تحقیقات فراوانی که صورت گرفته بیانگر این مطلب بوده است رابطه بین تجمع نیترات در خاک و غلظت آن در آبهای زیرزمینی و در سیستم های مختلف گیاهی هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما نشان دهنده این موضوع است که همبستگی زیادی بین شستشوی نیترات و فاکتورهای محیطی و مدیریتی وجود دارد.
یاداو^[۶] (۱۹۹۲) نشان داد که ۶۸ درصد از NO₃– – N به طور دقیق از منطقه ریشه خارج شده و حدود ۲۰ درصد نیز در این منطقه تمرکز یافته است که در طول سال به سمت آبهای زیرزمینی حرکت خواهند کرد.
داویس^[۷] (۱۹۹۵)طبق برآوردی که انجام دادند به این نتیجه رسیدند که میزان NO3- – N شستشو یافته در زمینهای کشاورزی بریتانیا در یک دوره ۵۰ ساله به ۳۶ کیلوگرم نیترات در هکتار افزایش یافته است و حدود یک سوم این مقدار نیز نیترات باقی مانده در خاک بوده است.
پتروویس^[۸](۱۹۹۴) مطالعاتی روی چمن انجام داد و دریافت که میزان جذب نیتروژن توسط گیاه از ۵ تا ۷۴ درصد کود به کار رفته متغیر است و این مقدار بستگی به میزان آب به کار رفته، نوع کود، نوع گیاه و تا حدی دمای خاک دارد.
همچنین میزان شستشوی نیترات را بین ۰ تا ۸۰ درصد از میزان کود به کار رفته گزارش دادهاند هر چند بیشتر مقادیر مشاهده شده کمتر از ۱۰ درصد بیان شده است. فاکتور اصلی و تاثیرگذار در شستشوی نیترات نوع خاک، دور آبیاری، منبع نیتروژن، میزان کود مصرفی و فصل کاربرد ذکر گردیده است.
تارکالسن^[۹] (۲۰۰۶) با در نظر گرفتن ۷۵ درصد آب مورد نیاز آبیاری و آبیاری کامل بر روی ذرت نشان داد که شستشو و کاهش نیترات تحت رژیم کم آبیاری به رطوبت خاک زیر ناحیه ریشه بستگی داشته است و این کاهش نیترات معنیدار بوده است. باوور^[۱۰] (۱۹۹۰)گزارش داد که غلظت نیترات در آب منطقه ریشه گیاهان در محدوده ۱۰۰ – ۵ میلی گرم در لیتر درحال تغییر است که غلظت ۴۰ – ۲۰ میلی گرم در لیتر بیشترین مقادیری است که مشاهده شده است.
آ.ک. آلوا^[۱۱](۲۰۰۶) با تحقیقی که بر روی مرکبات انجام داد به این نتیجه رسید که حدود ۱۵ درصد از نیترات به زیر ناحیه ریشه انتقال یافته و همچنین دریافت که برآورد مدل LEACHM از میزان شستشوی نیترات خیلی نزدیک به میزان واقعی است.
جانسن^[۱۲] (۱۹۹۷) با کاربرد ازت نشان داد در مراتع و مزارع شبدر در مناطقی که بارندگی سالیانه بیش از ۷۵۰ میلیمتر است میزان ازت خروجی از طریق آبشویی به ترتیب ۳۷ و ۵۴ درصد ازت مصرفی بوده است.
وایدنفلد در سال (۲۰۰۰) به این نتیجه رسید که اگر در یک دوره کوتاه نیشکر تحت استرس آبی قرار بگیرد و سپس وضع به حالت عادی برگردد گیاه این توانایی را دارد که اثر تنش کوتاه مدت را جبران کند.
بهمنی و همکاران(۱۳۸۸) به بررسی میزان تجمع نیترات و آمونیوم در نیمرخ خاک تحت رژیم های آبی و کودی مختلف با بهره گرفتن از مدل LEACHM پرداختند و نتیجه مقایسه مقادیر شبیه سازی این فاکتورها را در نیمرخ خاک با داده های به دست آمده از مزرعه قابل قبول دانستند.
کاویانی و همکاران ( ۱۳۸۹ ) : در تحقیقی در مزرعه آموزش و پژوهشی دانشکده کشاورزی کرج با هدف شناسایی عوامل موثر بر بالا بودن غلظت نیترات آبشویی شده و همچنین ارائه راهکارهای مناسب برای کاهش میزان آبشویی نیترات و حفظ کیفیت سفره آب زیر زمینی کرج، سامانه اطلاعات جغرافیایی ( GIS ) را برای نمایش روند تغییرات مکانی و زمانی آبشویی نیترات و مدل کامپیوتری NLEAP را پس از کالیبراسیون، جهت بررسی وضعیت سفره آب زیرزمینی تحت تاثیر اجرای سناریوهای مختلف مدیریت آب و کود مورد استفاده قرار دادند. در نهایت دستیابی به بهترین وضعیت کیفی سفره آب زیر زمینی در مدیریت توأمان آبیاری و کود دهی در سطح مزارع بدست آمد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

در یک تحقیق توسط سادک^[۱۳] و همکاران ( ۲۰۰۲ )، از مدل DRAINMOD-N برای شبیه سازی انتقال نیترات در یک منطقه شنی به مدت ۳۰ سال استفاده شده. در این بررسی کشت متناوب ذرت فرض شده بود.
مقایسه بین داده های اندازه گیری شده و متغییرهای شبیه سازی شده نشان داد که غلظت نیترات در خاک و آب زهکشی با مدیریت مناسب کوددهی، شرایط اولیه و عمق بازندگی و توزیع آن کنترل شده است.
لاوری^[۱۴] ( ۱۹۹۸ ) گزارش کرد: علت تخریب اکوسیستم در خلیج مکزیک ورود جریانهای زیرزمینی حاوی غلظت های بالای نیترات از اراضی کشت سیب زمینی در امریکا شناسایی شده است. و طی تحقیقی راههایی نیز برای کاهش نفوذ عمقی آب و آبشویی نیترات از این اراضی شنی پیشنهاد شد. با تغییر الگوی مصرف کود و روش آبیاری علاوه بر حفظ مقدار تولید محصول، روند افزایشی آلودگی منابع آب به غلظت های زیادی نتیرات را کنترل نمودهاند.
نبیپور و همکاران ( ۱۳۹۰ ) در یک تحقق آزمایش با بهره گرفتن از شرایط گلخانه تیمارهای مختلف کودی شامل کود اوره، کود گاوی و لجن فاضلاب شهری را به ستون خاک اضافه کردند و پس از آبشویی به اندازه گیری غلظت نیتراتها پرداختند. نتایج نشان داد که در آبیاری اول غلظت نیترات به طور معنی داری بیشتر از سایر دورهای آبیاری بود و بیشترین میزان نیترات نیز مربوط به تیمار کود اوره بود. علاوه بر این توزیع نیترات در ستون خاک نشان داد که از سطح تا عمق ۲۰ سانتی متری خاک مقدار نیترات افزایش و پس از آن کاهش یافت.
روی^[۱۵] ( ۲۰۰۱ ) مدل NLEAP را بر روی مزارع ذرت و گوجه فرنگی مورد استفاده قرار دارند. و پس از کالیبراسیون و اعمال مدیریت های مختلف، مدیریت توأمان آب و کود را به صورت کاربرد سامانه های باراندمان بالاتر آبیاری، تعیین زمان و مقدار مناسب کود و همچنین پیش بینی زمان بارندگی به عنوان بهترین روش های مدیریتی کنترل و کاهش آبشویی نیترات به سمت سفره آب زیرزمینی در کنار دستیابی به حداکثر محصول را مطرح نمودند.
فولت و همکاران(۱۹۹۵) در تحقیقی مدیریت مصرف نیتروژن را جهت بررسی کیفیت آب زیرزمینی و سودبخشی مزرعه مطالعه کردند و نشان دادند که بارندگی یا آبیاری یک تا دو روز پس از کود پاشی سبب بیشترین میزان آبشویی نیترات در زیر منطقه توسعه ریشه ها خواهد بود. در این تحقیق نتایج به دست آمده از مزرعه با خروجی مدل NLEAP انطباق زیادی نشان میدهد.
فرایند حرکت آب و آبشویی نیتروژن در پروفیل خاک بسیار پیچیده است. ولی شناخت چگونگی حرکت نیتروژن در پروفیل خاک و عوامل موثر برحرکت آن، کمک موثری در جلوگیری از تلفات عناصر غذایی، جلوگیری از آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی و خاک و به طور کلی مدیریت صحیح و کاهش آبشویی نیترات از منطقه رشد ریشه می نماید( رهبری و همکاران، ۱۳۸۵).

۱-۳-اهمیت نیتروژن

نیتروژن از عناصر ضروری گیاه بوده و نقش بسیار مهمی در تغذیه گیاه دارا می باشد. این عنصر در جزء ساختمان کلروفیل، در ترکیب ساختمان نوکلئیکاسیدها(RNA و DNA) و در ساختمان پروتئین ها نقش های عمده ای دارد، همچنین افزایش دهنده فعالیت و توسعه ریشه بوده و در جذب سایر عناصر غذایی و برای مصرف کربوهیدارتها مورد نیاز است. نیتروژن بیشتر از هر عنصر دیگر عامل محدود کننده رشد میباشد. به دلیل آنکه این عنصر به مقدار زیاد به وسیله گیاهان از خاک جذب می شود، بنابراین تأمین نیتروژن قابل استفاده کافی در خاک برای رشد بهینه از اهمیت ویژه ای برخوردار است.( یثربی و همکاران، ۱۳۸۲)

۱-۴-شکل های مختلف نیتروژن در خاک

۱-۴-۱- نیتروژن موجود در مواد آلی خاک

نیتروژن آلی قسمت قابلتوجه از نیتروژن کل خاک را تشکیل میدهد. بنابراین براساس گزارش(استیونسون^[۱۶] ، ۱۹۹۶) شکل های نیتروژن آلی در برگیرنده آمینو اسیدها، قندهای آمین دار، آمونیومی، غیر محلول در اسید^[۱۷]، قابل هیدرولیز ناشناخته^[۱۸] هستند. تعیین ترکیبات آلی موجود در خاک نیازمند جداسازی مواد آلی از مواد معدنی خاک است.

۱-۴-۲- نیتروژن غیر آلی

نیتروژن معدنی بیشتر به شکل آمونیوم(NH₄-N) و نیترات(NO₃-N) در خاک یافت میشود. در خاک های با PH بالا گاهی مقدار کمی نیتریت نیز ممکن است یافت شود، اما نیترات فرم اصلی و غالب می باشد. آمونیوم به سه شکل قابل تبادل، تثبیت شده و مقدار کمی به صورت محلول در خاک یافت می شود.

۱-۴-۳- نیتروژن گازی موجود در خاک

گاز نیتروژن به شکل ترکیبات N2O و N2 در خلل و فرج خاک یافت می شود و می تواند با ترکیبات گازی اتمسفر تبادل نماید. نیتروژن موجود در خلل و فرج خاک توسط میکروبهای موجود در ناحیه ریشه ثبیت می شود.

۱-۵- چرخه نیتروژن در خاک

اشکال مختلف در خاک به یکدیگر قابل تبدیل بوده و تحت تأثیر دگرگونی های مختلف در محیط به صورت چرخه در میآیند. مراحل دگرسانی شامل معدنی شدن( آمینهشدن، آمونیفیکاسیون^[۱۹]، نیتریفیکاسیون^[۲۰]) تثبیت شدن و تثبیت آمونیوم(توسط رس معدنی و مواد آلی خاک) می باشد.

۱-۵-۱- معدنی شدن

بزرگترین منبع عناصر غذایی در بسیاری از خاک هایی که باکود تقویت نمی شوند ترکیبات آلی می باشد. مرحله ای که نیتروژن آلی خاک معدنی میشود را مرحله میکروبی مینامند که در این مرحله اشکال نیتروژن آلی در خاک به اشکال غیرآلی(آمونیوم، نیترات و نیتریت) تبدیل میشود. معدنی شدن در سه مرحله تحت عناوین آمینهشدن، آمونیاکسازی و نیتراتسازی انجام میشود. مراحل اول و دوم به کمک موجودات دگرساز و مرحله سوم به وسیله باکتری های خودساز انجام می شود( پاراسادو پاور^[۲۱] ، ۱۹۹۷). تحت شرایط مطلوب سالیانه حدود چهار درصد نیتروژن خاک معدنی می شود. یکی از این شرایط مناسب بودن نسبت کربن به نیتروژن (C/N) که حدود ۱ به ۱۲ است می باشد. اضافه کردن موادی مثل کلش ذرت، گندم و جو با عنایت به اینکه نسبت (C/N) بالاتری دارند(بیش از ۱۰۰) سبب افزایش جمعیت میکروبی و در نتیجه بروز کمبود نیتروژن خواهد گردید.
از آنجا که نخستین ماده ای که در اثر معدنی شدن نیتروژن ایجاد می شود، آمونیاک است لذا به این فرایند آمونیفیکاسیون نیز می گویند.

۱-۵-۲- نیتریفیکاسیون

در فرایند نیتریفیکاسیون، NH4+ توسط گروه ویژه ای از باکتریهای خاک اکسید شده و ابتدا نیتریت حاصل می شود، سپس نیتریت حاصل شده نیز توسط گروهی از باکتریها به نیترات اکسیده می شود.
۲NH₂⁺ + ۳O₂= 2NO₂^– + ۲HN₂O + 4H⁺
۲NO₂^– + O₂ = ۲NO₃^—
فرایند نیتریفیکاسیون به فاکتورهای محیطی از قبیل دما ، رطوبت و PH خاک حساس است. این فرایند به میزان قابل توجهی تحت تأثیر دما است. به طوریکه در دمای پایین تر از C°۵ و بالاتر از C°۴۰ خیلی کند می شود. نیترات سازها به H+ حساس هستند و فعالیت آن ها در PH کمتر از ۶ کاهش یافته و در PH کمتر از ۵ ناچیز می باشد. PH بهینه برای نیتراتسازها ۶/۶ تا ۸ و یا بیشتر است. تمام نیترات سازها به اکسیژن نیازمندند و در غیاب اکسیژن نیترات سازی متوقف می شود. به همین دلیل نیترات سازی به ساختمان خاک و مقدار آب حساس است.

۱-۵-۳- دنیتریفیکاسیون

نیتراتزدایی به معنی احیای نیترات و نیتریت به No ، N₂O و N₂ بوده و تابع غلظت نیترات، واکنش خاک، درجه حرارت، مواد آلی و غیره می باشد. میزان هدررفت نیتروژن گازی شکل از طریق نیترات زدایی کودهای نیتروژنه به دلیل تنوع عوامل کنترل کننده آن بسیار متفاوت می باشد. فرایند دنیتریفیکاسیون نیز تحت تأثیر رطوبت خاک، دما و PH قرار می گیرد. رطوبت خاک یک فاکتور کلیدی مهم در تنظیم این فرایند است که نشان دهنده موجودیت اکسیژن در خاک برای تنفس موجودات هوازی خاک است.

۱-۵-۴- تثبیت

تثبیت نیتروژن هنگامی رخ میدهد که نیتروژن غیر آلی موجود در خاک از طریق فعالیتهای میکروبی به اشکال آلی تبدیل شود. تثبیت نیتروژن خاک یا کودهای نیتروژنی زمانی اتفاق میافتد که میزان زیادی ترکیبات کربندار(پسماند کاه غلات و نیشکر) در خاک به کار میرود. اضافه کردن مواد چوبی بدون اضافهکردن کودهای نیتروژنی موجب کاهش نیتروژن خاک میشود. زمانی که درصد نیتروژن خاک از ۵/۱ درصد تا ۲/۱ کمتر و یا نسبت (C/N) بیشتر از ۳۰ شود تثبیت نیتروژن اهمیت بیشتری می یابد(شپرش ۱ و موزیر‌۲ ، ۱۹۹۱) اضافه نمودن کودهای نیتروژنی با موادآلی با مقدار نیتروژن بالا می تواند خسارت ناشی از تثبیت نیتروژن در خاک را کاهش دهد.

۱-۶- آبشویی نیتروژن

۱-۶-۱- آبشویی نیترات

در شرایط غیر اشباع هنگامی که رطوبت خاک کمتر از ظرفیت زراعی باشد، جابجایی نیترات در محلول خاک به دلیل وجود شیب غلظت عمدتا از طریق پخشیدگی در مقایسه با جریان توده ای بسیار ناچیز است. آبشویی یک فرایند غیر زنده بوده و از طریق پخشیدگی و انتشار صورت می گیرد. معادله ای که معمولا برای انتشار و پخشیدگی بکار می رود و در آبشویی نیترات نیز کاملا صادق است به صورت رابطه زیر میباشد:
C غلظت نیترات (میلی گرم بر لیتر) ، D میانگین ضریب انتشار ظاهری (سانتی متر مربع بر روز) ، V0 میانگین شدت جریان در منافذ (سانتی متر بر روز)، که با تقسیم سرعت جریان آب به مقدار رطوبت حجمی خاک به دست می آید. Z فاصله خطی در جهت جریان (سانتی متر)، و T زمان (روز) است. معادله فوق برای خاک های یکنواخت و حالت ماندگار آب خاک صادق است. معادله نشان می دهد که شدت جریان با حجم آبشویی متناسب بوده و با رطوبت حجمی خاک رابطه عکس دارد.
ضریب انتشار نیترات در خاکهای مختلف بر پایه اندازه رطوبت آنها متفاوت بوده و از ۵/۰ تا ۵/۱ سانتیمتر بر روز تغییر می کند. لکن مسافت طیشده با جریان روان بسیار بیشتر از رقم فوق می باشد.

۱-۶-۲- آبشویی آمونیوم

به طور کلی تصور میشود که نیتروژن آمونیومی در خاک رسوب مینماید و یا نیتروژن آمونیومی تولید شده در خاک کاملا متحرک است به خصوص زمانی که با نیتروژن نیتراتی مقایسه می شود. آبشویی نیترات از خاک به طور وسیع توسط برادی^[۲۲] (۱۹۹۰) مورد بحث قرار گرفت و این محقق فقط پنج سرنوشت یعنی اختصاص به میکروارگانیسم ها، تصعید به اتمسفر، نیتریفیکاسیون، جذب به وسیله گیاه و تثبیت بین لایه ای را برای آمونیوم در نظرگرفت و به آبشویی آمونیوم اشاره ای ننمود. اگرچه آبشویی نیترات به صورت وسیعی در مدیریت خاک ها مورد توجه قرار گرفته است. اما از پتانسیل هدر رفت آمونیوم به وسیله آبشویی به طور کلی صرف نظر می شود. فرض اینکه آمونیوم روی مکان های قابل تبادل کاتیونی نگه داشته می شود بر پایه این مشاهدات است که نیترات درون خاک بسیار متحرک بوده و غلظت آمونیوم در آب های زهکشی شده عموماً پایین تر از نیترات است. به دلیل ناپایداری آمونیوم در خاک و تبدیل سریع آن به نیترات طی فرایند نیتراتی شدن مطالعات انجام شده روی آبشویی آمونیوم در خاکهای کشاورزی محدود می باشد.

۱-۷- اثرات آبشویی نیتروژن

فهم فرایند آبشویی نیتروژن از اراضی کشاورزی به دلایل متعدد حائز اهمیت میباشد. نیتروژنی که به زیر ناحیه ریشه گیاهان شسته میشود، نماینده هدر رفت یک عنصر با ارزش گیاهی است و بنابراین ضرر اقتصادی برای کشاورزی محسوب میشود.

جدول (۴-۱۱-۱) : آزمون اثرات بین آزمودنی ها………………………………………………………………………….۷۷
فصل اول
مقدمه

• • بیان مسأله

• • اهداف تحقیق

• • سؤالات تحقیق

• • تعاریف عملیاتی

بیان مسأله
از زمان انتشار گزارش «ملتی در معرض خطر» در سال ۱۹۸۳ در ارتباط با تعالی آموزش، موج انتقاد به مؤسسات آموزشی و مدیران این مؤسسات به خاطر عدم تواناییشان در تربیت اثربخش دانشجویان و دانشآموزان و نیز عدم پاسخگویی مناسب به نیازهای جدید و رو به رشد آنان، به طور محسوس افزایش یافته است. از این رو رهبران مؤسسات آموزشی، برای اثرگذاری بر دستاوردهای آموزش، دست به تلاشهای گستردهای زدند که یکی از آثار آن انجام مطالعات مداوم درباره رهبری در مؤسسات آموزشی و دانشگاهها بود (هوکادی و پویر^[۱]، ۲۰۰۰). این امر منجر به تحقیقات بیشماری شد که نقش رهبری را در نظامهای آموزش عالی به منزله محملی برای ایجاد تحولات سازمانی معرفی میکردند (جورکی وایس و گیاکالون^[۲]، ۲۰۰۴).

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

با توجه به نقش خطیر رهبران، به خصوص در نظام آموزش عالی، پژوهشگران باید با توجه به این نقش حیاتی و با توجه به ضرورت ادراک و همراهی با تأثیر پدیدههایی همچون رقابت سازمانها، جهانیسازی، و افزایش تأثیر تکنولوژی بر عملکردهای رهبری، با بینشی جامعتر و گستردهتر نسبت به قبل، پدیده ها و ارزشهای فرهنگی و سازمانی جوامع خود را مورد بررسی و مطالعه قرار دهند (اصغری زاده و قاسمی، ۱۳۸۷).
از طرفی در میان اکثریت رهبران نظام آموزش عالی این دیدگاه رشد پیدا کرده است که توسع‍‍ۀ رهبری و فرآیندهای بهبود عملکرد در چارچوبهای خاص طراحی شده ظرف ۵۰ سال گذشته، برای روبهرو شدن با نیازهای مؤسسات قرن جدید، سازگار و منطبق نیست (ویلادسن^[۳]، ۲۰۰۲). همچنین در ارتباط با این موضوع نوعی توافق وجود دارد که با ورود مفاهیم جدیدی همچون کیفیت، اخلاق، معنویت^[۴] (شولتز^[۵]، ۲۰۰۱)-که خود این مفاهیم در بهبود مأموریت مؤسسات موثر است- نوعی بحران در رهبری مؤسسات، جهت روبه رو شدن مؤثر و کارا با این مفاهیم به وجود آمده است (وایگن^[۶]، ۱۹۸۹).
گذشته از تأثیر و تصدیق موضوع رهبری و اهمیت آن برای سازمانها، آنچه برای سازمانهای امروزی حائز اهمیت میباشد نوع و سبک رهبری مورد نیاز و متناسب با الزامات سبز فایل سازمانی است، زیرا رهبری بیشتر از آنکه کاری برای انجام دادن باشد یک هنر، اعتقاد و نوعی شرایط روحی است (دی پییر^[۷]، ۱۹۸۹). رهبری تنها عبارت از تأکید بر قوانین و مقررات، دموکراسی سازمانی و یا تأکید صرف بر داشتن مهارت و دانش جدید نیست (استین و استین^[۸]، ۲۰۰۰) بلکه رهبری در سازمانهای امروزی، در برگیرندهْ مفاهیمی غیرعینی و یا نامرئی همچون معنویت (الهیات)، تعالی، زیبایی، لذت همکاری، توانایی فراخوانی سطوح بالاتر شناختی، اخلاق، و رشد و تکامل کارکنان میباشد؛ وجود یک چنین ویژگیهایی است که رهبری سازمانی را ملزم به تغییر سبک و دیدگاه سازمانی معطوف به مفاهیم ذکر شده مینماید (مک پد^[۹]، ۱۹۸۸).
با ورود مبحث معنویت -الهیات- و خدا به عرصه سازمان و مدیریت، به عنوان پدیده چالش برانگیز قرن بیستویکم، مدیران و رهبران سازمانها، به خصوص نهادهای آموزشی الزاماً باید رویکرد مناسبی نسبت به این پدیده داشته باشند (ضیائی، ۱۳۸۷). گرایش به سوی آن دسته از سبکهای رهبری که بتواند پاسخگوی مطلوبی به این نیاز باشد، و ضمناً همه ویژگیهای سبکهای دیگر را زیر چتر خود قرار دهد، سبک رهبری معنوی^[۱۰] میباشد (فیرهولم^[۱۱]، ۲۰۰۴). رهبری معنوی عبارت است از چارچوبی از ارزشهای سازمانی که به اهمیت توسعه شخصی رهبر قبل از تغییر و توسعهْ دیگران تأکید میکند ( کووی^[۱۲]، ۱۹۸۹) و در تلاش برای ایجاد فرهنگی میباشد که ارتقای کارکنان، برتری و اهمیت آنها، توسعه فرآیندهای کاری جهت ادراک کارکنان از همکاری و ارتباط با یکدیگر، و احساس لذت و کمال در سازمان را در بر میگیرد (گرنت^[۱۳]، ۲۰۰۳). ظرفیتهای رهبران معنوی میتواند باعث تحریک و برانگیختن کارکنان شده و با بهره گرفتن از چشمانداز معنوی و ایجاد زمینه های فرهنگی مناسب بر اساس ارزشهای انسانی، زمینه معنیبخشی و قدرتبخشی به سازمان را ایجاد نماید. همچنین ظرفیتهای رهبران معنوی باعث توانمندی کارکنان، بهره وری بالای آنها، تعهد و انگیزه در آنها میشود (بولمان و دیل^[۱۴]، ۲۰۰۱).
چنان که در تعاریف بالا از رهبری معنوی مشاهده میشود همه صاحبنظران معتقدند که بستر اجرای چنین سبک رهبری در سازمان، زمینه های فرهنگی مناسب است. به عبارت دیگر، مدیرانی که گرایشی به شناخت و بهرهگیری از سبک رهبری معنوی دارند، بدون وجود بستر مناسبی که بر اساس آن بتوانند شرایط اولیه برای استقرار سبک خود را مهیا کنند، به دستاوردهای دلخواه نخواهند رسید. به این ترتیب مسئله فرهنگ نیز به عنوان موضوعی بحرانی برای کسب فرصتهای بهتر و تحولات مثمرثمرتر در این سازمانها مطرح شده است (هویس^[۱۵] و دیگران، ۱۹۹۷). ارتباطات و پیوستگی فرهنگ و رهبری سازمانی(اصغری زاده، قاسمی، ۱۳۸۷) و تأثیر متقابل رهبری و فرهنگ بر روی یکدیگر پیوسته مورد توجه محققین و مدیران سازمانها بوده است (هویس، ۱۹۹۷). به طوریکه مایرر معتقد است که تلاش برای فهم فرهنگ و زمینه یک سازمان، میتواند برای توسعه مدل رهبری معنوی در سازمانها مفید و موثر باشد (مایرر^[۱۶]، ۱۹۹۹).
یکی از تحقیقات انجام شده در زمینه نقش فرهنگ، تحقیق هافستد^[۱۷] است. وی به مطالعه فرهنگهای مختلف ملی و سازمانی و مقایسه آنها پرداخته است. هافستد در پژوهش خود چهار بعد از ابعاد فرهنگ را مشخص کرده است. این چهار بعد عبارتند از:” فاصله قدرت^[۱۸]، ابهامگریزی^[۱۹]، فردگرایی در مقابل جمعگرایی^[۲۰]، مردگرایی در مقابل زن گرایی^[۲۱]“. یکی از این ابعاد فاصله قدرت میباشد. این بعد نشان دهنده این است که مردم یک جامعه تا چه اندازه آماده تحمل نابرابری، تبعیض و بیعدالتی در توزیع قدرت هستند (هافستد و بوند^[۲۲]،۱۹۹۱) .
اگر چه بهبود و ارتقاء کارکنان تحت تأثیر عاملهای فرهنگی گوناگون میباشد، اما ارزش فرهنگی فاصله قدرت یکی از ابعاد بررسی نشده در ارتباط با تأثیر آن روی کارکنان، و عملکرد آنها میباشد (وانگ^[۲۳]، ۲۰۰۵). از میان ارزشهای فرهنگی مطرح در دنیای رقابتی امروز، فاصله قدرت به روش های برخورد افراد یک فرهنگ با پایگاه ها و مقامهای موجود و سلسله مراتب شکل گرفته در سازمانها اشاره میکند (گادیکاست و تومی^[۲۴]، ۲۰۰۵). نتایج پژوهش هافستد نشان میدهد که ایران از نظر شاخص فاصله قدرت در میان ۵۳ کشور رتبه ۳/۲۹ را کسب نموده در حالی که میزان شاخص مربوطه نیز ۵۸ میباشد. این امر نشان دهنده میزان متوسط فاصله قدرت در میان ایرانیان میباشد (فرهنگی، ۱۳۸۷).
این بعد مهم فرهنگ و تحقیقات اندکی که در ارتباط با آن صورت گرفته است، تأثیر و نقش بسزایی در ایجاد نوع رفتار و طرز برخوردهایی که کارکنان سازمان از خود بروز میدهند، دارد و میتواند بررسی این تغییرات را مورد توجه و حائز اهمیت برای سازمان قرار دهد (سیوا ابرامانیام و دلاهانتی^[۲۵]، ۲۰۰۹).
از آنجا که امروزه بسیاری از محققین توجه خود را روی تأثیر متقابل رهبری و فرهنگ سازمانی به طور کلی و به عنوان دو مفهوم بنیادین در شناخت سازمانها قرار دادهاند (گوفی و جونز^[۲۶]، ۱۹۹۹؛ هوود^[۲۷]، ۲۰۰۳) و ضمناً یافته های تحقیق، بین ابعاد فرهنگی هافستد و سبکهای رهبری رابطه پیدا کردهاند (وانگ^[۲۸]، ۲۰۰۵) و عدم انجام تحقیق مشابه در این زمینه به منظور بررسی میزان و رابطه رهبری معنوی و فاصله قدرت در دانشگاه فردوسی مشهد، تحقیق حاضر هدف خود را بررسی میزان استفاده از سبک رهبری معنوی مدیران در دانشگاه فردوسی مشهد، میزان فاصله قدرت در دانشگاه، و بررسی این سؤال قرار داده است که آیا میزان انطباق رفتار مدیران دانشگاه فردوسی مشهد با سبک رهبری معنوی از طریق نمره فاصله قدرت قابل پیشبینی میباشد؟ قرابت نسبی آموزههای سبک رهبری معنوی با ویژگیهای فرهنگی جامعه ایران، و نظرات محققان مبنی بر وجود سبک رهبری معنوی و پایین بودن میزان فاصله قدرت در مؤسسات آموزشی، ارزش توجه بیشتر به ظرفیتهای این سبک رهبری را برای به کارگیری در مدیریت دانشگاهها افزایش داده است. اجرای این تحقیق به شناخت ما از میزان استفاده مدیران دانشگاه فردوسی از سبک رهبری معنوی و سطح فاصله قدرت در این دانشگاه کمک میکند. علاوه بر این به منظور به دست آوردن یک دیدگاه جدید و کاملتر از تأثیرات سبک رهبری بر یک مؤلفه فرهنگی و همچنین بررسی یکی از مولفه های اصلی تشکیل دهنده فرهنگ در فضای دانشگاهی، بررسی رابطه رهبری معنوی و فاصله قدرت از اهمیت جدی برخوردار خواهد بود. مقایسه میزان رهبری معنوی و فاصله قدرت بر اساس نوع استخدام کارکنان و گروه های آموزشی نیز با استناد به نظر محققان در تأیید تأثیر این دو بر فرهنگ کارکنان انجام میشود (اولیو، بس، ۱۹۹۸؛ مرسلی، ۱۳۹۰).

1. 1. اهداف پژوهش

هدف اصلی:

1. 1. پیشبینی میزان انطباق رفتار مدیران دانشگاه فردوسی مشهد با سبک رهبری معنوی از طریق نمره فاصله قدرت

اهداف فرعی:

1. 1. تعیین میزان فاصله قدرت در دانشگاه فردوسی مشهد

1. 1. تعیین میزان انطباق رفتار مدیران با شاخصهای رهبری معنوی در دانشگاه فردوسی مشهد

1. 1. مقایسه دیدگاه کارکنان بر اساس نوع استخدام آنها در مورد میزان رهبری معنوی مدیران دانشگاه فردوسی مشهد

1. 1. مقایسه دیدگاه کارکنان بر اساس نوع استخدام آنها در مورد میزان فاصله قدرت مدیران در دانشگاه فردوسی مشهد

1. 1. مقایسه میزان رهبری معنوی مدیران دانشکدههای علوم انسانی و غیر علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد

1. 1. مقایسه میزان فاصله قدرت مدیران دانشکدههای علوم انسانی و غیر علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد

1. 1. فرضیه و سؤالات پژوهش

فرضیه اصلی:

1. 1. میزان انطباق رفتار مدیران دانشگاه فردوسی مشهد با سبک رهبری معنوی از طریق نمره فاصله قدرت پیش بینی میشود.

سؤالات فرعی:

1. 1. میزان فاصله قدرت در دانشگاه فردوسی مشهد چقدر است؟

1. 1. میزان بهرهگیری مدیران دانشگاه فردوسی مشهد از سبک رهبری معنوی چقدر است؟

1. 1. آیا بین دیدگاه کارکنان بر اساس نوع استخدام آنها در مورد میزان رهبری معنوی مدیران دانشگاه فردوسی مشهد تفاوتی وجود دارد؟

1. 1. آیا بین دیدگاه کارکنان بر اساس نوع استخدام آنها در مورد میزان فاصله قدرت مدیران در دانشگاه فردوسی مشهد تفاوتی وجود دارد؟

1. 1. آیا بین میزان رهبری معنوی مدیران دانشکدههای علوم انسانی و غیر علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد تفاوتی وجود دارد؟

1. 1. آیا بین میزان فاصله قدرت مدیران دانشکدههای علوم انسانی و غیر علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد تفاوتی وجود دارد؟

1. 1. تعاریف متغیرها و واژگان اختصاصی

رهبری معنوی. نمرهای است که از پاسخگویی کارکنان به پرسشنامه رهبری معنوی به دست میآید. (پرسشنامه رهبری معنوی توسط ضیائی و همکاران در دانشگاه تهران با اقتباس از پرسشنامه رهبری معنوی فرای و دیگران ( ۲۰۰۵ ) طراحی شده است).
فاصله قدرت. نمرهای است که از پاسخگویی کارکنان به پرسشنامه محقق ساخته فاصله قدرت به دست میآید.

اولین بار در سال ۲۰۰۰، سوسلیک ^[۵۶]۲و همکارانش یک آرایه رنگ سنجی براساس تزریق نمونه‌ها روی یک بستر جامد و انتقال تصاویر توسط اسکنر را به رایانه معرفی نمودند. این آرایه برای شناسایی ترکیبات آلی فرار با موفقیت به کار گرفته شد ]۵۳، ۵۴[.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

برای اولین بار در سال ۲۰۰۴، در گروه تحقیقاتی پروفسور عباسپور در دانشگاه شیراز روشی مبتنی بر تزریق نمونه‌ها روی بستر جامد صفحات نازک کروماتوگرافی^[۵۷]۳ ( TLC) و اسکن آنها و تجزیه و تحلیل رنگ توسط نرم افزار، برای گونه شناسی آهن (II)‌ و آهن (III) معرفی نمودند که آن را پاپتود ^[۵۸]۴نامیدند ]۵۲[. پس از آن کارهای متعددی در این زمینه برای اندازه‌گیری آسکوربیک اسید و هیدرازین انجام گرفت ]۵۵، ۵۶[.
به دلیل بروز مشکلات متعددی که در به کارگیری بستر جامد در روش پاپتود، نظیر عدم یکنواختی رنگ روی صفحه، تغییر رنگ با خشک شدن لکه، ناپایداری بسیاری از رنگها در هوا، متوقف شدن واکنش در اثر خشک شدن لکه‌ها و …، امکان به کارگیری محلول در روش پاپتود بررسی شد. اولین کار در این زمینه در سال ۲۰۰۹ در گروه تحقیقاتی دکتر خواجه زاده برای اندازه‌گیری دوپامین در محیط قلیایی انجام شد ]۵۷ [ ، در این روش که اسکنر اسپکتروسکوپی نامیده شد، به جای استفاده از صفحات جامدTLC از سل‌های استوانه‌ای ساخته شده توسط پلکسی گلاس^[۵۹]۱ استفاده گردید که نمونه مایع در آن ریخته شده و سپس توسط اسکنر تصویر آن به رایانه و نرم افزار مربوطه منتقل شد. بسیاری از مشکلات پاپتود با بستر جامد، در این روش مرتفع گردید. مطالعات متعدد دیگری بر پایه اسکنر اسپکتروسکوپی برای اندازه‌گیری دوپامین ]۵۸[ و همچنین تعیین نقطه پایانی تیتراسیونهای رسوبی بدون نیاز به شناساگر شیمایی انجام شده است ]۵۹[.
۲-۳- مروری برتحقیقات گذشته در زمینه اپتود
در سال ۲۰۰۲، سوزوکی ^[۶۰]۲و همکارانش یک اپتود غشایی تغییر رنگ‌پذیر برای لیتیم با بهره گرفتن از دو نوع رنگ چربی‌دوست KD – C4 و KD- M11 که مقادیر و رنگ‌های متفاوتی دارند، مطرح نمودند. در این اپتود غشایی رنگ های قرمز نارنجی زرد سبز آبی برای غلظت یون لیتیم در محدوده ۱ تا ^۶- ۱۰ مول بر لیتر به دست آمد ]۶۰ .[
در سال ۲۰۰۳، صفوی و همکارانش یک حسگر نوریpH براساس تثبیت مخلوط دو رنگ بر روی غشاء تری استات سلولز را معرفی نمودند. این حسگر یک گستره pH مفید در مقادیر pHپایین و بالا داشت. جایی که الکترودهای شیشه‌ای خطاهای اسیدی و قلیایی را نشان می‌دهند، پاسخ حسگر برگشت‌پذیر و تکرار‌پذیری خوب ( انحراف استاندارد نسبی کمتر از ۲ درصد) را نشان داد] ۶۱٫[
در سال ۲۰۰۳، انصافی و همکارانش حسگر شیمیایی نوری پایدار برای اندازه‌گیری Ni(II) مبنی بر تثبیت ۲- آمینو – ۱- سیکلو فنتن– ۱- دی تایو کربوکسیلیک اسید^[۶۱]۳(ACDA) روی فیلم شفاف سلولز استات پیشنهاد نمودند، که برای هیدرولیز کامل باز مورد بررسی قرار گرفت. ACDA به عنوان عامل کیلیت دهنده برای تعیین یون فلزی نیکل به کار برده شد. این لیگاند کشش خوبی نسبت به تشکیل کمپلکس با یونهای (II)Ni نشان داده است. غشا حسگر همگن، شفاف و به طور مکانیکی پایدار می‌باشد و هیچ شواهدی از شسته شدن واکنشگر نشان نمی‌دهد. غشا زمان پاسخ و ماندگاری خوب دارد. غلظت قابل تشخیص نیکل در محلول نمونه در محدوده^۳-۱۰×۱ –^۶-۱۰×۵ مولار با یک حد تشخیص ۰۳/۰ میکروگرم بر میلی لیتر می‌باشد. تأثیر pH، غلظت واکنشگر و زمان تثبیت واکنشگر روی فیلم بهینه شد. همچنین این روش مناسب و متوالی برای حذف یونهای مزاحم و برای اندازه‌گیری نیکل در روغن نباتی هیدروژن دارشده و آلیاژها به کار برده شده است ]۲۱[.
در سال ۲۰۰۵، کاظم‌زاده و همکارانش ردیاب نوری اگزالات مبنی بر اصلاح شیمیایی یک فیلم پلیمری برای بازبینی غذا و اندازه‌گیری محتوای غذایی مطرح نمودند. در این بررسی اثر کاتالیتیکی واکنش اکسایش – کاهش بین یون اگزالات و رنگ بریلیانت کریزل بلو^[۶۲]۱ BCB)) به وسیله پتاسیم دی‌کرومات در محیط اسیدی برای اندازه‌گیری مقادیر خیلی کم اگزالات با تشخیص نوری به کار برده شد. تغییر در رنگ BCB در ۶۳۵ نانومتر اندازه‌گیری شد. این روش نسبت به روش‌های ارائه شده ساده و سریع می‌باشد و حساسیت بیش‌تری دارد. واکنشگرهای استفاده شده برای فعال‌سازی استیل سلولز ارزان، غیرسمی و به طور وسیع در دسترس هستند. بیشترین مشکل مهم با این نوع دتکتور مرتبط با پایداری پیوند بین واکنشگر‌ها و حامل (سلولز استات) می‌باشد و این با بهره گرفتن از یک روش کارآمد برای تثبیت شناساگر روی یک بافت پلیمری مناسب می‌تواند بهبود یابد. هدف این کار بهبود بخشیدن روش مذکور برای تثبیت کووالانسی شناساگر روی یک غشا استیل سلولز شفاف نوری که از پیش هیدرولیز و با بهره گرفتن از تیواوره و پلی وینیل الکل فعال شده، می‌باشد. ماندگاری غشا خوب (بیشتر از چهار ماه) و زمان پاسخ کمتر از ۹ ثانیه می‌باشد ]۱۴٫[
درسال ۲۰۰۷، صفوی و همکارانش ردیاب نوری با واکنش‌‌پذیری سریع برای اندازه‌گیری یون (III)Ga پیشنهاد نمودند. سیستم حساس نوری گالیم با تثبیت ۴- ( پی- نیترو فنیل آزو) پیروکاته کول^[۶۳]۲ (NAP) به عنوان یونوفور در یک غشا پلی وینیل کلراید سنتزی حاوی تری بوتیل فسفات به عنوان نرم‌کننده آماده شد. غشا حسگر در تماس با یون گالیم در pH برابر با ۵/۳ و تغییرات رنگ از زرد – قهوه ای به صورتی – قهوه ای دارد. تحت شرایط بهینه غشا پیشنهاد شده محدوده خطی ۸۳ – ۵ میکرومتر با حد تشخیص ۴ میکرومتر نشان داد. زمان پاسخ غشا ۱۵ – ۱۰ دقیقه به غلظت یونهای (III) Ga بستگی دارد. در این بررسی انتخاب پذیری ردیاب نسبت به اندازه‌گیری گالیم خیلی خوب می‌باشد. این روش نسبت به روش های دستگاهی چون طیف سنج جذب اتمی شعله که یک مرحله پیش‌تغلیظی نیاز دارند، حد‌های تشخیص خوب نشان داده است ]۱۶[.
در سال ۲۰۰۸، پاندی ^[۶۴]۳و همکارانش یک روش رنگ‌سنجی برای اندازه‌گیری و پیش‌تغلیظ همزمان آنیونهای اورانیوم (VI) از نمونه‌های آبی با بهره گرفتن از اپتود غشایی تشکیل شده با تثبیت فیزیکی یک کروموفور۲- (۵ – برمو- ۲- پیریدیل آزو) – ۵ دی اتیل آمینو فنول ^[۶۵]۴(Br-PADAP) در یک پلیمر سلولز تری استات سنتزی، مطرح نمودند. اپتود برای جذب اورانیوم در محیط بیکربنات/کربنات در pH7 تا ۸ در حضور بافر تری اتانول آمین آزمایش شد. ورود یک تبادلگر آنیونی تری کاپریلیل متیل آمونیوم کلراید برای تشکیل کمپلکس U(VI) _ Br _ PADAP در بافت اپتود ضروری می‌باشد. نتایج به طور مشخص در تغییر رنگ اپتود از زرد به قرمز بعد از جذب سطحی اورانیوم گزارش شده است. کارآیی تجزیه‌ای اپتود با عبارت‌هایی چون تداخل آنیونها و کاتیونها، زمان تعادل، قابلیت استفاده مجدد، حد تشخیص و… ارزیابی و با روش اسپکتروفتومتری رایج برای تعیین اورانیوم با کروموفور Br _ PADAP مقایسه گردید]۶۲[.
در سال ۲۰۰۹، انصافی و همکارانش فیلم حسگر نوری با گزینش پذیری بالا، برای اندازه‌گیری یون‌های (II)Pb در نمونه های آب و مواد مرجع استاندارد مطرح نمودند. در این روش واکنشگر اسپکتروفتومتری، ۴- هیدروکسیل سالوفن به روش کووالانسی روی یک پلیمر استیل سلولز شفاف به عنوان فاز جامد تثبیت شد. حساسیت غشا تری استیل سلولز در تماس با یونهای (II)Pb در یک محلول بافری با ۱/۳pH= بررسی شده است. تغییر رنگ از طیف بی رنگ به سمت طیف زرد می باشد. جذب و زمان پاسخ ۱۰ دقیقه به غلظت یونهای سرب بستگی دارد و یک محدوه خطی^۷-۱۰×۱ – ^۳-۱۰×۱مول بر لیتر با یک حد تشخیص^۸-۱۰×۶/۸ مول بر لیتر گزارش شده است. حسگر برای زمانی استفاده می‌شود که واکنش (II)Pb با ۴ – هیدروکسیل سالوفن برگشت‌ناپذیر باشد. واکنشگرهای اصلی چون دی تیزون، دی اتیل دی تایو کربامات، ۴- (۲ – پیریدیل آزو) رزورسینول، دی فنیل کربازون و پتاسیم هگزا سیانوفرات(III)- سدیم تترا هیدروبورات در این روش قابل پاسخگو می‌باشد ]۴۳ .[
در سال ۲۰۰۹، ردای^[۶۶]۱ و همکارانش یک اپتود غشایی تغییر رنگ‌پذیر برای اندازه‌گیری یون Hg(II) با تثبیت یک رنگ ۴- (۲ – پیریدیل آزو) رزورسینول^[۶۷]۲ (PRA) و یک تبادلگر یونی مایع تری اکتیل متیل آمونیوم کلراید در بافت پلیمری تری استیل سلولز فسفاتی تری – (۲ – اتیل هگزیل) سنتزی گزارش نمودند. جیوه (II) و CHg به طور کمی از نمونه‌های آبی در این اپتود شفاف پیش تغلیظ شدند. یک تغییر رنگ مشخص در ماکسیمم جذب ۵۲۰ نانومتر (افزایش خطی در جذب) در زمان متعادل ۵ دقیقه در محدوده غلظت ۲۲/۰ تا ۳۲/۱ میکروگرم بر میلی لیتر از یون‌های Hg(II) در محیط آبی بیکربنات یا ۳۰دقیقه در آب طبیعی آزمایش شد. واکنشگرPRA تثبیت شده در اپتود بدون تبادل‌گر یونی با یون فلزی جیوه واکنش نمی‌دهد .جذب یون (II)Hg بیشتر از ۹۰ درصد به ۵/۷ PH= وابسته است. اپتود برای یون جیوه دو ظرفیتی در نمونه‌های آبی با بهره گرفتن از اسپکتروفتومتری، ردیاب پرتویی^[۶۸]۳((، فلورسنس اشعه ایکس براساس پاشش انرژی^[۶۹]۴ (EDXRF)، آنالیز دستگاهی با فعال سازی نوترونی^[۷۰]۵ (INAA) بررسی شد. کمترین مقدار جیوه (II) برای فراهم آوردن یک پاسخ قابل دست یافتنی به وسیله اسپکتروفتومتری، آنالیز دستگاهی با فعال‌سازی نوترونی و فلورسنس اشعه ایکس بر اساس پاشش انرژی به ترتیب ۱، ۵/۵ و ۱۲ میکروگرم مورد نیاز می‌باشد. در کار انجام شده تبادلگر یونی مذکور انتقال یون جیوه (VI) در اپتودی که جیوه (II) در آن به صورت کمپلکس Hg _ PRA پیش‌تغلیظ شده، آسان می‌کند ]۶۳[.
در سال ۲۰۱۰، گارسیا ^[۷۱]۶و همکارانش روش اپتود توده‌ای جریان پیوسته ^[۷۲]۷برای اسپکتروفتومتری تزریق جریان در اندازه‌گیری لیتیم گزارش نمودند. غشای اپتود با تثبیت یک شناساگر pH چربی‌دوست (کرومویونفر XIV)، یک یونوفر خنثی چربی دوست (یونوفر لیتیم VII) و پتاسیم تتراکیس ] ۳و۵ بیس (تری فلورو متیل) فنیل[ بورات به عنوان اجزاء تشکیل دهنده فعال در یک غشا پلی وینیل کلراید سنتزی در بافت سلولزی تشکیل شد. به دلیل اینکه واکنشگرها در توده حل شده‌اند و در بافت سلولزی متخلخل تثبیت شده‌اند، بنابراین یک سطح تماس بالا با محلول نمونه ایجاد می‌شود. این نوع از غشاها یک پاسخ سریع نسبت به یونهای مختلف که به عنوان باز برای توسعه حسگرهای نوری اصلی به کار رفته‌اند، نشان می‌دهد. پاسخ حسگر برگشت‌پذیر می‌باشد. ترکیب غشا، مشخصات پاسخی و محدوده غلظت‌کاری حسگر را می‌تواند تغییر دهد ]۱۵[.
در سال ۲۰۱۲، انصافی و همکارانش حسگر شیمیایی نوری (اپتود توده‌ای) برای اندازه‌گیری یونهای نقره مطرح نمودند. حسگر شیمیایی نوری به وسیله تثبیت یونوفر سنتزی ^[۷۳]۱، سدیم تترا فنیل بورات ^[۷۴]۲(NaTPB) به عنوان یک افزودنی آنیونی، ۳ – اکتا دکا نویلیمینو – ۷ – (دی اتیل آمینو) – ۱و۲ – بنزو فنوکسازین^[۷۵]۳ (ETH5294) به عنوان یک کرومویونفر و دی اکتیل فتالات به عنوان یک نرم‌کننده در یک غشا پلی (وینیل کلراید) ساخته شد. روش اسپکتروفتومتری با حداکثر جذب ۶۶۰ نانومتر برای تعیین Ag(I) تحت شرایط بهینه بررسی گردید. در حسگر پیشنهادی مزایایی مانند سهولت تولید، قیمت پایینتر، حساسیت و پایداری خوب، توانایی بازسازی، زمان پاسخ کوتاه‌تر، محدوده غلظت دینامیکی بالا، و همچنین حد تشخیص پایین گزارش شده است. اپتود به وسیله محلول ۲/۰ مول بر لیتر هیدروکلریک اسید مجددا بازسازی می‌شود. حسگر در پاسخ نسبت به یون‌های نقره به طور ویژه عمل می‌کند اما نسبت به یون‌هایی دو ظرفیتی منگنز، کادمیوم، نیکل، جیوه، کبالت، روی، باریم، سرب و یون‌های سه ظرفیتی آهن، آلومینیوم، کرومیوم و همچنین اکسید منگنز پاسخی ندارد. حسگر برای تشخیص غلظت‌های خیلی پایین از یونهای نقره بدون نیاز به مراحل پیش‌تغلیظی به کار برده شد ]۲۷[.
۲-۴-‌‌‌‌‌‌‌مروری بر تحقیقات گذشته برای اندازه‌گیری یون دی‌کرومات
در سال ۱۹۹۵، اینو ^[۷۶]۴و همکارانش سیستمی مختلط از طیف‌سنج جرمی با پلاسمای جفت‌شده القایی با کروماتوگرافی یونی ^[۷۷]۵(ICP – MS) به عنوان آشکارساز گزینشی- عنصری و چند عنصری برای گونه‌زایی گونه‌های کرومیوم به کار بردند. در این بررسی که از تکنیک کیلیت ساز استفاده شد، گونه‌های کرومیوم بعد از کیلیت شدن با اتیلن دای آمین تترا استیک اسید به وسیله کروماتوگرافی تبادل آنیونی تفکیک شدند. ما بعد محصولات شویش از یک ستون جداسازی به طور مستقیم وارد ICP -MS شدند. پارامترهایی مانند حد تشخیص، محدوده خطی و انحراف استاندارد نسبی برای جداسازی گونه‌های کرومیوم بهینه شده است. اتیلن دای آمین تترا استیک اسید کیلیت شده در رزین‌های تبادل آنیونی نگهداری می‌شوند، زیرا به آسانی کیلیت‌های پایدار با بار منفی با تعدادی عناصر فلزی علی رغم بار یون فلز تشکیل می‌دهد ]۴۷[.
در سال ۲۰۰۳، اپاک ^[۷۸]۱و همکارانش روشی برای تفکیک و پیش‌تغلیظ Cr(III) بر مبنای نگهداری آن به وسیله یک رزین کوپلیمر XAD – 2 آمبرلیت عامل‌دار شده با ۵- پالمیتویل – ۸- هیدروکسی کوئینولین^[۷۹]۲ (اکسین)، که خلاصه نویسی شده آن XAD-P می‌باشد، مطرح نمودند. لیگاند به طورکوالانسی به کوپلیمر متصل می‌شود. جذب کروم(III) به طور کمی در محدوده۷ – ۵/۴ pH= می باشد. کروم(III) نگه داشته شده به وسیله ستون رزین با یک محلول گرم پروکسید هیدروژن در بافر آبیCl N-N در ۹ pH≥ شسته شد و کروم اکسید شده بهCr به وسیله ستون تبادل کاتیونی کیلیت‌ساز برگشت داده می‌شود. هر کروم(VI) در ابتدا می‌تواند با یک محلول اسیدی پراکسید هیدروژن به کروم(III) کاهش یابد. تجزیه و پیش تغلیظ با روش اسپکتروفتومتری برای بررسی‌های مرسوم مناسب می‌باشد]۶۴[.
در سال ۲۰۰۴، رددای ^[۸۰]۳و همکارانش یک اپتود غشایی تغییر رنگ‌پذیر انتخابی برای اندازه‌گیری کروم(VI) و به طور همزمان پیش‌تغلیظی با بهره گرفتن از کروموفور انتخابی ۱و۵ – دی فنیل کربازید (DPC) در یک پلیمر سلولز تری استات سنتزی مطرح نمودند. ورود یک تبادلگر آنیونی برای تثبیت دی فنیل کربازید و کمپلکس Cr(III)-DPC در بافت اپتود موثر می‌باشد. تشکیل کمپلکس قرمز رنگ به علت واکنش کروم (VI) با دی فنیل کربازید شامل دو مرحله کاهش کروم (VI) به کروم (III) و اکسایش دی فنیل کربازید به دای فنیل کربازون (DPCO) و مابعد تشکیل کمپلکس رنگی Cr(III) و DPCO می‌باشد. ساختار دقیق این کمپلکس به طور دقیق مشخص نیست اما یک کمپلکس کاتیونی در محلولی که تعداد پروتون(n) در آن آزاد است مطرح می‌شود. این کمپلکس قرمز رنگ نسبت به کروم (VI) خیلی ویژه است و به طور ممتد برای تعیین کرومیوم (VI) در نمونه‌های آبی به وسیله اسپکتروفتومتری استفاده شده است. با بهره گرفتن از این اپتود کروم (VI) حتی در سطوح ppb6/13می‌تواند به طور کمی شناسایی شود. این غشای اپتود برای واکنش برگشت ناپذیر کروم با دی فنیل کربازید استفاده شد ]۲۹[ .
در سال۲۰۰۴، جاکوبوسکی ^[۸۱]۴و همکارانش یک روش ویژه با بهره گرفتن از یک دستگاه نظیف کننده ^[۸۲]۵به عنوان وسیله نمونه‌گیری برای نگهداری کروم (VI) در طول روش نمونه‌برداری مطرح نمودند. ذرات ریز هوایی در یک مکان بسته برای این دستگاه نمونه برداری شده است و نتایج اولیه روی مقدار کرومیوم (VI) در بخار جمع شده حاصل از دستگاه ارائه شده است. در این روش محلول دستگاه تصفیه که عبارت است از محلول بافر _TRIS، ۱/۰ مول بر لیتر نسبت به یک pH کمی قلیایی۶/۸ برای کاهش پتانسیل اکسایشی کروم (VI) و برای اجتناب از اکسایش احتمالی کروم (VI) برای مثال به وسیله اکسیژن (یا اوزن در غلظت‌های محدود) تنظیم شد. بعد از نمونه‌گیری، کروم (VI) روی یک مواد تبادل آنیونی پیش تغلیظ شده و با محلول آبی سدیم پر‌کلرات ۶/۰ مول بر لیتر شسته شد. بعد از شست و شو، یک کمپلکس انتخابی – گونه، کروم (VI) با دی فنیل کربازید آماده شد و در n- هگزانول استخراج گردید و با اسپکتروفتومتری مرئی- ماوراء بنفش تعیین کمی شدند. یک حد تشخیص ۹/۰ نانوگرم بر متر مکعب برای کروم(VI) در آئرسول‌های محیطی با این روش به دست آمده است ]۶۵[.
در سال، ۲۰۰۵ برمر نتو ^[۸۳]۱و همکارانش روش رایج ۱و۵ – دی فنیل کربازید در تعیین کرومیوم مدفوع انسان و حیوان به عنوان یک هدف بیولوژیکی گزارش نمودند. فاکتورهایی مانند بازیابی فلز، مقدار نمونه، مقدار و مرتبه اسیدهای اکسیدانت گوارشی استفاده شده، دمای گوارش، زمان گوارش، کمبود کرومیوم به وسیله تبخیر مانند کرومیل کلراید، که برای تبدیل کرومیوم (III) به کرومیوم (VI) توانسته مزاحمت ایجاد کند، آزمایش شد. به هر حال تداخل این فاکتورها از روی آمار تعیین نشد. در روش تنظیم شده نمونه به وسیله مخلوط نیتریک/پرکلریک اسید هضم شده و منجر به اکسایش کرومیوم (III) به کرومیوم (VI) گردید. یک بخش مساوی از استخراج رقیق برای واکنش با ۱و۵ – دی فنیل کربازید به کار برده شد. جذب در ۵۵۰ نانومتر با بهره گرفتن از کووت‌های نوری( سینی‌های نوری)^[۸۴]۲ به طول یک سانتی متر اندازه‌گیری شد. پتاسیم دی‌کرومات به عنوان یک ماده استاندارد برای به دست آوردن محدوده نمودار استاندارد mg.m 5/2 – 25/ 0از اکسید کروم به دست آمد ]۶۶[.
در سال ۲۰۰۵، ستویانو ^[۸۵]۳و همکارانش اثر کاتالیتیکی کروم (III) و کروم (VI) بر اکسایش سولفانیک اسید به وسیله هیدروژن پروکسید را بررسی نمودند. واکنش اسپکتروفتومتری با اندازه‌گیری جذب محصول واکنش در ۳۶۰ نانومتر انجام شد. تحت شرایط بهینه دو نمودار کالیبراسیون برای کروم (III) و برای کروم (VI) با بهره گرفتن از روش زمان ثابت^[۸۶]۴ به ترتیب با حد تشخیص ۹/۴ و ۸/۳ نانوگرم بر میلی لیتر به دست آمد. در شرایط واکنش، کروم (VI) کاهش یافته وکروم (III) به یک حالت اکسایش میانی اکسید می‌شود. در این بررسی عمل کاتالیتیکی کرومیوم به علت تشکیل یک کمپلکس فعال بین اکسیدانت (هیدروژن پراکسید)، کاتالیست و جزء مورد عمل می‌باشد. تأثیر پارامترهایی واکنش اسیدیته، دما و غلظت واکنشگر بر سرعت واکنش در حضور و غیاب کروم (VI) برای برقرار کردن شرایط واکنش بهینه بررسی شده است. بیشتر جزء مورد عمل‌های استفاده شده ترکیبات آلی آمین‌های آروماتیک، فنول‌ها و مشتقات آنها هستند ]۶۷[.
در سال ۲۰۰۷، آنتیکو ^[۸۷]۵و همکارانش حسگر نوری انتخاب پذیر برای بررسی کرومیوم (VI) در آب‌های آلوده مطرح نمودند. غشای اپتود با تثبیت Aliquat _ 336 به عنوان یک یونوفر و یک کرومویونفر (‘۴و^‘۵ دی برمو فلورسین اکتا دسی استر) در یک بافت پلی وینیل کلراید حاوی ارتو- نیتروفنیل اکتیل اتر به عنوان یک نرم‌کننده ساخته شد. یونوفر برای استخراج گونه‌های آنیونی به وسیله یک مکانیسم تبادل یونی به کار گرفته شد. همچنین یک شناساگر pH با بار منفی در اپتود غشایی تثبیت شده است. پاسخ غشا نسبت به کروم با هم‌استخراجی ^[۸۸]۶از گونه‌های هدف و یونهای هیدروژن در توده غشا نشان داده شده است. بازده تغییرات جذب وسیع می‌باشد که توانسته به آسانی در محدوده طیف مرئی اندازه‌گیری شود. غشای اپتود یک پاسخ برگشت پذیر در محدوده غلظت ^۵-۱۰×۱/۱ – ^۳-۱۰×۱ مولار نشان می‌دهد و بیشترین انتخاب‌پذیری درباره یونHCr و آنیونهای دیگر با ترتیب زیر می باشد.
HCr > SC ~ CLO4 > NO3 ~ I ~ NO₂ » H₂PO₄~ CL ~ SO4
پارامترهای گوناگون که بر پاسخ اپتودها تأثیر دارند مانند طبیعت نرم‌کننده و پلیمر، ترکیب غشا، سرعت جریان و محدوده pH کاری بررسی شده است ]۱۳[.
در سال ۲۰۰۹، لازو ^[۸۹]۱اندازه‌گیری اسپکتروفتومتری کروم (VI) با بهره گرفتن از ۱و۵ – دی فنیل کربازید گزارش نمود. در این بررسی پیشرفت و کاربرد گونه‌شناسی کروم (VI) در یک محیط آلوده و محیط زیست دریایی کاوش می‌شود. معرف‌های شستشو متفاوت مانند سدیم هیدروکسید و سدیم کربنات و فسفریک اسید برای جداسازی کروم (VI) از نمونه‌های رسوبی و کف به استفاده شده است. غلظت کروم کل با تکنیک ^[۹۰]۲AASF آنالیز شد. ثابت کروم (VI) در نمونه‌های کف و آب سطحی در محدوده مکان آلوده خیلی بالا بود بیش تر از ۹۰ درصد کروم کل متعلق به فرم محلول می‌باشد و فقط ۲- ۱۰ درصد آن به فرم پیوندی با کف تعلق دارد. ثابت کروم (VI) در نمونه آب شور و نمونه رسوب با حد‌های نرمال نتیجه شد. فقط ۱۳- ۱۱ درصد کروم کل به فرم محلول و بیشتر آن ۸۸۹ – ۸۷ درصد به فرم پیوندی متعلق است. به علت رفتار سمی کروم (VI)، پتاسیم دی‌کرومات مکان آلوده به عنوان هدف تحت برنامه محیط زیست سازمان ملل مورد بررسی قرار گرفت ]۴۶[.
در سال ۲۰۱۲، یولوسوی ^[۹۱]۳و همکارانش روشی مبنی بر اندازه‌گیری همزمان گونه‌های کرومیوم غیرآلی حل شده در آبهای طبیعی و هرز به وسیله سورفاکتانت حساس شده تحریک کننده اسپکتروفتومتری سنیتیکی مطرح نمودند. این روش مبنی بر اثرکاتالیتیکی کلستین آبی ^[۹۲]۴© بادر حضور ‘۲و’۲- بی پیریدیل به عنوان ماده فعالساز و کتیل پیریدینیوم کلراید به عنوان افزایش دهنده حساسیت در ۵/۶ pH= می‌باشد. واکنش طیف نور‌ سنجی با اندازه‌گیری جذب رنگ شناساگر در ۶۴۵ نانومتر بازبینی شد. محدوده خطی، انحراف استاندارد نسبی، حد تشخیص و همچنین انتخاب‌پذیری بررسی شد و با افزایش یک بافت پوششی مناسب تسهیل گردید. در این بررسیC به عنوان عامل کروموژنیک با کاراکتر کاهنده مخصوصا به علت گروه اکسازین شامل هترو – نیتروژن و اتمهای اکسیژن و گروه‌های هیدروکسیل متصل به فلز، به عنوان اکسیدانت، کروم(VI) به عنوان کاتالیست با کاراکتر اکسنده به کار برد شد. C به عنوان شناساگر رنگی شامل یک گروه کاهنده، گروه اکسازین و گروه فنولیک –OH در pH مربوط به واکنشهای انتقال الکترون شرکت می‌کند]۱۵[.
در سال ۲۰۱۲، جوزمان مر ^[۹۳]۵و همکارانش اندازه‌گیری کرومیوم (VI) در نمونه‌های رنگی با بهره گرفتن از یک اپتود غشایی همراه با یک سیستم تزریق جریان چند سرنگی ^[۹۴]۶(MSFIA) با روش استخراج قلیایی بررسی نمودند. تشخیص مبنی بر رنگ به دست آمده از واکنش کروم با ۱و۵ – دی فنیل کربازید به عنوان عامل اشتقاقی در حضور سولفوریک اسید می باشد. محصول اکسایش – کاهش روی یک اپتود غشایی پلی (استیرن- دی وینیل بنزن) به عنوان فاز جامد تثبیت شد. آنالیت موجود در نمونه به طور مستقیم در سطح صفحه با اندازه‌گیری شدت نور فرعی بازتاب شده با بهره گرفتن از یک فیبر نوری دو شاخه در۵۴۰ نانومتر به صورت کمی تعیین گردید. نتیجه تشکیل کمپلکس قرمز- بنفش، Cr(III) -DPCO است. این روش استخراج مبنی بر استفاده از یک محلول ۵/۷ درصد سدیم بی‌کربنات و ۵ درصد سدیم هیدروکسید در ۹۰ درجه سانتی‌گراد برای ۳۰ دقیقه می‌باشد. تحت شرایط بهینه محدوده از ۹۹ به ۱۰۱ درصد بهبود یافت] ۴۵[.
در سال ۲۰۱۳، آناگانو ^[۹۵]۱و همکارانش روشی مبنی بر استاندارد‌سازی دی فنیل کربازید به عنوان شناساگر و یک فاکتور پیچیدگی در شناسایی کرومیوم (VI) گزارش نمودند. روش رنگ سنجی یک تکنیک تجزیه ای با کارآیی بالا برای شناسایی یون فلزی کروم (VI) در محلول می‌باشد. در نتیجه برای اندازه‌گیری دقیق کروم (VI) در محلول نیاز به شناساگر ۱و۵ – دی فنیل کربازید (DPC) می باشد. برای ایجاد بهترین شرایط ۱و۵ – دی فنیل کربازید به عنوان یک عامل کمپلکس دهنده پیچیده برای اندازه گیری کروم (VI) به کار می‌رود. اندازه‌گیری‌ها با تکنیک اسپکتروفتومتری مرئی- ماوراء بنفش انجام شدند. نمودار‌های کالیبراسیون با نتایج رضایت بخش و اعتماد ۹۵ درصد رسم شدند. تغییرات باتوکرومیک^[۹۶]۲ کم و یک ارتباط خوب نشان داده شد ]۴۹[.
در سال۲۰۱۳، الباگرمی ^[۹۷]۳و همکارانش روشی برای اندازه‌گیری اسپکتروفتومتری کرومیوم (VI) بعد از استخراج کمپلکس سه تایی با آمونیوم پیرولیدین دی تایو کربامات^[۹۸]۴ (APDC) به عنوان عامل کیلیت ساز در مخلوط نفتالن – بی فنیل ذوب شده بررسی نمودند. کمپلکسCr- در یک محلول نیتریک اسید به طور کمی از مخلوط نفتالن – بی فنیل در حدود ۷۰ درجه سانتی گراد استخراج شد. کمپلکس های دی تایو کربامات بیشتر در محلول های اسیدی پایدارند. فاز آلی در متیل ایزو بوتیل کتون قابلیت حل شدن دارد. اثر متغییرهای مختلف مانند غلظت اسید، مخلوط (نفتالن – بای فنیل)، زمان تکان دهنده (ارتعاش)، یون‌های خارجی، و غلظت APDC بررسی شد ]۶۸[.
در سال ۲۰۱۳، ستنچوا ^[۹۹]۵و همکارانش روشی مبنی بر اندازه‌گیری اسپکتروفتومتری مقدار کروم‌(VI) در سیمان تجاری همراه با ارزیابی شرایط بهینه برای آنالیز کروم‌(VI) مطرح نمودند. تحلیل‌ها نشان دادند که ۷ از ۱۰ سیمان مورد بررسی، مقدارppm 2 را برای کرومیوم محلول در آب در سیمان موجود بر طبق استاندارد گزارش شده تامین می‌کنند. در این بررسی کرومیوم(VI) با بهره گرفتن از روش اسپکتروفتومتری دی فنیل کربازید تجزیه و تحلیل می‌شود. نتایج طیف جذبی، حداکثر نقطه اوج جذب ترکیب کرمیوم‌(VI) در ۷/۵۳۸ نانومتر می‌باشد. پارامترهایی مانند زمان استخراج در رابطه با چرخش واریانس طول موج و حرکت بهینه‌سازی شدند و نتایج به دست آمده رضایت‌بخش می‌باشد. این بررسی یک تجزیه ساده و سریع و کم هزینه را برای اندازه‌گیری سطوح کرومیوم‌(VI) نشان می‌دهد ]۴۸[.
در سال ۲۰۱۴، فیداس ^[۱۰۰]۱و همکارانش روش رنگ‌سنجی مبنی بر عکس‌برداری دیجیتال برای اندازه‌گیری کرومیوم (یون دی‌کرومات) و آهن به کار بردند. این روش رنگ سنجی سریع و ارزان قیمت برای آنالیز کمی کروم‌(VI) و آهن در نمونه‌های آبزی پیشنهاد می‌شود. در این روش از فضای رنگ RGB استفاده می‌شود. داده RGB با بهره گرفتن از نرم افزار متلب برای ایجاد نمودار کالیبراسیون در اندازه‌گیری کمی استخراج شد. داده عکس دیجیتال از یک اسکنر ، یک webcam، یک دوربین دیجیتال و یک تلفن موبایل همراه با آشکار ساز از نوع ابزار تزویج بار^[۱۰۱]۲ (CCD) یا حسگرهای مکملی نیمه هادی اکسید- فلز (CMOS) به دست آمده است. آنالیز کمی با بهره گرفتن از واکنش رنگ سنجی با ۱و۵ – دی فنیل کربازید برای کروم‌(VI) و پتاسیم تیوسیانات (KSCN) برای آهن(III) انجام شد. یک جذب ۵۴۰ نانومتر برای واکنش کروم(VI) گزارش شده است ]۶۹[.
فصل سوم
بخش تجربی
۳-۱- مقدمه:
در ده سال گذشته روش‌های زیادی در شیمی تجزیه مبنی بر روش طیف نورسنجی گزارش شده است. در این بررسی یک روش ساده، جدید، سریع و ارزان به عنوان یک پیشنهاد در برابر اسپکتروفتومتری مرئی ارائه می‌شود. روش اپتود و پاپتود در ویژگی‌هایی بسیار شبیه به هم می‌باشند. در روش پیشنهادی علاوه بر ذخیره داده تجربی در کامپیوتر، می‌توان تصاویر نتایج به طور مثال رنگ کمپلکس نیز ذخیره نمود] ۵۸[.
۳-۲- مواد شیمیایی، محلول‌ها و معرف
حلال‌ها و مواد شیمیایی مورد نیاز با خلوص تجزیه‌ای مناسب از شرکت مرک آلمان تهیه شدند. حلال مورد استفاده کلروفرم می‌باشد. همچنین از ۱و۵ – دی فنیل‌کربازید به عنوان کروموفور استفاده شد. از فیلم‌های عکاسی به دلیل دارا بودن بافت پلیمری سلولز تری استات برای ساخت پلیمر حسگر استفاده گردید و در تمام طول آزمایش از آب مقطر استفاده شد. مشخصات مواد مصرفی در طول آزمایش در جدول زیر آمده است.
جدول ۳- ۱- مشخصات مواد مصرفی در طول پژوهش

شرکت/کشورسازنده

درصدخلوص
%

دانسیته
g/ml

جرم مولی
g/mol

فرمول مولکولی

نام ماده

وی ولایت فقیه را بر فتوا و قضا, قطعی می داند و باور دارد: مردم باید به فتوای فقیه جامع الشرایط جامه عمل در پوشند و به قضاوتهای وی در نزاعها و… گردن نهند.
در باره مقام سوّم, تا حدودی به تفصیل سخن می گوید و در نهایت, قلمرو ولایت فقیه را در این مقام, محدود می انگارد پس از تصویر گونه های گونه گون (ولایت) نوع استقلالی آن را که (ولی) بتواند در امور مربوط به جان و مال مردم و مصالح آنان تصرف کند, یا به چیزی وادارد و یا از چیزی بازدارد و… به مقتضای دلایل قطعی, ویژه پیامبر(ص) وامامان و نایبان خاص آنان می داند. در توانایی دلایل ولایت فقیه, برای اثبات این نوع ولایت تردید دارد:

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

(اگر در روایات دقت شود, روشن می شود که سیاق و صدر و ذیل آنها در مقام بیان وظیفه فقها از نظر احکام شرعیه می باشند و ولایت آنان را بر اموال, به سان پیامبر(ص) و ائمه معصومین, ثابت نمی کند.)
بنابراین اگر فقیه زکات و خمس را از مردم مطالبه کند بر مردم واجب نیست به او بپردازند. [۱۹۳]
برای فقیه جامع الشرایط تنها (ولایت اذنیه) را می پذیرد. به این معنی که می گوید: مسائل فردی و اجتماعی مسلمانان سه گونه اند:
۱ . اموری که مشروعیت آنها بستگی به اذن امام معصوم دارد قطعاً یا با تردید, مانند: جهاد ابتدایی اجرای حدود و… در این گونه امور فقیه نه خود می تواند متصدی اجرا گردد و نه می تواند به دیگران چنین اجازه ای بدهد.
۲ . مسؤولیتها و وظایفی هستند که عهده دار انجام آنها, به طور خاص, یا عام, مشخص شده است. مانند:
نظارت پدر بر مال فرزند, فتوا و قضاوت برای فقیهان و امربه معروف و نهی از منکر, برای کسانی که قادرند به انجام آن. در این گونه امور, چون مسؤول مشخص شده, جایی برای (ولایت اذنیه) نیست و فقیه به عنوان فردی از افراد جامعه. در صورتی که واجد شرایط باشد می تواند عهده دار انجام آن گردد. [۱۹۴]
۳ . وظایفی هستند که دخالت, یا اذن فقیه در مشروعیت, یا صحت انجام آنها, به طور قطع, یا احتمال, برای ما مطرح می باشد. مانند حوادث واقعه, با توجه به دیدگاهی که شیخ در تفسیر حوادث واقعه دارد:
«فان المراد بالحوادث ظاهراً, مطلق الأمور التی لابد من الرجوع فیها عرفاً او عقلاً او شرعاً الی الرئیس» [۱۹۵]
مراد به حوادث مطلق اموری است که شرعاً و عرفاً وعقلاً مردم به رئیس خود مراجعه می کنند برای تعیین تکلیف در انجام آنها.
در این گونه موارد, باید به فقیه واجد شرایط رجوع کرد و از او, برای تعیین تکلیف در این امور, نظر خواست.
بنابراین, شیخ ولایت استقلالی فقیه را به همان بیانی که اشاره شد, نمی پذیرد و (ولایت اذنیه) را محدود به دو شرط می داند:
۱ . مشروعیت آن بستگی به اذن خاص امام معصوم(ع) نداشته باشد.
۲ . مسؤولیت آن, به طور عام یا خاص, به فرد, یا گروهی واگذار نشده باشد. [۱۹۶]
در مقام استدلال بر این نوع ولایت برای فقیه می نویسد:
(و اما وجوب الرجوع الی الفقیه فی الامور المذکوره, فیدل علیه مضافاً من جعله حاکماً کما فی مقبوله ابن حنظله الظاهر فی کونه کسایر الحکام المنصوبه فی زمان النبی(ص) والصحابه فی الزام الناس بارجاع الامور المذکوره الیه والانتهاء فیها الی نظره بل المتبادر عرفاً من نصب السلطان حاکماً وجوب الرجوع فی الامور العامه المطلوبه للسطان الیه والی ماتقدم من قوله مجاری الامور بید العلماء باللّه الامناء علی حلاله و حرامه, التوقیع المروی… فی جواب مسائل اسحاق یعقوب… و امّا الحوادث الواقعه فارجعوا فیها الی رواه حدیثنا فانهم حجتی علیکم و انا حجه اللّه… ). [۱۹۷]
مقبوله عمربن حنظله که امام(ع) در آن از فقیه به عنوان حاکم, یادکرده است, بر وجوب رجوع به فقیه در امور یاد شده [آن دسته از وظایفی که احتمال دارد نظر فقیه در وجود یا وجوب آن دخالت داشته باشد] دلالت دارد. زیرا از ظاهر مقبوله برمی آید که فقیه در زمان غیبت, همانند حکّام منصوب در زمان پیامبر(ص) و صحابه می باشند, در این که مردم موظف باشند که در امور یاد شده به آنان مراجعه کنند و به نظر آنان, جامه عمل در پوشند. بلکه عرف از نصب حاکم به وسیله سلطان, وجوب رجوع به او را در امور عامه مربوط به حکومت می فهمد. [۱۹۸]
شیخ پس از آن که اختصاص مفهوم حوادث را به مسائل شرعی به دلائلی باطل می شمرد و نتیجه می گیرد که حوادث افزون بر منازعات همه مصالح عامّه را دربر می گیرد. نسبت بین توقیع شریف و آن دسته از نصوص که هرکار شایسته ای را مطلوب و به همگان اذن در انجام آن را می دهند, مانند: کلّ معروف صدقه, و عون الضعیف من افضل الصدقه و… می سنجد و می گوید:
«هرچند نسبت بین آنها عموم و خصوص من وجه است ولی توقیع اسحاق بن یعقوب نوعی حکومت براین ادلّه دارد. به این معنی که توقیع شریف, مفهوم این روایات را تفسیر می کند و در موارد مصالح عمومی و امور عامّه, به امام(ع) و یا نائب وی ارجاع می دهد.» [۱۹۹]
می افزاید:
اگر حکومت توقیع را بر آن ادلّه نپذیریم و به تعارض دو دلیل حکم کنیم, نتیجه تعارض این است که در این امور, اصل عدم مشروعیت آن معروف است بدون اذن ولیّ فقیه. شیخ در پایان بحث چنین نتیجه می گیرد:
«وعلی أیّ تقدیر فقد ظهر ممّا ذکرنا انّ مادلّ علیه هذه الادلّه هو ثبوت الولایه للفقیه فی الامور الّتی یکون مشروعیه ایجادها فی الخارج مفروغاً عنها بحیث لو فرض عدم الفقیه کان علی النّاس القیام بها کفایهً ».[۲۰۰]
به هر حال, با توجّه به آنچه آوردیم, روشن شد که مفاد ادلّه ولایت فقیه, ثبوت ولایت برای فقیه است, در همه اموری که مشروعیت آن در خارج اجتناب ناپذیر است. به گونه ای که اگر فقیه هم وجود نداشته باشد, باید خود مردم آن کارها را انجام دهند. [۲۰۱]
وی در پاسخ صاحب مدارک که می نویسد:
(بحث از مسأله فوق در زمانی که امام معصوم(ع) حضور ندارد بی مورد است).
می نویسد:
«اطلاق ادلّه حکومه (الفقیه) خصوصاً روایه النّصب الّتی وردت عن صاحب الامر روحی له الفداء یصیره من اولی الامر الّذین اوجب اللّه علینا طاعتهم) [۲۰۲]
اطلاق ادلّه حکومت فقیه, بویژه توقیع اسحاق بن یعقوب, فقیه را در رده اولی الامر قرار می دهد, اولی الامری که اطاعت از آنان بر ما واجب است.
با توجه به آنچه آوردیم, روشن شد که هرچند شیخ در کتاب مکاسب, اختیارات ولیّ فقیه را محدود می داند ولی در کتابهای: زکات خمس صوم و نجات العباد در موارد بسیار, که به نمونه هایی از آن اشاره شد همان دیدگاه صاحب جواهر را می پذیرد و بدان فتوا می دهد. بنابراین, سخن کسانی که می گویند:
(از سخنان مرحوم شیخ به خوبی روشن می شود که ولایت فقیه حتی در موارد محدود آن نیز مردود است و یا لااقلّ مورد شکّ می باشد, تاچه رسد به ولایت مطلقه فقیه). [۲۰۳]
ج: دیدگاه آیت الله بروجردی
برخی معتقدند آیت الله بروجردی به ولایت عامه فقیهان قائل بوده است؛ چرا که پس از اوج اندیشه نائینی در مشروطه که فقه سیاسی دچار افول نسبی شد، «در انتهای دوره رکود و عقب گرد تنها می توان از آرای آیت الله بروجردی یاد کرد. ایشان ادله نقلی به جا مانده را برای اثبات ولایت انتصابی عامه فقیهان کافی نمی شمارد؛ و با اقامه دلیل عقلی مساله را اثبات شده می داند. وی برای اولین بار بر امتزاج دیانت و سیاست پافشاری، و مسائل سیاسی و تدبیر امور اجتماعی در جامعه اسلامی را از وظایف فقیهان اعلام می کند». [۲۰۴]
جهت بررسی این مدعا، لازم است مباحث ایشان از کتاب «البدر الزاهر» به شکل مشخص نقل قول، و سپس تحلیل شود. در کتاب مذکور، درباره مأذون بودن فقها برای اقامه نماز جمعه دو مؤخره تحت عنوان «تذنیبان» ارائه شده؛ که تذنیب اول اشاره اجمالی به حدود ولایت فقیه دارد، و تذنیب دوم درباره شروط نماز جمعه است. ایشان در ابتدا نظر شیخ، ملازمه بحث جعل حکومت با اقامه نماز جمعه، را نقل می کند، به اعتقاد او، اگر کسی معتقد به این باشد که فقها وظیفه تشکیل حکومت دارند پس به طور قطع، متصدی همه وظایف حاکمان اسلامی هستند؛ و اقامه جمعه یکی از وظایف حاکمان اسلامی است؛ همان گونه که در عهد پیامبر (ص) و خلفای راشدین این بحث رواج داشته است. پس در وضعیت فعلی، وظیفه فقها اقامه جمعه نیست؛ و در اخباری که استدلال به ترخیص دارند اشکالات جدی وجود دارد. چون برخی با بهره گرفتن از ادله ولایت فقیه اقامه جمعه را از وظایف فقیه می دانند، آیت الله بروجردی به مناسبت وارد بحث ادله ولایت فقیه می شود؛ و ابتدا به مقدماتی عقلی اشاره می نماید:
به درستی که در جامعه اموری وجود دارد که از وظایف افراد جامعه نبوده و به آنها مربوط نیست؛ بلکه از امور عام اجتماعی است که حفظ نظام اجتماع به آن بستگی دارد، از قبیل قضاوت، ولایت بر غایب و ناتوان، مصرف اموال پیدا شده و مجهول المالک، حفظ نظام داخلی، امنیت مرزها، دستور جهاد و دفاع هنگام حمله دشمنان و غیره که به سیاست جامعه مربوط است و متصدی آن شخصی خاص نیست؛ بلکه وظایف سرپرست جامعه و کسی است که سر رشته امور مهم جامعه در دستان او قرار دارد؛ و بر اوست که ریاست و خلافت را عهده دار شود. [۲۰۵]
برای کسی که در قوانین اسلام تحقیق می کند شکی باقی نمی ماند که اسلام دینی سیاسی اجتماعی است و احکامش منحصر در عبادات برای تأمین سعادت اخروی افرد نیست؛ بلکه اکثر احکام اسلامی برای سیاست جامعه و تنظیم امور اجتماعی و تأمین سعادت این دنیا یا مرتبط به سعادت هر دو دنیاست، مثل احکام حدود، قصاص، دیات و احکام قضائی شرعی برای پایان دادن به خصومات یا احکام مالیات دولت اسلامی وارد شده است. بنابراین، خاص و عام بر این نکته اتفاق نظر دارند در جامعه اسلامی و محیط اسلام وجود سیاستمدار و رهبر تدبیر کننده در امور مسلمانان لازم است؛ بلکه از ضروریات اسلام است؛ گر چه در شرایط و خصوصیات رهبر و اینکه او از جانب پیامبر تعیین می شود یا با انتخاب عمومی است اختلاف نظر به چشم می خورد.
پوشیده نیست که اداره جامعه و تأمین جهات اجتماعی در دین اسلام از مسائل روحانی و مسائل مربوط به تبلیغ و ارشاد مسلمانان جدا نیست؛ بلکه سیاست از صدر اول با دیانت مختلط و از شئون به شمار می رود. پیامبر اکرم (ص) شخصاً امور مسلمانان را پیگیری و تدبیر، و خصومات را حل و فصل، و حکام و والیان را برای شهرهای مختلف انتخاب می کرد؛ و از آنها مالیات می خواست. در گذشته، مساجد در کنار دارالاماره بنا می شد؛ و حاکمان و مبلغان دین در کنار هم بودند. این شکل از امتزاج جهات روحانی و مسائل سیاسی از ویژگی های دین اسلام است. خلاصه اینکه اولاً ما مجموعه ای از نیازمندی های اجتماعی داریم که از وظایف رهبر جامعه است. ثانیاً دیانت مقدس اسلام نه تنها در تبیین این امور سستی نکرده؛ بلکه بیشترین اهتمام را داشته؛ و بدین لحاظ، تشریح و اجرای احکام زیادی را به سیاستمدار مسلمان تفویض کرده است. ثالثاً سیاستمدار مسلمانان در صدر اسلام کسی جز شخص نبی اکرم (ص) و سپس خلفای بعد از او نبوده اند. [۲۰۶]
ما معتقدیم پیامبر (ص) پس از خود امر خلافت را رها نکرده، بلکه حضرت علی (ع) را تعیین کرده است. بعد هم امامت و خلافت به اولاد حضرت علی (ع) منتقل شده، که البته حقوق آنها غصب شد. پس به طور قطع، مرجع برای رسیدگی در امور مهم اجتماعی که ذکر شد ائمه اثنی عشر هستند؛ و اگر قدرت بر اجرای آن داشتند، از وظایف خاص آنها تلقی می شد. [۲۰۷]
ایشان پس از ذکر مقدمات می گویند: امامان معصوم می دانستند که اغلب شیعیان در زمان حضور و جمیع آنها در زمان غیبت امکان دسترسی به آنها را ندارند. لذا با توجه به تفریق شیعیان در شهرهای مختلف و مبسوط الید نبودن امامان، پس به طور قطع امامان کسانی مثل زراره و محمد بن مسلم و امثال اینها را برای رسیدگی به این امور مشخص کرده اند. ایشان اضافه می کند با اینکه امامان معصوم می دانستند دسترسی به آنها غیر ممکن است، آیا می شود که شیعیان از رجوع به طاغوت و قاضیان جور منع کنند و خود نیز کسی را برای رجوع در امور مهمی چون فصل خصومات، اموال غایب و ناتوان و دفاع از حوزه اسلام معین نکنند!؟ پس ما به طور قطع یقین داریم که اصحاب ائمه درباره کسانی که مرجع شیعه در این مسائل باشند، از آنها سؤالاتی کرده اند؛ و امامان نیز پاسخ هایی داده و کسانی را تعیین کرده اند تا در صورت عدم تمکن از دسترسی به امامان و هنگام نیاز به ایشان مراجعه کنند. نهایت، آنکه این پرسش و پاسخ ها از کتب روایی ساقط شده و به جز روایت ابی خدیجه و عمر بن حنظله به دستمان نرسیده است. وی پس از بیان مطالب گذشته نتیجه گیری می کند به طور قطع ائمه معصومین (علیهم السلام) این امور مهمه که شارع راضی به ترک آن نیست را، به خصوص با احاطه آنها به خواسته های شیعیان در عصر غیبت، رها نکرده اند. لذا فقیه برای این امور نصب شده است. [۲۰۸]
ایشان با قیاس استثنایی به نصب فقیه می رسند: قضیه دایر است به اینکه ائمه یا کسی را نصب نکرده، یا فقیه را نصب کرده اند. اولی باطل و بنابراین دومی صحیح است. به اعتقاد ایشان، با این مقدمات می توان فهمید که مراد از کلمه «حاکماً» در مقبوله عمر بن حنظله در عبارت «قد جعلته علیکم حاکماً» در مورد تمامی امور اجتماعی است؛ و وظیفه شخص خاصی تلقی نمی شود؛ و شارع مقدس نیز به اهمال آنها راضی نیست، ولو اینکه در زمان غیبت باشد. البته تصدی این امور اختصاص به قاضی هم ندارند؛ گر چه شغل قضاوت معمولاً وعرفاً با تصدی سایر امور مبتلا به جامعه ملازم بوده است. [۲۰۹]
وی در ادامه بحث اصلی ـ یعنی اقامه جمعه ـ می نویسد: این مساله باقی می ماند که آیا اقامه نماز جمعه هم از همان امور عامه مبتلا به جامعه است که شارع راضی به ترک آنها نیست، یا خیر؟ در اینجا، بخش دیگری از استدلال ایشان شکل می گیرد که از دید بسیاری از محققین مخفی مانده است. ایشان برای پاسخ به وظیفه فقیه در اقامه جمعه می نویسند وظایف امام دو دسته است: دسته اول وظایفی که به امام مبسوط الید مرتبط است، مثل حفظ انتظامات داخلیه و سدثغور مملکت و امر به جهاد و دفاع و مانند اینها؛ و دسته دوم وظایفی است که امام در صورت مبسوط الید نبودن نیز نباید آنها را ترک کند؛ چون میتواند آنها را با وکیل کردن افراد و ارجاع به غیر انجام دهد، مثل تصرف در اموال یتیم و دیوانگان و قضاوت بین مردم و تصرف در اموال غایبان. ایشان در ادامه می گویند ظاهراً اقامه جمعه از قسم اول است. لذا فقیه نباید اقامه جمعه نماید؛ چون قدر متیقن از ادله ولایت فقیه خصوص دسته دوم است، یعنی اموری که شارع راضی به ترک آنها نیست و بسط ید شرط آن نمی باشد. [۲۱۰]
نکته مهم در اینجا آن است که مقدمه اول استدلال، امور عام اجتماعی را گسترده تر از نتیجه پایانی بیان می کند. ایشان در مقدمه اول امور عامه اجتماعی که متصدی آن شخص خاصی نیست را ولایت بر غایب و ناتوان، مصرف اموال مجهول المالک، حفظ نظام داخلی و امنیت مرزها و دستور جهاد و دفاع ذکر می کنند. بر این اساس، وظیفه فقیه پرداختن به این امور عامه مهمه است که وظایف سیاسی و حکومتی هم در آن گنجانده شده است؛ خواه از آن حسبه موسع برداشت شود یا ولایت عامه فقیهان، اما طبق بحث اخیر، دایره امور حسبیه بسیار مضیق است؛ و حفظ نظام داخلی، امنیت مرزها، دستور جهاد و دفاع از حیطه امور حسبیه خارج می شود؛ و فقط اموری چون پرداختن به اموال غایب ناتوان و فصل خصومات باقی می ماند. [۲۱۱]
به نظر می رسد کسانی که اندیشه سیاسی ایشان را مبتنی بر ولایت انتصابی عامه دانسته اند، بر مقدمات عقلی بحث تمرکز کرده اند. شاید ظاهر کتاب البدر الزاهر هم که در دوره شکل گیری اسلام سیاسی توسط آیت الله منتظری تقریر شده، نیز ولایت انتصابی عامه باشد. اما علاوه بر اینکه عبارات آیت الله بروجردی به حسبه موسع شبیه تر از ولایت انتصابی عامه است، لازم است از نظر صناعت فقه، بین این دو فقره عبارت ایشان به شکلی رفع تناقض نماییم، چرا که مقدمه اول اموری همانند جهاد را داخل و بخش اخیر این گونه امور را از حیطه ولایت فقها خارج می کند. در رفع این ناسازه، ممکن است تصور شود ایشان در بحث اول در مقام استدلال عقلی ولایت فقیه هستند (امور مبتلا به اجتماعی که شارع راضی به ترک آنها نیست)، اما زمانی که بحث نقلی مطرح می شود، مستفاد از روایات را مضیق (امور مبتلا به اجتماعی که شارع راضی به ترک آنها نیست و لازمه آن بسط ید نمی باشد) می بینند. بنابراین، در بخش اول ایشان در مقام اثبات ولایت فقیه از منظر ادله عقلی بودند؛ و در بحث دوم در مقام تعیین دلالت ادله نقلی بودند که به قدر متیقن اکتفا کردند اما از منظر دیگری هم می توان به این بحث پرداخت؛ و آن اینکه کل بحث ایشان یک چیز را اثبات می کند. پس باید مبحث گذشته را همانند یک کل دید؛ و در مجموع تحلیل کرد. بر اساس این برداشت، ایشان در صدد ارائه دلایل عقلی مجزا نیستند؛ بلکه با بهره گیری از مقدمات عقلی به دنبال اثبات میزان دلالت روایات بر حوزه اعمال ولایت هستند. در واقع، اینها مقدمات فهم روایات هستند، نه مقدمات دلیل عقلی مستقل. گویا مشی ایشان در دروس خارج ضمیمه کردن مقدمات خارجی و عقلی برای فهم روایات بوده است. از این منظر و با مقدمات عقلی می توان حدس زد که امام مسائل مبتلا به مردم را رها نکرده و به فقیه برای سامان دادن آن حوزه ها نیابت داده است. اما این مساله باقی می ماند که چقدر از این مسائلی که در مقدمات ذکر شد را می توانیم از باب اعمال ولایت، وظیفه فقها بدانیم. این جا، بحث قدر متیقن مطرح می شود؛ که ایشان معتقدند قطعاً امور مبتلا به را می توان در حوزه اعمال ولایت قرار داد؛ و مسائل تعبدی چون نماز جمعه از این حوزه خارج است. حاصل آنکه بر اساس احتمال اخیر، ایشان در صدد ارائه دلیل مستقل عقلی نبوده اند؛ بلکه مقدماتی برای فهم ادله نقلی و شرعی ذکر کرده اند؛ و نتیجه این می شود که فقیه در امور اجتماعی که شارع مقدس راضی به ترک آنها نیست و لازمه آن بسط ید نمی باشد. تعبیری از حسبه موسع، ولایت دارد. [۲۱۲]
د:دیدگاه آیت الله خویی
مفهوم ولایت مطلقه یا عامه از دیدگاه خویی دربرگیرنده سلطه فراگیر یک مقام عالی در تمامی حوزه‌های زندگی حتی حوزه خصوصی مانند «انفس» و «اموال» است. ایشان گفته است: «پیامبر و اوصیای او از سه جهت دارای ولایت هستند؛ از جهت وجوب اطاعت از پیامبر در احکام شرعیه و تبلیغ آن، از جهت وجوب اطاعت از اوامر شخصی آن و از جهت ولایت داشتن بر جان و مال مردم. اما در مورد فقیه، ظاهراً به جز در تبلیغ احکام، همگان به عدم وجوب اطاعت از او وحدت نظر دارند و در غیر چنین موردی به اینکه بتواند به طور مستقل در اموال مردم تصرف کند و بر آنان ولایت داشته باشد؛ مانند فروش خانه زید یا به ازدواج درآوردن دختر کسی به کسی دیگر و سایر تصرفات مالی و جانی، ولایتی برای فقیه ثابت نگردیده است. بلی نسبت به بعضی همعصران صاحب جواهر گفته شده که معتقد به ولایت عامه برای فقیه و حق تصرف مستقلاً نه فقیه در اموال و جان مردم بوده است… ». [۲۱۳]
ایشان در جمع‌بندی پایانی مبحث ولایت فقیه، دوباره بر شمولیت حوزه خصوصی حاکمیت فقیه تأکید ورزیده و گفته است که «پس نتیجه این شد که فقیه نه به صورت مستقل و نه به صورت غیر مستقل، بر اموال و انفس مردم ولایت ندارد؛ پس او نمی‌تواند دختر و پسر صغیری را به ازدواج پسر و دختر صغیر یا کبیری در آورد و منزل او را بفروشد و امثال ذالک». [۲۱۴]
تمرکزدهی تفسیری مفهوم ولایت در مسائل صرفاً یا عمدتاً مرتبط با حوزه خصوصی، نگرانی آیت‌الله خویی در مورد نقض آزادی‌های فردی و خصوصی را به شدت افزایش داده و عامل اصلی مقاومت او در برابر به رسمیت شناختن حق سیاسی سلطه (ولایت) فقیه گردیده است. او به صراحت گفته است که دلیل اثبات نشدن «ولایت» برای فقیه، تضاد آن با اصل «ولایت فردی انسان بر مال و جان خویش» و اصل«عدم جواز تصرف غیر در حق دیگران» است. [۲۱۵]
این استدلال بیانگر رویکرد خصوصی‌سازی در تفسیر مفهوم ولایت است. از سوی دیگر خویی شرایط اجرایی حق اعمال ولایت مطلقه را مبتنی بر وضعیت‌های ویژه مانند «ضرورت» و «نیاز» نیز ندانسته، بلکه آن را در هر شرایطی، هرچند ضرورت آن محسوس نباشد، اعمال شدنی می‌داند. [۲۱۶]
نکته مهم دیگر در اندیشه سیاسی آیت الله خویی، تأثیرگزاری شأن‌های انسانی در طبقه‌بندی معنایی مفهوم «ولایت» است. از نظر او ولایت در شأن پیامبر، مفهوم حق سلطه و حق تصرف را افاده می‌کند که عالی‌ترین نوع ولایت به شمار می‌آید، اما در مورد فقیه، فراتر از معنای «نفوذ تصرف» را نمی‌تواند برساند. خویی در همین باره گفته است: «فقیه دارای ولایت است، اما نه به معنای حق تصرف، بلکه به معنای نفوذ تصرف» [۲۱۷]

پ. ارزش های بیانی :
تفاوت میان انواع گفتمانها به لحاظ ارزش های بیانی کلمات از دیدگاه فرکلاف (۱۳۷۹)دارای بار ایدئولوژیک است. نویسنده به بیان ارزشیابی خود از طریق طرحهای طبقه بندی می پردازد که تا حدودی نظام های ارزشیابی به حساب می آیندوهمچنین طرحهای به لحاظ ایدئولوژیک متضادی وجود دارند که ارزش های متفاوت را درانواع گفتمانهای مختلف متجسم می سازند.دراین درس نیز ازاین امر استفاده شده است . درلابلای شعر به مجموعه ای از گزاره های درست وغلط که در پس شعر پنهان شده ومبتنی بر دو قطب ماوآنها است اشاره می کند.درگفتمان خود صفاتی چون وطن خواهی ،آبادانی،آزادی ،همت ومرگ در راه وطن باهم مفصل بندی می شوند واین دالها باتعابیر زیبا برجسته می شوند ودرعین حال صفات ودالهایی به گفتمان غیر (استبداد،استعمار)نسبت داده می شود که ضد نظام ارزشیابی هستند مثل:اهرمن ،ننگ،ویرانی،گرفتاری،اسارت واینگونه گفتمان غیربه حاشیه رانده می شود.
آیا در متن از استعاره استفاده شده است؟
«در بیت آن کسی که در این ملک سلیمان کردیم ملت امروز یقین کرد که او اهرمن است»
ملک سلیمان استعاره از شاه حاکم است که شاعراو را شبیه اهرمن می داند وبرای رسیدن به آزادی همانطورکه باید اهرمن از میان برداشته شود شاه نیز باید سرنگون شود(در اینجا به یک جنبه از آزادی اجتماعی ،رهایی از استبداد اشاره می کند).

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

ویژگی های دستوری واجد کدام ارزش های رابطه ای وبیانی هستند؟
الف.ارزش های رابطه ای:
ازدیدگاه فرکلاف (۱۳۷۹)جملات چه خبری باشند چه امری می توانند از جایگاه اقتدار باشد .نکته قابل تامل دراین شعراستفاده زیادجملات امری می باشد.
«فکری ای هم وطنان در ره آزادی خویش بنمایید که هر کس نکند مثل من است
آن کسی را که در این ملک سلیمان کردیم ملت امروزیقین کرد که او اهرمن است»
ب.ارزش های بیانی :
علائق ایدئولوژیک درادعاهای مربوط به صحت یا ادعاهای مبنی بردانش نهفته است که بوسیله صورت های وجهی نشان داده می شوند .افعال بکار رفته در شعرهمگی دارای صورت زمان حال غیر وجهی هستند.(می طلبم ،ببرد ،است،بنمایید،نشود،شود ونکند ) عمومیت این صورتهای وجهی مطلق ازوجود دیدگاهی شفاف نسبت به جهان حکایت می کند گویی که معنای مورد نظرخود رابه ناظران منتقل می کند درعین حال نقش ایدئولوژی های نهفته در رویه ها وپیش فرض های مفسران را مخفی می دارد.
تفسیروتبیین:فرکلاف در مرحله تفسیر به دنبال بیان این مطلب است که مفسرین چگونه بافت موقعیتی را تفسیر می کنند وچگونه این تفسیر نوع گفتمان را مشخص می کند(فرکلاف،۱۳۷۹ ،۲۲۲ )ودرصدد پاسخ گویی به چهار سوال اصلی است که عبارتند از:ماجرا چیست؟ دررخداد ارتباطی مذکور درقالب یک شعرآزادی خواهی (در زمان مشروطه)به تصویر کشیده می شود.چه کسانی درگیر ماجرا هستند؟ در این شعر سه بافت موقعیتی یا مشارکت کننده وجود دارد در یک طرف نویسنده از گفتمان مشروطه ودرطرف دیگرگفتمان استبداد واستعماربه عنوان مخاطب ومتهم وجود دارند.روابط بین آنها چیست؟ دراین مرحله روابط ومناسبات قدرت وفاصله اجتماعی که درموقعیت مورد نظر تعیین وتثبیت شده اند مطرح می شود . برای مثال گفتمان حاکم بر متن برای آزادی وطن ووطن پرستی خواستارازبین رفتن گفتمان استعمارواستبداد است وبرای او بین این دواز این جهت که سبب نابودی وویرانی وطن می شوند هیچ تفاوتی وجود ندارند.
« آن کسی را که در این ملک سلیمان کردیم ملت امروزیقین کرد که اواهرمن است»
نقش زبان چیست؟ فرکلاف معتقد است که زبان به صورت ابزاری درجهت تحقق بخشی یک هدف گفتمانی یا نهادی گسترده استفاده می شود . در اینجا اززبان در قالب یک شعر برای به چالش کشیدن ومتهم کردن گفتمان استبداد واستعمار و دست یابی به جنبه خاصی از آزادی (آزادی اجتماعی)استفاده می شود.
در رخداد ارتباطی مذکورنویسنده از زبان شعربرای بیان اصول گفتمانی خود استفاده کرده است. نویسنده با توجه به گفتمان خود(گفتمان مشروطه خواهی) تصویری خاص ازآزادی ارائه می دهد دراین تصویر برجنبه اجتماعی آزادی تاکید می شود وبدین ترتیب آزادی بامفاهیمی خاص همراه ومفصل بندی می شود با مفاهیمی چون (وطن خواهی،وطن پرستی، همت) وهمچنین نویسنده برای معرفی بهتر خود از گفتمان استفاده می کند .گفتمان غیر همان استبداد واستعمار است که شاعربا حاشیه رانی گفتمان غیر به معرفی خود می پردازد. به بیانی دیگر دالهایی که در گفتمان خود باآزادی همراه است (همانطوری که درقسمت توصیف وارزشهای بیانی واژگان تشریح شد)باتعبیرهای زیبا توصیف می کند وگفتمان غیر را نیز به گونه ای به تصویر می کشد تا خواننده را به هیجان آورد که به طور داوطلبانه وارد مبارزه عملی علیه گفتمان غیر شود و دالهای گفتمان مشروطه را باافتخار بپذیرد.
جدول۴-۱-۱۱:تضاد معنایی در درس:ناله ی مرغ اسیر

گفتمان خود

گفتمان غیر

آزادی

اسیر،گرفتارقفس

وطن پرستی ،وطن،خانه

اجانب

همت

ننگ

آباد

ویران

غرقه به خون بهر وطن

ننگ

دالها ی مذکوردر این گفتمان (گفتمان مشروطه )با آزادی همراه است.آنچه دراین گفتمان به عنوان خواسته انقلابیون معرفی شده آزادی ،نجات ،آبادی وسرفرازی وطن است که برای رسیدن به آن باید با دشمن خارجی(اجانب واهرمن)ودشمن داخلی (ملک سلیمان ،استعاره ازمظفردین شاه،که از لحاظ اهرمن بودن کمتر از اجانب نیست )تاسرحد مرگ مبارزه کرد.
«فکری ،ای هم وطنان درره آزادی خویش بنمایید که هر کس نکند مثل من است»
خانه ای کاو شود از دست اجانب آباد زاشک ویران کنش آن خانه که بیت الحزن است
آن کسی راکه دراین ملک سلیمان کردیم ملت امروز یقین کرد که او اهرمن است
ازجنبه های مختلف آزادی ،آزادی درونی – آزادی بیرونی (فردی-اجتماعی)،آنچه که دراین رخداد ارتباطی برآن تاکید شده جنبه هایی ازآزادی اجتماعی (رهایی از استبداد واستعمار)است. به بیانی دیگر می توان گفت خواسته اصلی آزادی خواهان مشروطه رهایی از استبداد واستعمار بودواینها دال های اصلی هستند که در این گفتمان باآزادی همراه می شوند گر چه این شعر متعلق به گفتمان مشروطه می باشد اما استفاده ازآن درکتاب درسی صحه گذاشتن براین تصویر ازآزادی است.
تحلیل متن۶
کتاب فارسی(۱) درس بیست وسوم :مناجات