکن قانون جهت تضمین حقوق مالک و به حکم قاعده “علی الید” غاصبان دیگر را نیز مسئول قرار داده است. پس، آنچه غاصبان دیگر میپردازند در واقع دین غاصبی است که مال مغصوب در ید او تلف شده است. به همین دلیل است که غاصب مزبور حق رجوع به غاصبان دیگر را ندارد. این برداشت با حکم مقرر درقسمت اخیر ماده ۳۱۸ ق.م. تائید میگردد: «…. و بطور کلی ضمان بر عهده کسی مستقر است که مال مغصوب در نزد او تلف شده است.» یعنی ضمان بر عهده غاصبان دیگر استقرار ندارد و مسئول بودن غاصبان دیگر به معنی مدیون بودن آنها نیست و مدیون واقعی غاصب متلف می باشد.
گفتار سوم: پرداخت کننده ثالث در مسئولیت ناشی از فعل غیر
در ادامه استقراء در مقررات قانونی به مواردی برخورد می کنیم که در حقوق به عنوان «مسئولیت ناشی از فعل غیر» نامیده می شود؛ یکی از این موارد مسئولیت کارفرما در مورد خسارات ناشی از فعل کارگر و مورد دیگر مسئولیت متصدی حمل و نقل به حمل و نقل کننده واقعی است. در این موارد شخصی که بخاطر فعل زیانبار دیگری قانونا ملزم به جبران خسارت می شود پس از جبران خسارت زیاندیده حق مراجعه به مسئول واقعی حادثه را دارد، لکن سئوال اینست مبنای این حق مراجعه چیست. چرا قانونگذار به جبران کننده حق مراجعه به عامل زیان را می دهد؟
بموجب ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی کارفرما مسئول جبران خساراتی است که از طرف کارکنان اداری یا کارکنان آنان در حین اجرای انجام کار و یا به مناسبت آن وارد شده است و در قسمت اخیر این ماده مقرر شده کارفرما میتواند پس از جبران خسارت در صورتی که کارگر عامل زیان بموجب قانون مسئول شناخته شود، به او مراجعه نماید. این حق رجوع مبتنی بر پرداخت دین کارگر عامل زیان از سوی کارفرماست؛ چون در فرضی که کارگر عامل زیان بموجب قانون مسئول شناخته میشود در واقع او “مدیون” واقعی زیاندیده میباشد، لکن قانونگذار جهت حمایت از زیاندیده و جلوگیری از مواجه شدن زیاندیده با کارگر ناتوان کارفرما را نیز “مسئول” جبران خسارات ناشی از عمل کارگران قرار داده است^[۱۳۶]، البته منطق این امر انتفاعی است که کارفرما از خدمت کارگر میبرد.
مبحث دوم: پرداخت محکوم به و ایفاء تعهد توسط ثالث در قانون اجرای احکام مدنی
ماده ۷۶ قانون اجرای احکام مدنی مقرر می دارد حق الزحمه ارزیاب در ارزیابی مال توقیف شده به عهده محکوم علیه است و ماده ۸۲ همان قانون نیز حق الزحمه حافظ مال توقیف شده را به عهده محکوم علیه قرار داده است، اما اگر محکوم علیه از پرداخت آن امتناع کند محکوم له میتواند آن را پرداخته و دادگاه ضمن اجرای حکم ازمحکوم علیه وصول وبه محکوم له خواهد دادویا ازحاصل فروش اشیاء توقیف شده استیفاء خواهد نمود. بدیهی است که، مواد فوق نیز مصداق حق رجوع تادیه کننده غیرماذون به مدیون است. ^[۱۳۷] تبصره ماده ۳۴ این قانون نیز مقرراتی در این خصوص دارد.
مبحث سوم : پرداخت محکوم به و ایفاء تعهد توسط ثالث در مقررات بیمه
در بیمه ها، در صورتی که خسارت جبران شده از سوی شرکتهای بیمه ناشی از عمل زیانبار شخص دیگری باشد، میتوانند به عامل زیان رجوع کنند. ماده ۳۰ قانون بیمه سال ۱۳۱۶ و ماده ۶۶ قانون تامین اجتماعی به این امرتصریح نمودهاند. اعطای اینحق رجوع به شرکت بیمه به جهت پرداخت دین عامل زیان بوسیله بیمه گر است؛ چون مدیون واقعی، عامل زیان است که شرایط مسئولیت در او جمع شده و با عمل زیانبارخودموجب زیان بیمهگذاربابیمه شدهگشته است وبرابرقواعد ضمان قهری باید خسارت را جبران کند. لیکن، قانونگذارجهت جبران بهتروسریعترخسارت زیاندیدگان به آنهاحقداده است که به بیمه گر نیز رجوع کنند. پس آنچه بیمه گر می پردازد دین عامل زیان است و به همین سبب نیز میتواند به او رجوع کند.
مبحث چهارم: پرداخت محکوم به و ایفاء تعهد توسط ثالث در قانون تجارت
در ابواب مختلف قانون تجارت مقرارتی در خصوص پرداخت تعهد دیگری پیش بینی شده است به شرح ذیل به بررسی آنها می پردازیم
گفتار اول: مسئولین سند تجاری (ظهرنویس، ضامن، قبول کننده و تأدیه کننده ثالث) پرداخت کننده دین صادرکننده آن
در مقررات قانون تجارت موارد متعددی وجود دارد که در آنها شخصی که از باب مسئولیت تضامنی به حکم قانون ملزم به پرداخت وجهی می شود اجازه دارد برای کل وجه پرداختی یا بخشی از آن(به نسبت تعداد مسئولین) به سایرین مراجعه نماید.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مطابق مواد ۲۴۹ و ۲۹۰ قانون تجارت، اگر وجه سند تجاری (برات، سفته و چک) بوسیله ظهر نویس پرداخت گردد، میتواند به صادرکننده سند یا به ظهرنویسان قبل از خود رجوع کند تا به صادرکننده منتهی گردد، لکن صادر کننده حق رجوع به دیگران را ندارد مگر اینکه وجه سند را به محال علیه رسانده باشد که در این صورت او مسئول نهایی(مدیون) است و صادر کننده حق رجوع به او را دارد ؛ لذا مبنای حق رجوع به صادرکننده سند نیز پرداخت دین صادرکننده بوسیله ظهرنویسان است؛ چون صادرکننده با صدور سند، دین موضوع آن را ایجاد است.
هر یک از ظهرنویسان فقط طلبی که به نفع آنها ایجاد شده است را به دیگران منتقل می کند و مطابق قواعد عمومی نباید در مقابل دارنده مسئول باشند^[۱۳۸]، لیکن قانونگذار جهت افزودن به اعتبار اسناد تجاری و ترویج این اسناد در بین مردم و روابط معاملاتی آنها ظهرنویسان را نیز در مقابل دارنده مسئول پرداخت شدن وجه سند شناخته است.
با توجه به مراتب فوق الذکر آنچه هر یک از ظهرنویسان میپردازند دین صادرکننده یا قبول کننده به دارنده است و به همین دلیل نیز آنها پس از پرداخت میتوانند به صادرکننده رجوع کنند. در مورد ضامن، قبول کننده ثالث و تادیه کننده ثالث نیز همین طور است؛ یعنی آنها نیز فقط دین موضوع سند را تضمین یا تادیه می کنند، لذا بموجب ماده ۲۷۱ ق.ت. آنها میتوانند به او رجوع و وجه پرداختی را مطالبه نمایند.
گفتار دوم: متصدی حمل و نقل پرداخت کننده دین مأمور حمل و نقل
ماده ۳۸۸ قانون تجارت مقرر می دارد متصدی حمل و نقل در مقابل صاحب کالا، مسئول تلف یا خسارت کالا است، حتی اگر او خودش مباشرت به حمل نکرده و شخص دیگر را مامور حمل کرده باشد و در قسمت اخیر ماده مزبور به متصدی حمل حق داده شده است پس از جبران خسارت به مامور(عامل زیان) رجوع نماید، این ماده مقرر می دارد : «…بدیهی است در صورت اخیر، حق رجوع او به متصدی حمل و نقلی که مامور شده است محفوظ است.» به نظر میرسد مبنای این رجوع نیز پرداخت دین مامور عامل فعل زیانبار (مدیون واقعی)از سوی متصدی حمل(غیر) است؛ چون بر اساس مقررات مسئولیت مدنی شرایط مسئولیت در او جمع می باشد، اما قانونگذار جهت تضمین بیشتر حقوق زیاندیدهدیگری مسئول تلقی کرده لکن در واقع مدیون واقعی مامور عامل زیان است لذا حق رجوع به او را دارد.
مبحث پنجم: پرداخت محکوم به و ایفاء تعهد توسط ثالث در مقررات ثبتی
در مقررات ثبتی بویژه قانون ثبت و آئین نامه اجرای مفاد اسناد لازم الاجراء مقررات دقیقی درباره پرداخت تعهد موضوع سند اجرایی توسط اشخاص ثالث و آثار و احکام آن پیش بینی شده است که تحت دو گفتار ذیل به طرح و بررسی آنها می پردازیم :
گفتاراول: پرداخت کننده طلب بستانکار دارای وثیقه به مدیون
در قسمت اخیر ماده ۳۴ مکرر قانون ثبت اسناد و املاک و تبصره یک آن به موردی برخورد می کنیم که به پرداخت دین دیگری و حق مراجعه بعدی به او پرداخته است.
این ماده مقرر می دارد: «… هر بستانکاری که حق درخواست بازداشت اموال بدهکار را دارد نیز می تواند تمامی بدهی موضوع سند به بستانکار دیگر و حقوق دولت را پرداخت و یا در صندوق ثبت و یا هر مرجع دیگری که اداره ثبت تعیین مینماید تودیع و تقاضای استیفای حقوق خود را از اداره ثبت بنماید. هر گاه مدت سند باقی باشد باید حق بستانکار تا آخر مدت رعایت شود.»
مطابق قسمت اخیر ماده ۳۴ مکرر ق.ث.، در فرضی که شخصی بستانکاران متعدد دارد و مالی از بدهکار در وثیقه یکی از بستانکاران است، بستانکار دیگر، که طلبش بدون تضمین است، میتواند با پرداخت دین بستانکار دارای وثیقه و حقوق دولت، مورد وثیقه را به نفع خود بازداشت و از محل فروش آن طلب خود و آنچه را که از طرف مدیون به بستانکار دارای وثیقه پرداخته است وصول کند.
ملاحظه میشود بستانکار بدون وثیقه ابتدا دین بستانکار دارای وثیقه را پرداخته سپس از محل مال مورد وثیقه تمام طلب خود را (طلب اصلی و آنچه از طرف مدیون پرداخته است) وصول میکند و این همان رجوع بستانکار تادیه کننده به مدیون است. بدیهی است این رجوع مبتنی بر تادیه دین مدیون از سوی بستانکار است^[۱۳۹]، چون پرداخت کننده دینی نسبت به بستانکار دارای وثیقه نداشته است. پس، آنچه او میپردازد در واقع دین مدیون بوده است که او جهت حفظ حقوق خویش، یعنی وصول طلب خود از محل مال مورد وثیقه، اقدام به پرداخت آن نموده است.
تبصره یک ماده ۳۴ مکرر قانون ثبت نیز مرتبط با این بحث است. بموجب تبصره مزبور، در معاملات با حق استرداد با فوت مالک و انتقال قهری مال موضوع حق استرداد به وراث مالک، حق وثیقه صاحب حق استرداد تجزیه نمیشود. یعنی، اینگونه نیست که هر ورثهای بتواند با پرداخت سهم خود از دین مورث، حصه خود از مال مورد حق استرداد را فک کند. بلکه بموجب ماده ۷۸۳ ق.م.حق صاحب حق استرداد یک حق بسیط است وتمام مال مورد وثیقه در مقابل تمام طلب وی وثیقه است نه اجزای مال در مقابل اجزای طلب به این ترتیب، ممکن است برخی ازوراث حاضر به پرداخت سهم خود از دین مورث نباشند در نتیجه، ممکن است بستانکار مال موضوع حق استرداد را به مزایده بگذارد که شاید به نفع برخی وراث نباشد، از سوی دیگر این خطر بزرگ برای هر یک از وراث وجود دارد که پس از انقضاء مدت ۸ ماه بستانکار بموجب حکم مقرر در ماده ۳۴ قانون ثبت اقدام به تملک کل وثیقه در قبال طلب ناچیز خود نماید.^[۱۴۰] قانونگذار جهت حمایت از حقوق چنین وراثی و جلوگیری از ضرر آنها به آنها اجازه داده است که تمام دین مورث نسبت به بستانکار را پرداخته و نسبت به حصه دیگر وراث به آنها رجوع کند و مال مزبور هم جهت تضمین طلب وی نسبت به دیگر وراث در وثیقه او باقی بماند. با این عبارت: «انتقال قهری حق استرداد به وراث بدهکار موجب تجزیه مورد معامله نخواهد بود. هر گاه قبل از صدور اجرائیه یا قبل از خاتمه عملیات اجرایی تمام بدهی و خسارت قانونی و حق اجرا در صورت صدور اجرائیه از ناحیه او از وراث مدیون در صندوق ثبت یا مرجع دیگری که اداره ثبت تعیین نماید تودیع شود مال مورد معامله در وثیقه وراث مزبور قرار میگیرد در این مورد هرگاه هر یک از وراث به نسبت سهم الارث بدهی خود را به وراث مزبور بپردازد به همان نسبت از مورد وثیقه به نفع او آزاد خواهد شد».
اینکه با پرداخت تمام دین مورث از سوی احد از وراث تمام مال مورد وثیقه در وثیقه پرداخت کننده قرار میگیرد این همان رجوع تادیه کننده به سایر وراث است. چون، او فقط به میزان سهم الارث خود، مدیون دین مورث است و وقتی تمام طلب بستانکار را نیز پرداخت میکند در واقع سهم الارث سایر وراث از دین مورث را میپردازد و به همین دلیل هم میتواند به آنها رجوع کند.
ماده ۵۵ قانون اجرای احکام مدنی نیز حکمی نظیر ماده ۳۴ مکرر قانون ثبت دارد. بدین مضمون که؛ اگر مالی از محکوم علیه در وثیقه یا توقیف بستانکار دیگر وی باشد، محکوم له میتواند تمام دیون و خسارات قانونی را با حقوق دولت حسب مورد در صندوق ثبت یا دادگستری تودیع و تقاضای توقیف مال و استیفای حقوق خود را از آن بنماید. در این صورت وثیقه و توقیفهای سابق فک و مال بابت طلب او و مجموع وجه تودیع شده بلافاصله توقیف میشود و اگر محکوم علیه حاضر به پرداخت حقوق محکوم له نشد او میتواند با فروش مال توقیف شده تمام طلب خود را اعم از طلب اصلی و آنچه که از طرف مدیون به بستانکار دیگری پرداخته است، از محل فروش وصول نماید. پس، در اینجا نیز مشاهده میگردد که محکوم له به تجویز قانون و بدون اذن مدیون دین او را به بستانکار دیگری میپردازد و از محل مورد وثیقه یا توقیف شده وصول میکند. وصول دین پرداخت شده از محل مال مدیون همان رجوع محکوم له به محکوم علیه نسبت به دینی است که او بدون اذن محکوم علیه پرداخته است^[۱۴۱].
گفتار دوم: ماده۷ آئین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجراء و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرائی مصوب ۱۳۸۷/۶/۱۹
قانونگذار در ماده ماده۷آئین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجراء و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرائی مصوب ۱۳۸۷/۶/۱۹ مقرر می دارد: « هرگاه احدی از ورثه قبل از صدور اجرائیه دین مورث خود را پرداخت نماید، پرداخت‌کننده به عنوان قائم‌مقام طلب‌کار می‌تواند علیه سایر وراث نسبت به سهم‌الارث آنان مبادرت به صدور اجرائیه نماید.»
در تقنین سابق ماده۶ آئین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجراء و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرائی مصوب۶/۴/۱۳۵۵ این قائم مقامی و حق رجوع را بصورت محدود و در مورد خاص پذیرفته بود، که همچنانکه گذشت با مبانی قاعده قائم مقامی با پرداخت انطباق داشت. این ماده مقرر می داشت :«درموردقسمت اخیرتبصره ۱ ماده ۳۴ مکرر اصلاحی هرگاه احدی از ورثه قبل از صدور اجرائیه دین مورث خودرا پرداخت نماید، پرداخت‌کننده به عنوان قائم‌مقام طلب‌کارمی‌تواندباتوجه به قسمت اخیر تبصره مذکورورعایت مقررات مربوطه علیه سایر وراث نسبت به سهم‌الارث آنها مبادرت به صدور اجرائیه نماید.»
بنابراین آئین نامه سابق قلمروشمول وموضوع حکم مقرردرآن ماده رامحدودبه تبصره ۱ ماده ۳۴ مکرر اصلاحی^[۱۴۲] نموده بودو این تبصره صرفاناظربه معاملات با حق استرداد می باشد و فقط فرضی که مال موضوع معاملات با حق استرداددر اثرفوت متعهدسنداجرایی به وراث میرسد شامل میشد وحکمی فراتر از آن نداشت، لکن آئین نامه جدید به طورمطلق این قائم مقامی وحق رجوع به سایروراث راپیشبینیکرده است.
نتیجه گیری
با مطالعه موارد فوق الذکر ملاحظه می شود آنها دو نقطه مشترک دارند:
اول: اینکه در همه آنها ابتدا شخصی به شخص دیگر وجهی میپردازد و سپس جهت استرداد آنچه پرداخته به دیگری رجوع میکند.
دوم: اینکه در همه این موارد دو دسته اشخاص “مدیون” و “مسئول” وجود دارد، به همین دلیل، اگر دائن به مدیون رجوع کند دین ساقط و همه برئ خواهند شد. ولی؛ اگر دائن به مسئول رجوع کند او پس از پرداخت میتواند به مدیون یا مسئولین دیگر رجوع کند تا منتهی به مدیون شود. در نتیجه، با توجه به دو نکته فوقالذکر، میتوان گفت که مبنای رجوع تادیه کننده به مدیون در موارد فوق الذکر پرداخت دین دیگری است.
فصل سوم
شرایط ایفاء تعهد و محکوم به توسط ثالث
در مقررات مختلف ، اگرچه بصورت پراکنده شرایطی برای ایفاء تعهد و محکوم به توسط ثالث پیش بینی شده است در این فصل سعی داریم با استقراء در این موارد شرایط عمومی ایفاء تعهد و محکوم به توسط ثالث را تبیین نماییم.
مبحث اول: مباشرتی نبودن تعهد
همچنانکه درگفتار پنجم مبحث دوم فصل اول همین بخش گذشت ، برخی تعهدات مباشرتی هستند ، در حالیکه برای انجام و اجرای برخی دیگر از تعهدات مباشرت خود متعهد ضروری نیست درباره اینکه کدام یک ازتعهدات مباشرتی و قائم به شخص می باشد و کدامین آنها غیر مباشرتی هستند قبلاً بحث کردیم و ازتکرارمباحث در این فصل خودداری میکنم، تأکید مینمایم که درمواردیکه مباشرت متعهد بموجب قرارداد یا قانون و یا عرف ضروری است شخص ثالث نمی تواند بدون اجازه متعهد له آنرا انجام دهد .
ماده ۴۷ قانون اجرای احکام مدنی و تبصره آن به این مضمون پرداخته است :” هرگاه محکوم به انجام عمل معینی باشد و محکوم علیه از انجام آن امتناع ورزد و انجام عمل به توسط شخص دیگری ممکن باشد محکوم له میتواند تحت نظر دادورز ( مأمور اجرا ء) آن عمل را به وسیله دیگری انجام دهد و هزینه آن را مطالبه کند و یا بدون انجام عمل هزینه لازم را به وسیله قسمت اجراء از محکوم علیه مطالبه نماید . در هر یک از موارد مذکور دادگاه با تحقیقات لازم و در صورت ضرورت با جلب نظر کارشناس میزان هزینه را معین می نماید وصول هزینه مذکور و حق الزحمه کارشناس به ترتیبی است که برای وصول محکوم به نقدی مقرر است .
تبصره – در صورتی که انجام عمل توسط شخص دیگری ممکن نباشد مطابق ماده ۷۲۹ قانون آئین دادرسی مدنی انجام خواهد شد. “
همچنانکه ملاحظه می شود تبصره ماده ۴۷ ق.ا.ا.م. در مواردی که مباشرت محکوم علیه در انجام محکوم به مباشرتی است انجام آنرا از طریق ثالث مجاز نمی داند. در صورتی که محکوم له خود راضی به انجام آن از طریق ثالث باشد، مانعی در پیش نخواهد بود.
مبحث دوم: عدم لزوم موافقت متعهد
در مباحث گذشته به این نتیجه رسیدیم که هم از لحاظ نصوص قانونی (ماده ۲۶۷ ق.م.)و هم از دیدگاه تحلیل حقوقی پرداخت دین دیگری نیازی به موافقت او ندارد و یکی از مبانی این استنتاج عدم توجه ضرر به مدیون از بابت پرداخت دین از سوی ثالث می باشد.
بنظر می رسد گاه پیش می آید که پرداخت دین ثالث ممکن است موجب ضرر به مدیون گردد؛ برای مثال ثالث از بابت هزینه دادرسی یک دعوایی؛ مانند واخواهی از حکم غیابی دادخواست اعسار ثبت می کند، محکوم له حکم غیابی احساس می کند محکوم علیه غیابی صرفا جهت اطاله دادرسی اقدام به طرح این دعوی نموده است . برای جلوگیری از تحقق این منظور اقدام به پرداخت هزینه دادرسی که جزء تعهدات واخواه است، نموده و قبض پرداخت را به دفتر دادگاه تقدیم می کند و با توجه به رفع نقص دادخواست واخواهی از بابت تمبر، تقاضای تعیین وقت رسیدگی در دعوای ماهوی و صدور قرار رد رد دعوای اعسار را می نماید، آیا دادگاه می تواند از پذیرش این پرداخت امتناع نماید؟ در بادی امر پذیرش این اقدام فاقد اشکال بنظر می رسد؛ چون پرداخت دین دیگری جایز است، اما بنظر می رسد در اینجا اشکالی وجود دارد. در صورت اثبات اعسار واخواه او می توانست از مزیت مذکور در بند ۲ ماده ۵۱۳ قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مبنی بر حق داشتن وکیل معاضدتی و معافیت موقت از پرداخت حق الوکاله بهره مند شود و با پرداخت هزینه دادرسی از سوی واخوانده و رد دعوای اعسار از این حق محروم می گردد ، در نتیجه از پرداخت دین از سوی ثالث متضرر می گردد.
با توجه به مراتب فوق اینکه پرداخت دین دیگری به ضرر او نیست یک فرض قانونی نیست بلکه اماره قانونی است که خلاف آن متصور می باشد.
مبحث سوم : عدم لزوم موافقت متعهد له(امکان اجبار طلبکار به پذیرش وفای به عهد در موارد پرداخت دین توسط ثالث )
در مباحث گذشته به این پرداختیم که برای ایفاء تعهد دیگری یا محکوم بهی که محکوم علیه آن شخص دیگری است اجازه متعهد یا محکوم علیه ضروری نیست، حال سوال اینست که موافقت و رضای محکوم له و متعهد له در این خصوص ضروری است؟ ممکن است محکوم له یا متعهد له سند اجرایی ایفاء تعهد از سوی ثالث را مجاز ندانند و آنرا رد نمایند ، لکن با توجه به آنچه گفته شد در مواردی که عرفا و نوعا شخصیت متعهد در انجام تعهد موضوعیت نداشته و با انجام تعهد وحدت مطلوب ندارد، وفاء‌به عهد از سوی ثالث به طور صحیح محقق شود، از اینرو قبول طلبکار برای تحقق آن ضروری نمی باشد؛ همانطور که مدیون می تواند بدون رضایت طلبکار دین را پرداخت کند، شخص ثالث هم می تواند بدون رضایت طلبکار، به پرداخت طلب او اقدام کند. در این مواقع در صورت امتناع متعهد له طبق ماده۲۷۳ ق.م. عمل می شود: « اگر صاحب حق از قبول آن امتناع کند، متعهد به وسیله تصرف دادن آن به حاکم یا قائم مقام او بری می شود و از تاریخ این اقدام مسئول خسارتی که ممکن است به موضوع حق وارد آید نخواهد بود.» حتی در بعضی مواقع در قانون دیده می شود که استنکاف طلبکار از قبول این مسئولیت پرداخت دین را ساقط می کند در ماده۴۱۰ قانون تجارت بیان شده است که:« استنکاف مضمون له از دریافت طلب یا امتناع از تسلیم وثیقه- اگر دین با وثیقه بوده- ضامن را فوراً و به خودی خود بری خواهد ساخت.»

• جایگاه اینترنت در نظام بانکی

ورود اینترنت به عرصه بانکداری، بانک ها را با چالش های زیادی روبه رو کرد به طوری که بانکها اقدام به تغییر سیستم سنتی خود به سیستم های جدید و استفاده از فناوریهای نوین برای ارائه خدمات در تمامی ساعات و در تمامی مکان ها و همین طور استفاده از این سیستم ها در محل شعبات بانک برای سرعت بخشیدن به ارائه خدمات ،کردند. با ورود اینترنت به حوزه بانکداری وب سایت های بانکی شروع به فعالیت کردند و بانک ها با ارائه خدمات بر روی وب سایت های خود به مشتریان این امکان را داند تا تنها از طریق اتصال به اینترنت و وارد شدن به وب سایت بانک به امور بانکی خود بپردازند .

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

در سال های اخیر رشد بانکداری اینترنتی بسیار چشمگیر بوده است. فعالیت بانک ها و موسسات مالی در این زمینه و استفاده مشتریان از این نوع بانکداری گویای رشد این نوع بانکداری و آینده درخشان آن می باشد البته تمایل به بانکداری اینترنتی در بین افراد مختلف با توجه به سن، تحصیلات، میزان درآمد و … بسیار متفاوت می باشد. استفاده از اینترنت در فعالیت های بانکداری زمینه ساز فعالیت های بسیار زیادی بوده و از طریق اطلاعاتی که در اختیار مشتریان قرار داده باعث شفافیت بازار شده و امکان انتخاب و مقایسه برای مشتریان را فراهم اورده است.
قابلیت های بانکداری اینترنتی بسیار گسترده و نامحدود بوده که از آن جمله می توان به ایجاد بانک های مجازی، ایجاد پول الکترونیکی، کاهش هزینه های معاملات، در اختیار قرار دادن اطلاعات کامل و بی نقص به مشتریان، کمترین نیاز به حضور فیزیکی در بانک، در دسترس بودن خدمات بانکداری الکترونیکی در تمامی ساعات شبانه روز و بسیاری موارد دیگر که تمامی این موارد باعث می شود تا معاملات بانکی با کمترین هزینه و خطر و حداقل تماس دیداری و شنیداری و حداکثر بازدهی انجام شود.
و اما معایب بانکداری الکترونیکی بیشتر مربوط به ریسک های قابل توجهی است که نسبت به سایر عملیات بانکی معمولی به چشم می خورد. ریسک­های بانکداری اینترنتی شامل ریسک های اعتباری، ریسک نرخ بهره، ریسک معاملات و غیره است. البته بانکداری اینترنتی دارای معایب دیگری نیز می باشد که مربوط به خود سیستم بانکداری اینترنتی نمی شود بلکه این معایب به استفاده کنندگان و یا راه اندازان این نوع بانکداری بر می گردد.
مهمترین مشکل کاربران نیز در زمینه استفاده از خدمات بانکداری اینترنتی ترس از نا امن بودن این سیستم می باشد. اما با اعلام همکاری موسسات نرم­افزاری با بانک­ها، این موسسات امیدوارند با بکار بردن نرم­فزارهای آنتی­ویروس و ابزارهای امنیتی دیگر بتوانند با جلب اعتماد مردم در استفاده از سیستم بانکداری اینترنتی ، افراد بیشتری را به انجام امور بانکی به صورت آنلاین ترغیب کنند. با این حال طبق آمارهای اعلام شده از سوی بانک ها ۶۰ درصد مراجعان بانکی در ایران به بانکداری الکترونیکی اعتماد ندارند و علاقه­مند به استفاده از امکانات و سرویس های آن نیستند . (سورین و دبایر تانکارد، ۱۳۸۱)

• پول الکترونیکی چیست ؟

«یکی از چالش‌های مهم اقتصاد کشور در شرایط کنونی، چنان که بسیاری از صاحب‌نظران اقتصادی گفته‌اند، رشد فزاینده نقدینگی است که توسعه بانکداری الکترونیکی می‌تواند تا اندازه قابل توجهی موجبات مدیریت فضای فعلی اقتصاد را فراهم آورد. تاثیر مثبت بانکداری الکترونیکی در مدیریت نقدینگی، زمانی رخ می‌دهد که تدابیر لازم جهت توسعه پول الکترونیکی و نیز اقدامات عملیاتی در این حوزه صورت گیرد.»
پول الکترونیکی یا پول دیجیتالی، ارزش پول واحدهای پول منتشره از سوی دولت یا بخش خصوصی است که به شکل الکترونیکی بر روی یک وسیله الکترونیکی ذخیره شده است. نشر گسترده پول الکترونیکی آثار تجاری، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی قابل توجهی دارد. مهم‌ترین اثر گسترش استفاده از پول الکترونیکی بر عرضه پول، سیاست‌های پولی و بانک مرکزی اختصاص دارد و در ادامه با توسعه بازارهای پول، سرمایه، کار و کالا ایجاد نسل‌های جدید اقتصادی را هدف‌گذاری کرده است.
جامعه اروپا در پیش نویس دستورالعمل خود، پول الکترونیکی را بدین‌گونه توصیف نموده است:

• بر روی قطعه‌ای الکترونیکی همانند تراشۀ کارت و یا حافظه‌کامپیوتر به صورت الکترونیکی ذخیره شده .

• به عنوان یک وسیلۀ پرداخت برای تعهدات اشخاصی غیر از مؤسسۀ صادر کننده، پذیرفته شده‌است.

• ایجاد شده‌ است که به عنوان جانشین الکترونیکی برای سکه و اسکناس در دسترس و اختیار استفاده کنندگان قرار گیرد.

• به منظور انتقال الکترونیکی وجوه و پرداخت‌های با مقدار محدود ایجاد شده‌است.

مشاور امور مصرف کنندگان آمریکا، پول الکترونیکی را به این عنوان توصیف نموده ‌است: پولی است که به صورت الکترونیکی حرکت کرده و به گردش درمی آید و می‌تواند به صورت کارت هوشمند و یا کارت‌هایی که در آن‌ها ارزش ذخیره شده، یا کیف پول الکترونیکی ارائه شود. همچنین می‌تواند در پایانه فروش استفاده شده و یا بدون دخالت هیچ شخص دیگری و مستقیماً به صورت شخص به شخص مورد استفاده قرار گیرد و نیز می‌تواند از طریق خطوط تلفن به سوی بانک‌ها و یا دیگر ارائه دهندگان خدمات یا صادرکنندگان (پول الکترونیکی) به حرکت درآمده و یا خرج شود.
ویژگی های پول الکترونیکی را می توان به صورت زیر بیان نمود:
۱- ارزش بر روی قطعه و یا وسیله الکترونیکی و به صورت الکترونیکی ذخیره می‌شود. محصولات گوناگون از لحاظ اجرای تکنیکی متفاوت هستند. در پول الکترونیکی مبتنی بر کارت، یک قطعه سخت‌افزاری کامپیوتری که مخصوص بدان و قابل حمل بوده و نوعاً یک ریزپردازنده ‌است، در یک کارت پلاستیکی جای داده شده در حالیکه در پول الکترونیکی مبتنی بر نرم‌افزار، از یک نرم‌افزار تخصصی و مخصوص که بر روی کامپیوتر شخصی نصب شده، استفاده می‌شود.
۲- ارزش موجود در پول الکترونیکی به چند طریق و به صورت الکترونیکی منتقل می‌شود. برخی از انواع پول الکترونیکی امکان انتقال موازنه‌های الکترونیکی را مستقیماً از یک مصرف کننده به دیگری و بدون دخالت شخص ثالث (همانند صادر کننده پول الکترونیکی) فراهم می‌آورند و آنچه که بیشتر متداول و مرسوم است آن است که تنها پرداخت‌های مجاز و ممکن، پرداخت از مصرف کننده به تاجر و همچنین امکان باز خرید ارزش پول الکترونیکی برای تجار است.
۳- قابلیت انتقال، محدود به معاملاتی است که سابقه آن‌ها ثبت و ضبط شده باشد. در اکثر روش‌ها محصول، برخی از جزییات معاملات بین تاجر و مصرف کننده در یک پایگاه داده مرکزی ثبت و ضبط می‌شود که قابل نمایش دادن و ارائه هستند. در مواردی که معاملات به طور مستقیم بین مصرف کنندگان امکان‌پذیر باشد، این اطلاعات بر روی دستگاه شخصی مصرف کننده ضبط می‌شود و تنها هنگامی می‌تواند از طریق دستگاه مرکزی نمایش داده شده و ارائه شود که مصرف کننده از طریق اپراتور پول الکترونیکی قرارداد بسته باشد.
۴- تعداد شرکا و طرفینی که به نحو کار کردی و مؤثر در معاملات پول الکترونیکی دخیل و درگیر هستند، بسیار بیشتر از معاملات قراردادی است. عموماً در معامله پول الکترونیکی، چهار دسته از افراد دخیل هستند: صادر کننده ارزش پول الکترونیکی، اپراتور شبکه، فروشنده سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای خاص و ویژه، نقل و انتقال دهنده و تسویه کننده معاملات پول الکترونیکی. صادر کننده پول الکترونیکی مهمترین شخص در این میان است در حالی‌که اپراتور شبکه و فروشنده، ارائه کنندگان خدمات فنی هستند و نهادهای انتقال دهنده و تسویه کننده پول الکترونیکی، بانک‌ها و یا شرکت‌هایی با ماهیت بانک هستند که خدماتی را ارائه می‌دهند که مشابه با خدماتی است که برای دیگر ابزارهای پرداخت بدون پول نقد نیز ارائه می‌شود. موانع فنی و اشتباهات انسانی می‌تواند اجرای معاملات را مشکل و یا غیر ممکن سازد درحالی‌که در معاملات مبتنی بر کاغذ چنین مشکلی با این حجم وجود ندارد. (شریفی و آیت، ۱۳۷۹)

• پیامدهای اقتصادی گسترش استفاده از پول الکترونیکی‌

نشر گسترده پول الکترونیکی با توجه به ویژگی‌‌های خاص آن، به طور گسترده سایر بازارها و متغیرهای اقتصادی را تحت تاثیر قرار خواهد داد. افزایش کارایی مبادلات یکی از مهم‌ترین پیامدهای مثبت گسترش استفاده از پول الکترونیکی، افزایش کارایی مبادلات است.
از آنجا که هزینه نقل و انتقال پول الکترونیکی از طریق اینترنت نسبت به سیستم بانکداری سنتی ارزانتر است،‌ پول الکترونیکی مبادلات را ارزان­تر خواهد کرد. برای انتقال پول به روش سنتی، بانک‌های مرسوم، شعب، کارمندان، دستگاه‌های تحویلدار خودکار و سیستم‌های مبادله الکترونیکی مخصوص بسیاری را نگهداری می‌کنند که هزینه‌های سربار همه این تشریفات اداری، بخشی از کارمزد نقل وانتقال پول و پرداخت‌های کارت اعتباری را تشکیل می‌دهد. در حالی که هزینه نقل و انتقال پول الکترونیکی به دلیل استفاده از شبکه اینترنت موجود و رایانه‌های شخصی استفاده‌ کنندگان، بسیار کمتر و شاید نزدیک به صفر است. (دژپسند و سلطانی، ۱۳۸۴)

• آثار کلان اقتصادی

پول الکترونیکی نماینده پول در جهان واقعی است و بر حسب همان پول‌های سخت موجود انتشار یافته پول الکترونیکی دلار، پول الکترونیکی ین و دیگر پول‌ها می‌توانند با پول سخت معادل خود در هر زمان مبادله شود بنابراین پول الکترونیکی به مفهومی که دلار، مارک یا ین جدید هستند، پول جدیدی نیست. پول الکترونیکی، پولی است که توسط بانک‌ها با بهره گرفتن از پول واقعی به عنوان پایه، ایجاد می‌شود و قابلیت تبدیل آن به پول واقعی، تضمین شده است. (دژپسند و همکاران، ۱۳۸۴)

عرصه نمایش و پرورش ارزش های فرهنگی و اجتماعی.( پور جعفر و محمودی نژاد، ۱۳۸۸: ۸۵ )
یکی از مهم ترین ویژگی های عرصه های گروهی تجمع پذیری است، که محل تجمع ساکنان و گرد هم آیی است، پس باید امکان جمع شدن در آن فراهم شود و برای تجمع در چنین فضاهایی، نیاز به فضاهایی مناسب است. این مولفه ها عبارتند از:

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

الف ) امکان حضور آسان در فضا برای ساکنان، چه از لحاظ دسترسی و چه از لحاظ شرایط آسایش زیست محیطی.
ب) امکان حضور گروه های مختلف اجتماعی که خود با وجود عوامل زیر امکان پذیر می شود : ایجاد امنیت برای زنان ، کودکان و سالمندان ، وجود عرصه ها و تجهیزات مورد نیاز گروه های سنی یا اجتماعی مختلف از یک فضا و هم چنین وجود فعالیت های خود جوش یا سازمان یافته برای جذب و نگهداشت آنان. (پور جعفر و محمودی نژاد، ۱۳۸۸: ۸۵)
۳-۳-۳-۱- عرصه های گروهی به عنوان بستر تعاملات اجتماعی
“ما بناهایمان را می‌سازیم و پس از آن بناهایمان ما را می‌سازند”. _{وینستون چرچیل}
عرصه های گروهی فرایندهای اجتماعی را متأثر می سازند و بدون شناخت رفتار و توصیف چگونگی پاسخ‌گویی محیط به این رفتارها، نمی‌توان طرحی را در نظر گرفت. این شرط لازم طراحی محیط‌های اجتماعی است ولی کافی نیست، یعنی اگر طراحی به گونه‌ای باشد که رفتارهای اجتماعی بتواند به راحتی در آن صورت بپذیرد ولی میلی برای این رفتارها وجود نداشته باشد قابلیت‌های رفتاری مورد نظر به وجود نخواهد آمد. ولی زمانی که به تماس اجتماعی نیاز داشته باشند در هر شرایطی زمینه آن را فراهم می‌کنند.
سرمایه اجتماعی به طور کلی به عنوان محصول تعاملات اجتماعی تعریف می شود. (Bassani, 2007) ساده‌ترین عنصر زندگی مشترک انسانی، کنش اجتماعی است و رفتار انسان‌ها بدون ارتباط به نظامی اجتماعی قابل درک نیست. رابطه متقابل اجتماعی برای پاسخ به نیازهای انسان به پیوندجویی و احساس تعلق به مکان امری ضروری است. نوع روابطی که در فضا برقرار می‌شود و شدت این روابط است که به فضا معنی می‌دهد. انسان برای برقراری تعاملات اجتماعی، نیاز دارد که به مکانی احساس تعلق خاطر کند.
انسان‌ها به این گونه فضاها نیازمندند و مجاورت، وجود قرارگاه‌ها و نوع چیدمان فضاها و مبلمان آنها می‌تواند تأثیر به سزایی در ایجاد تعاملات اجتماعی بگذارد. در غیر این صورت عدم توجه به این مسایل یا باعث ایجاد تغییرات در فضا می‌گردد و یا این گونه فضاها، بلااستفاده باقی می‌مانند. بنابراین این گونه فضاها باید از درون رشد کنند و نمی‌توان اجزای آن را از پیش ساخت تا کلی آفریده شود. بلکه نوعی تحول و دگردیسی است یا به بیان دیگر چنین فضایی ساخته نمی‌شود بلکه پرورانده می‌شود آن هم با فعالیت‌های معمول و عادی مردم، همین عادی بودن است که به فضا، زندگی می‌بخشد و در عین حال ورای همه چیزهای عادی است.
طراح می‌تواند محیطی را طراحی کند که روابط و رفتارهای اجتماعی، به راحتی در آن به وقوع بپیوندد. کیفیت چنین فضاهایی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و نیازهای طراحی این گونه فضاها تنها به برطرف کردن یک سری وظایف و کارکردهای خاص محدود نمی‌گردد. چنین محیط‌هایی به دلیل تأمین نیاز به عزت نفس، احترام و زیبایی از طریق پیام‌های نمادین، شأن اجتماعی، هویت و ارزش‌ها و بسیاری موارد دیگر نیز واجد اهمیت هستند.
۳-۳-۳-۲-روابط اجتماعی و بازتولید پایداری اجتماعی
پایداری اجتماعی به روابط اجتماعی وابسته است و روابط اجتماعی پایداری اجتماعی را بازتولید می‎کند. انسان موجودی اجتماعی است که از دیرباز بصورت جمعی زندگی کرده است. و روابط اجتماعی از نیازهای اساسی زندگی انسان به شمار می‎رود، که در خودشکوفایی فرد بسیار موثر است. روشن است که در یک سوی این نیاز فرد و در سوی دیگر آن اجتماع قرار دارد، و ارضاء این نیازها در ارتباط فرد با جامعه میسر خواهد بود. در واقع هویت فرد در گرو برایند متناسب و مناسبی از سایر هویت‎های وی از جمله هویت فرهنگی و اجتماعی اوست. هویت فرهنگی و اجتماعی نیز در گرو برخورداری از شرایط مناسب زیستی به ویژه زندگی اجتماعی و فرهنگی است که منجر به ایجاد حس تعلق اجتماعی می‎گردد که این حس نیز مبنای احساس مسئولیت و به دنبال آن مشارکت در توسعه شهری و منطقه‎ای است. در واقع مهم ترین ارزش شهر در شبکه ارتباط‎های انسانی آن نهفته است. ارتباط هایی که برمبنای انواع مبادله (تجاری، اقتصادی، اجتماعی…) قرار دارد.گرچه طراحی فیزیکی به تنهایی نمی‎تواند حس اجتماعی را ایجاد کند اما می‎تواند از طریق ایجاد واحدهای همسایگی سرزنده و پررونق، شبکه ارتبطی پیاده، ایجاد فرصت هایی برای خرید، تفریح، ارتباطات اجتماعی و … نقش مهمی ایفا نماید.
بر اساس ادبیات تخصصی موضوع، شرایط فیزیکی، تاثیر انکار ناپذیری بر رفتار و افکار انسان دارد تا آنجا که بررسی رفتارهای انسان بدون توجه به محیط و شرایط فیزیکی حاکم بر آن امکان پذیر نیست. «در روانشناسی محیط، رفتار در تعامل با ابعاد فیزیکی، معماری و نیز نمادی محیط مورد بررسی قرار می‎گیرد. انسان از یک سو تحت تاثیر شرایط محیط قرار می‎گیرد و از سوی دیگر با توجه به نیازها، ارزش‎ها و هدف‎های خود، محیط را دگرگون می‎کند و به محیط سازمان می‎بخشد. انسان و محیط فیزیکی ساخت دست او، رابطه متقابل و درهمکنش میان خود را تقویت کرده و در این روند محیط بازتابی از تصورات، علایق و ساختار نظام ارزشی انسان سازنده اش بوده و در همان حال رفتارهای او را تحت تاثیر قرار داده است. با توجه به نتایج مطالعات “نظری” و “میدانی” تحقیق می‎توان عوامل مؤثر بر ارتباط اجتماعی و روابط همسایگی افراد را به دو گروه، “عوامل بیرونی” و “عوامل درونی” تقسیم کرد. در مورد عوامل بیرونی، می‎توان ساختار کالبدی فضاهای مسکونی و نوع ارتباطاتی که در این فضاها شکل می‎گیرند، را مطرح ساخت. ساختار فیزیکی محیط در سطوح مختلف طراحی، شامل برنامه‎ ریزی شهری، طراحی سایت، طراحی نما و جزییات عناصر شهری ممکن است به نحوی در نظر گرفته شود که زمینه ارتباطات اجتماعی را فراهم کند. علاوه براین، برنامه‎ ریزی و طراحی فضا اگر با ساختار فرهنگی و روابط اجتماعی موجود در عرصه‎های گروهی هماهنگ باشد، موفقیت ایده‎های طراحی و اهداف کلی را تضمین می‎کند. در حال حاضر نیز بعضی از نظریه‎های جدید در علوم اجتماعی به طور عام و در شهرسازی به طور خاص، براین مسئله تأکید دارند که با دخالت ارادی و آگاهانه می‎توان از گسست روابط اجتماعی در فضاهای شهری جلوگیری به عمل آورد. در مورد عوامل درونی می‎توان به عوامل مختلفی از قبیل بعد خانوار، سطح سواد، متراژ فضای سکونت، تعداد اتاق و … اشاره کرد. ترکیب عوامل درونی و بیرونی اگر منطبق بر ارزشهای حاکم و ساخت روابط اجتماعی جامعه باشد، به خوبی به اهداف مورد نظر پاسخ می‎دهد.» (طالبی، ۱۳۸۳: ۱۷۹-۱۷۸) روابط اجتماعی و بازتولید پایداری اجتماعی پیوندی ناگسستنی با یکدیگر دارند، پیوندی که ریشه در مفهوم نظری و تجلی عملی آن‎ها دارد.
اما پرسش اساسی اینجاست که الزامات و ضرورت‎های بحث اجتماعات محلی کدامند؟ نکته حائز اهمیت دیگر مطرح شدن مفهومCommunity در مقابلSociety است. «در چارچوب سنتی، توسعه شهری از نوع «جامعه‎ای» یعنی کلان مطرح می‎شد، در مقابل بر اساس این الگو (توسعه محله‎ای پایدار) توسعه از نوع «اجتماعی» و در مقیاس خرد مطرح می‎گردد. در این دیدگاه طراحی و سازماندهی «محله‎های شهری»یعنی مقیاس کوچک و محلی مطرح می‎باشد. این دیدگاه نه تنها چارچوب کلان را مورد سوال و ارزیابی قرار می‎دهد، بلکه ساکنین را برای انتخاب واحدهای سکونت محلی مورد تشویق قرار می‎دهد.» (هودسنی، ۱۳۸۴ :۲۲) اگرچه در طول تاریخ محلات بصورت ارگانیک و براساس نیاز ساکنان و شرایط زمان شکل گرفته‎اند؛ لیکن بکارگیری واحد محله به عنوان یک وسیله برنامه‎ ریزی شهری و به منظور فائق آمدن بر پاره‎ای از مشکلات محیط شهرهای مدرن، مختص قرن بیستم میلادی است. «در بیش تر تئوری‎های شهرسازی مطرح شده در طول قرن بیستم، واحد محله بکار رفته و در هر دوره، از دیدگاه‎های مختلف و ابعاد خاصی از آن مدنظر قرار گرفته است. دو دیدگاه عمده در این میان نقش مهم تری را ایفا می‎کنند. اول دیدگاهی است که واحد محله را به عنوان یک موجودیت فیزیکی و کالبدی می‎انگارد و دوم دیدگاهی که به محله به عنوان یک ساختار اجتماعی نظر می‎کند.» (قرائی، ۱۳۸۳ :۸۷) از این رو می‎توان اینچین نتیجه‎گیری کرد که مطرح شدن مفهومCommunity در مقابلSociety نمودی از حرکت به سمت گروه‎های اجتماعی و اهمیت دادن به ارتباط آن‎هاست. بنابراین روابط اجتماعی موجب بازتولید پایداری اجتماعی، و توسعه روابط محله‎ای در واحد همسایگی می‎شود.
اغلب اوقات، برای شهرنشینان ایجاد رابطه اجتماعی با همسایگان اهمیت دارد. رابطه اجتماعی همسایگان که اساس اجتماع را تشکیل می دهد، فقط به تدریج و در طول زمان از طریق همکاری متقابل و برخوردهای اتفاقی همسایگان شکل می گیرد. برای خانواده ها، اجتماع از جنبه های گوناگون اهمیت دارد. اما اهمیت آن برای طبقه با درآمد متوسط و پائین، بیش از شهروندان ثروتمند است. زیرا ثروتمندان به علت این که تحرک بیشتری دارند، به همسایگان وابستگی کمتری پیدا می کنند. وضع اقتصادی متزلزل طبقه متوسط و پائین غالباً آن را ناگزیر می کند نزدیک کسانی زندگی کنند که در مواقع نیاز، آنها را یاری خواهند کرد. همسایگی نیز یکی از منابع مهم دوستی بوده و برای زندگی اجتماعی شخصی دارای اهمیت است. اجتماعات سالم و همبسته ساکنین نیز مبنایی برای ثبات اجتماعی است که بهزیستی شهروندان و ملت را تأمین می کند.
جامعه هایی که در آنها احساس نیرومند تعلق وجود دارد، می توانند برای مراقبت و حفاظت از یکدیگر به ایجاد اطمینان و وابستگی متقابل بپردازند. بدین ترتیب آنها در نظم عمومی گسترده تر و ایمنی شخص ساکنین و مهمانان شرکت می جویند.
۳-۳-۴- چگونگی عرصه های گروهی و قابلیت گسترش روابط اجتماعی در آنها
فاصله ی کارکردی^[۴۸] واحدها و مرکزیت کارکردی^[۴۹] خدمات مشترک ، الگوهای تعامل اجتماعی ساکنین فضاهای مسکونی را تحت تاثیر قرار می دهد . فاصله کارکردی به میزان سختی ارتباط نقاط مختلف گفته می شود . مسیرها راهروهایی که ارتباط مستقیم فعالیت ها را برقرار می سازند این فاصله را تقلیل می دهند. فواصل طولانی ، تراکم رفت آمد ، و تداخل فعالیت های یک مسیر موجب افزایش فاصله ی کارکردی نقاط می شود . مرکزیت کارکردی به سهولت دسترسی به امکانات مشترک گروهی ، دفعات استفاده از آن و زمان استفاده از قرارگاه ها یا مکان های رفتاری گفته می شود. فرصت های دیدار و ملاقات با دیگران پیش نیاز ترویج روابط متقابل اجتماعی غیر رسمی و پیش بینی نشده است.
یکی از عوامل مهم شکل گیری کارکرد مرکزی مکان ها ، قرار گرفتن یا قرار نگرفتن در مسیر فعالیت های روزمره است. این مکان ها در صورتی خوشایند هستند که استراحت و آسایش را تامین کنند امکان مشاهده افراد دیگر را فراهم آورند . چنین مکان هایی قلمروهای عمومی یا نیمه عمومی هستند که با موانع نمادین به روشنی از یکدیگر تفکیک می شوند.
با بررسی بیش از ۱۰۰۰ فضای عمومی در سراسر جهان ، PPS دریافت که موفق ترین و کاراترین فضای عمومی دارای ۴ کلید کیفیتی است :
این فضاها در دسترس هستند (accesible)
افراد در آن ها درگیر فعالیت می شوند (activies)
راحت بوده و دارای مناظر زیبایی هستند .(comfortable) ، و
در نهایت مکانی معاشرت پذیر (sociable) هستند ؛ یعنی جایی که افراد می توانند همدیگر را ملاقات کنند.
علاوه بر این، پرسشنامه زیر به عنوان ابزاری جهت قضاوت مردم در ارزیابی یک مکان مناسب و یا نا مناسب، به کار گرفته شد.

: Aدسترسی و بهم پیوستگی :

A1

آیا فضا را از درون می توانید ببینید؟ آیا درون فضا از دور قابل رؤیت است؟

A2

آیا یک ارتباط خوب بین فضا و ساختمان های هم جوار برقرار است و یا این که فضا با دیوارهای ممتد احاطه شده است ؟

A3

این فضاها تا چه اندازه در دسترس هستند و قابلیت تحرک در آن ها وجود دارد ؟

A3

آیا مردم می توانند به آسانی وارد فضا شوند؟

توانمندسازی منابع انسانی بر عملکرد شعب شمال بانک سامان استان تهران تاثیر دارد.
۱-۵-۲-۲- فرضیه‌‌های فرعی:
دانش و مهارت کارکنان بر عملکرد شعب شمال بانک سامان استان تهران تاثیر دارد.
اعتماد بر عملکرد شعب شمال بانک سامان استان تهران تاثیر دارد.
ارتباطات بر عملکرد شعب شمال بانک سامان استان تهران تاثیر دارد.
انگیزه بر عملکرد شعب شمال بانک سامان استان تهران تاثیر دارد.
۱-۶- قلمرو تحقیق
قلمرو زمانی: قلمرو زمانی تحقیق حاضر، یک دوره زمانی شش ماهه از بهمن ماه ۹۲ تا مردادماه ۹۳ خواهد بود.
قلمرو مکانی: قلمرو مکانی تحقیق حاضر، شعب شمال بانک سامان استان تهران می‌باشد.
قلمرو موضوعی: این پژوهش در موضوعات مربوطه تئوریهای مدیریت، رفتار سازمانی، مدیریت منابع انسانی و روانشناسی سازمان‌ها در محیط کلی وارد شده و نقطه تمرکز پژوهش مربوط به فرایند توانمندسازی منابع انسانی می‌باشد.
قلمرو موضوعی این تحقیق بررسی تاثیر توانمندسازی منابع انسانی بر عملکرد سازمان می‌باشد.
۱-۷- تعاریف مفهومی/ عملیاتی متغیرها
۱-۷-۱- تعاریف نظری تحقیق
توانمندسازی منابع انسانی
توانمندسازی نیروی انسانی مفهومی روان شناختی است که به حالات، احساسات و باور افراد، شغل و سازمان مربوط می‌شود و بعنوان فرایند انگیزش درونی تعریف شده است.
توانمندسازی موجب می‌شود که کارکنان، سازمان و شغل را از آن خود بدانند و از کارکردن در آن به خود ببالند. بدون توانمندسازی، نه مدیران و نه سازمانها نمی‌توانند در درازمدت کامیاب باشند. مدیر سازمان، مهمترین عامل در تواناسازی کارکنان می‌باشد.
دانش و مهارت
دانش از مغز انسان سرچشمه می‌گیرد و مبتنی بر اطلاعاتی است که با تجربه، باورها و ارزشهای شخصی، همراه با تصمیم و عمل وی، دگرگون و بارور می‌شود. مهارت درک و دانش عمیق و تخصصی در یک رشته معین است که بسیار فراتر از حد متوسط است. کلیه سازمانها و مراکز دولتی و غیردولتی برای سازگاری با تغییرات محیطی، رشد و توسعه سازمانی لازم است به طور مداوم نسبت به توسعه و بهسازی نیروی انسانی، تجهیزات، فناوری، قوانین و مقررات، جو و فرهنگ سازمان و مراکز اقدام نمایند(نشریه مدیریت سازمان، ۱۳۸۷). ارتقای مهارت و دانش کارکنان رابطه مستقیمی با کارآفرینی و اثربخشی کارکنان دارد. جایگزینی دانشگران به جای صنعتکاران ناشی از تغییر پارادایم در توسعه منابع انسانی است و توسعه دانش و مهارت کارکنان برگ برنده سازمانهای دانشی است.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

اعتماد
اعتماد، احتمال ذهنی است که شخص A انتظار دارد شخص B عملی انجام دهد که منجر به شادکامی او گردد(Gambetta,1988). اعتماد، اعتقاد داشتن به دیگران و اطمینان به آنهاست. رهبران، نیازمند اعتماد و انتشار قدرت و پذیرش ایده‌های جدیدی هستند. جریان اطلاعات و دانش تاثیر مثبت بر این بعد و یر پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری کارکنان دارد. اعتماد و فقدان آن موضوعی است که به طور فزاینده‌ای برای مدیران اهمیت پیدا کرده است.
ارتباطات
ارتباط همان انتقال معانی و مفهوم مورد نظر از فرستنده به گیرنده است. ارتباطات علم برقراری ارتباط و به معنای ایجاد رابطه تعامل و گفتگو است. در واقع ارتباط، عبارت است از هرگونه تعاملی که شامل انتقال پیام باشد. ارتباط سازمانی فرایندی است که مدیران را برای گرفتن اطلاعات و تبادل معنی با افراد فراوان داخل سازمان و افراد در ارگان‌های مربوط به خارج از آن سیستم توانا می‌سازد (فولادگر، ۱۳۸۴). اهمیت سازمانها بر هیچکس پوشیده نیست. انسانها در جامعه امروز در یک سازمان به دنیا می‌آیند در سازمانهای مختلف زندگی می‌کنند و در سازمانی می‌میرند و در سازمانی دیگر به خاک سپرده می‌شوند. لذا ما در همه مراحل زندگی خود به نحوی با سازمانها و ارتباطات سازمانی سروکار داریم (زارعی و دیگران، ۱۳۸۹). توزیع اطلاعات برای کارکنان به منظور عملکرد بالای سازمان، حیاتی است. کانالهای ارتباطی و اطلاعاتی در سازمانها موجب ارتقای دانش و اعتماد سازمانی نیز می‌شود (طالبیان و همکاران، ۱۳۸۸).
انگیزه
انگیزه حالت مشخصی است که سبب ایجاد رفتار معینی می‌شود و به عوامل موجود در یک فرد اشاره دارد که رفتار را در جهت یک هدف فعال می‌سازند یا به تعریفی دیگر عاملی است که مردم را وا می‌دارد به روش خاص رفتار و تلاش کنند تا به اهداف مورد نظر دست یابند. هنر مدیریت در واقع کار کردن با دیگران است و شناخت هر یک از رفتارهای کارکنان خود و همچنین برآورده نمودن هر یک از نیازها، خواسته‌ها و آرزوهای افراد در محیط کار. لذا دست زدن به چنین کارهایی بدون شناخت استعدادها، عواطف، نوع و سطح نیاز انگیزه‌ها و شخصیت افراد امکان‌پذیر نیست (طلاوری، ۱۳۸۱). توجه به نیازها و انگیزه‌های کارکنان و پرداخت پاداش بر اساس عملکرد در این مدل موردنظر است و پاداشهای معنوی (‌غیر مادی ) نسبت به پاداشهای مادی از اهمیت بیشتر برخوردار است (ملهم، ۲۰۰۴).
۱-۷-۲- تعاریف عملیاتی تحقیق
دانش و مهارت
در تحقیق حاضر منظور از دانش و مهارت میزان تاثیر درک و توسعه دانش و تجربه کارکنان بر ارتقای عملکرد سازمان می‌باشد که در پرسشنامه طی سؤال‌‌های ۱ تا ۶ سنجیده می‌شود.
اعتماد
منظور از اعتماد در تحقیق حاضر میزان تاثیر اعتماد کارکنان به مدیران سازمان بر ارتقای عملکرد سازمان می‌باشد که در پرسشنامه طی سؤال‌‌های ۷ تا ۱۲ سنجیده می‌شود.
ارتباطات
در تحقیق حاضر منظور از ارتباطات، میزان تاثیر تعامل کارکنان و مهارتهای ارتباطی آنان بر ارتقای عملکرد سازمان می‌باشد که در پرسشنامه طی سؤال‌‌های ۱۳ تا ۱۸ سنجیده می‌شود.
انگیزه
در تحقیق حاضر منظور از انگیزه، میزان تاثیر ابعاد انگیزشی کارکنان بر ارتقای عملکرد سازمان می‌باشد که در پرسشنامه طی سؤال‌‌های ۱۹تا ۲۴ سنجیده می‌شود.

سوالات
ابعاد/ مولفه ها
مفهوم
سؤال‌‌های ۱ تا ۶

دانش و مهارت

سؤال‌‌های ۷ تا ۱۲

اعتماد