بعد از جنگ جهانی دوم به مدت تقریباً۴۰ سال ژئوپلتیک به عنوان یک مفهوم و یا روش تحلیل، به علت ارتباط آن با جنگ‎های نیمه اول قرن بیستم منسوخ گردید، هر چند ژئوپلیتیک در این دوره از دستور کار دولت ها در مفهوم قبلی خود خارج شد، اما همچنان در دانشگاهها تدریس می­شد. برای تبدیل شدن نقش فعال جغرافیا در تعریف ژئوپلیتیک به نقش انفعالی سه دلیل عمده قابل ذکر است:

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

اول اینکه جغرافیدانان بعد از شکست آلمان در جنگ، ژئوپلیتیک خاص آلمان را مقصر اصلی عنوان کردند و سیاست‎های آلمان نازی را متأثر از این مکتب می‎دیدند. خود را از مطالعات در مقیاس جهانی کنار کشیده، توجه خود را به دولت ها و درون مرزهای سیاسی بین المللی معطوف داشتند و واژه ژئوپلیتیک بر چسب غیر علمی‎به خود گرفت و از محافل علمی‎و دانشگاهی طرد شد.دلیل دیگری که موجب افول نقش جغرافیا در جنگ سرد شد ظهور استراتژی باز دارندگی هسته ای بود. توانایی پرتاب سلاح‎های هسته ای بوسیله هواپیما و موشک به فاصله‎های دور،باعث شد که دیگر نه فاصله و نه عوامل جغرافیایی مثل ناهمواری ها و اقلیم چندان مهم تلقی نمی‎شدند. دلیل سوم، ظهور ایدئولوژی به عنوان عامل تعیین کننده ی جهت گیری سیاست ها بود. ژئوپلیتیک جنگ سرد و ژئوپلیتیک عصر هسته ای از مشخصات دوره افول ژئوپلتیک هستند (زین العابدین، ۱۳۸۹ : 13).
۲-۱-۳- دوره احیا
بعد از پایان جنگ جهانی دوم جغرافیدانان شرمنده شدند و از آن پس تلاش نمودند جغرافیدانانی که ژئوپلیتیک را در اختیار آلمان نازی (هیتلر) گذاشته اند،کنار گذارند، و نتیجه اینکه حدود ۴۰ سال ژئوپلیتیک طرد شد. تا اینکه در دهه 1980 در جنگ ویتنام^[2] و کامبوج^[3] بر سر تصاحب منطقه ی مکنگ^[4]، گر چه هر دو کشور از بلوک شرق بودند، ایدئولوژی نتوانست جنگ را از بین ببرد. بنابراین، در گزارش این مناقشه و روابط دو کشور، مجدداً از مفهوم ژئوپلتیک استفاده شد و سپس کسینجر^[5] بصورت تفننی از واژه ی ژئوپلیتیک در مسائل جهان استفاده نمود. علاوه بر آن در جنگ ایران و عراق (1988-1980) و اشغال کویت توسط عراق (1991-1990 ) و به ویژه سقوط پرده آهنین در اروپا از سال 1989 موجب پر رنگ تر شدن این مفهوم شد و به خصوص فروپاشی شوروی (سابق) و برجسته شدن ملیت ها این مفهوم را به صورت یک مفهوم کلیدی در عرصه بین المللی قرار داد (زین العابدین،۱۳۸۹ :۲۸).
در حالیکه نامداران جغرافیای سیاسی چون ریچارد هارتشورن و استیفن جونز سخت در تلاش شکوفا ساختن جغرافیای سیاسی در جهان دوران میانه ی قرن بیستم شدند و سیاستمدارانی چون هنری کیسینجر واژه ژئوپلیتیک را دوباره به زبان روزمره سیاسی نیمه دوم قرن بیستم باز گرداند، جهانی اندیشانی چون ژان گاتمن و سوئل کوهن پیروزمندانه جهانی اندیشی جغرافیایی(ژئوپلتیک) را به بستر اصلی مباحث دانشگاهی باز گرداندند.در این زمینه ژان گاتمن^[6] با طرح تئوری «آیکنوگرافی^[7]– سیروکولاسیون^[8]» «حرکت» را در مباحث ژئوپلیتیک در معرض توجه ویژه قرار داد و عوامل روحانی یا عامل «معنوی» را در جهانی اندیشی «اصل» یا «مرکز» دانست و «ماده» یا «فیزیک» را تأثیر گیرنده قلمداد کرد (مجتهد زاده،۱۳۸۶:۹۶).
سائول بی کوهن می‎گوید: موضوعات ژئوپلیتیکی مهمتر از آن بودند که جغرافیدانان آنها را کنار بگذارند و اکنون خیلی از جغرافیدانان با یک تأخیر به او ملحق شده اند و از باز گشت و تجدید حیات ژئوپلتیک به اندازه او استقبال کرده اند.
2-2-رویکردهای جدید ژئوپلیتیک
همه نظریه‎های ژئوپلیتیکی جنبه ژئواستراتژیکی داشته و برای کسب قدرت بر فضای جغرافیایی تأکید داشتند. اما پس از پایان جنگ سرد و با مطرح شدن نظام نوین جهانی بسیاری از دیدگاه های ژئوپلیتیکی جنبه ی کمی‎پیدا کرد و حتی بعضی از این دیدگاه ها در عالم سایبر اسپیس مطرح شدند. در نظام نوین جهانی عده ای در تحلیل ژئوپلیتیکی خود، رویکرد انرژی را مد نظر قرار دادند،عده ای به مسائل زیست محیطی معتقد بودند، بعضی فرهنگ را عامل اصلی ژئوپلیتیک دانستند و بالاخره، عده ای مسائل ژئواکونومی‎را در تحلیل ژئوپلیتیکی خود مورد توجه قرار دادند. می‎توان گفت که معیار‎های قدرت که نظامی‎گری بود، به طور کلی جای خود را با معیار‎های مذکور تغییر داد. یعنی، قبل از پایان جنگ سرد، معیار اصلی قدرت نظامی‎گری بوده و تمام عوامل اقتصادی، اجتماعی به صورت ابزار مورد توجه بوده است.به علاوه مشخصه ی اصلی ژئوپلیتیک دوره جنگ سرد جهان دو قطبی، جهان سوم و کشورهای عدم تعهد بودند، اما در نظریه ی جدید ژئوپلیتیکی، جهان چهارم مطرح است (زین العابدین، ۱۷۱:۱۳۸۹).
۲-2-۱-رویکرد نظم نوین جهانی
اولین بارجورج بوش پدر^[9] رئیس جمهور اسبق آمریکا در جریان جنگ خلیج فارس در1990م نظام نوین جهانی^[10] را مطرح نمود. و در سال 1991 پس از مذاکرات خود در هلسینکی^[11] با گورباچف^[12] و مارگارت تاچر^[13]، رهبران اروپا، سازمان ملل متحد،کشورهای عربی به ویژه خلیج فارس و سایر هم پیمانان خود، نظریه نظام نوین جهانی خود را اعلام نمود (حافظ نیا،۵۳:۱۳۸۵).
این نظام دیدگاه‎های جدید آمریکا را بیان می‎کند. با فروپاشی نظام سیاسی اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق و از بین رفتن رقابت قدرت ها، جهان از این پس صاحب نظام نوینی شود که بر قدرت همه جانبه آمریکا استوار است. قدرت و سلطه آمریکا بر جهان بدون تسلط بر خلیج فارس ممکن نبود. نظام نوین جهانی طرحی جدید برای سلطه بر مناطق مهم جهان توسط آمریکا بود. این نظام به رغم عنوان گول زننده آن، شکل جدیدی از استعمار نو است که جهان را به سوی مخاصمه و تلاطم سوق می‎دهد. جورج بوش پدر نظم نوین جهانی را این چنین تعریف می‎کند: «نظم نوین جهانی می‎گوید که بسیاری از کشورها با سوابق متجانس و همراه با اختلافات، می‎توانند دور هم جمع شوند تا از اصل مشترکی پشتیبانی کنند و آن اصل این است که شما با زور کشور دیگری را اشغال نکنید…» اما آمریکائیها از زمان پی ریزی چنین نظریاتی، کمترین توجهی به آنچه خود معتقدند نداشته اند و تعبیر «نوام چامسکی» نظم نوین جهانی تعبیر تازه ای از توسل به زور و انقیاد مضاعف ملت ها است.تمام ابعاد نظم نوین جهانی بر پایه منافع و توسعه طلبی آمریکا استوار است در عصر نظم نوین جهانی، ثبات و امنیت تقریباً به طور کامل برای هیچ کشوری- حتی آمریکا- وجود ندارد.
2-2-2-رویکرد ژئواکونومی
پایه و اساس ژئواکونومی‎استدلالی است که از طرف ادوارد لوتویک^[14] ارائه شده است. او خبر از آمدن نظم جدیدبین المللی در دهه نود می‎داد که در آن ابزار اقتصادی جایگزین اهداف نظامی‎می‎شوند. به عنوان وسیله اصلی که دولت ها برای تثبیت قدرت و شخصیت وجودی شان در صحنه بین المللی به آن تأکید می‎کنند و این ماهیت ژئواکونومی‎است (عزتی،۱۰۷:۱۳۸۸)
ژئواکونومی‎عبارت ازتحلیل استراتژی­ های اقتصادی بدون درنظر گرفتن سودتجاری،که ازسوی دولتها اعمال می­ شود،به منظورحفظ اقتصادملی یا بخشهای حیاتی آن وبه دست آوردن کلیدهای کنترل آن ازطریق ساختارسیاسی وخط مشیهای مربوط به آن پرداخت. (عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت و فضا را مدّ نظر دارد و هدف اصلی آن کنترل سرزمین و دستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای اقتصادی فناوری و بازرگانی است بدین ترتیب به نظر می‎رسد مفاهیم ژئواکونومی‎در رویارویی با مسائل قرن 21 از کارآیی مناسبی در مقیاس جهانی برخوردار خواهد بود (واعظی،1388 :32)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت وفضا را بررسی می‎کند. فضای بالقوه ودرحال سیلان همواره حدود ومرزهایش درحال تغییروتحول است،ازاین رو آزادازمرزهای سرزمین وویژگیهای فیزیکی ژئوپلیتیک است.درنتیجه تفکر ژئواکونومی‎شامل ابزارآلات لازم وضروری است که دولت می‎تواندازطریق آنها به کلیه اهدافش برسد.(عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎و ژئوپلیتیک دارای تفاوتهای اساسی با هم می‎باشند،اول اینکه ژئواکونومی‎محصول دولت ها وشرکتهای بزرگ تجاری با استراتژیهای جهانی است درحالی که این خصیصه در ژئوپلیتیک نیست. نه دولت ونه شرکتهای تجاری هیچ نقشی درژئوپلیتیک ندارندبلکه یکپارچگی اتحادیه ها،منافع گروهی وغیره برپایه نمونه‎ های تاریخی با عملکردی نامرئی دراستراتژیهای ژئوپلیتیکی پایه واساسی برای همه صحنه‎های ژئوپلیتیکی هستند.
دوم اینکه هدف اصلی ژئواکونومی‎کنترل سرزمین ودستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای تکنولوژی وبازرگانی است. ازلحاظ کاربردی بایدگفت که مفهوم وعلم ژئوپلیتیک می‎تواند درنشان دادن راه وروش‎هایی برای پایان دادن به نزاعها ودرگیری ها ودرمجموع اختلافات نقش اساسی داشته باشددرحالی که ژئواکونومی‎ازچنین ویژگی برخوردارنیست(عزتی،1387: 112)
2-2-3- رویکرد ژئوکالچر
ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیده ای از تعاملات قدرت،فرهنگ، و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگها همچون سایر پدیده‎های نظام اجتماعی همواره در حال شکل­ گیری، تکامل،آمیزش، جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرا فیایی کره زمین اند.به عبارت دیگر ژئوکالچر ترکیبی از فرایند ‎های مکانی – فضایی قدرت فرهنگی میان بازیگران متنوع و بی شماری است که در لایه‎های مختلف اجتماعی و درعرصه محیط یکپارچه سیاره زمین به نقش آفرینی پرداخته و در تعامل دائمی‎با یکدیگر بسر می­برندو بر اثر همین تعامل مداوم است که در هر زمان چشم انداز فرهنگی ویژه خلق می‎شود.از این رو ساختار ژئو کالچر جهانی بیانگر موزاییکی از نواحی فرهنگی کوچک و بزرگی است که محصول تعامل‎های مکانی – قضایی قدرت فرهنگی اند که در طول و موازات یکدیگر حرکت می‎کنند (دیلمی‎معزی،2:1387).
ژئوکالچر پدیده ای است که بر شالوده نظام اطلاع رسانی نوین و یا صنایعی استوار است که به تولید محصولات فرهنگی مبادرت می‎ورزد وظیفه این صنایع تولید انبوه محصولات فرهنگی است. نظام سلطه فرهنگی در جهان کنونی در کنار نظام سلطه اقتصادی یا سیاسی از عناصر اصلی نظام ژئوپلیتیک جهانی می‎باشند. امروزه منطق حاکم بر فرایند‎های ژئوکالچر جهانی بر اشکال پیچیده و تکامل یافته تر شیوه‎های رقابتی مبتنی است. این فرایند در عین نافذ بودن، مدام در تکامل می‎باشد
پدیده‎های فرهنگی به دلیل خصیصه‎های مکانی شان همواره میل به ثبات و پایداری در مقابل نوآوری ها دارند که می‎توان به تلاش جوامع سنتی و حفظ میراث فرهنگی و آداب و سنن و نمادهای تاریخی و … اشاره کرد. از طرفی الگوهای تمدنی به واسطه ماهیت فضائیشان در جهت سرعت بخشیدن به تغییرات فرهنگی و زدودن مرزهای قراردادی هستند(حیدری،۱۳۸1 :۱۶۸).
۲-2-4- رویکرد ژئوپلیتیک زیست محیطی
مسایل ژئوپلیتیک زیست محیطی از اواخر قرن بیستم به موضوع اصلی فعالیت­ها و نگرانی­ها بین گروه‎های انسانی و بازیگران ملی و فراملی در سطوح منطقه ای و جهانی تبدیل شده است. محیط زیست بشری در سطوح محلی، ملی، منطقه ای و جهانی دستخوش مخاطرات گردیده است. این مخاطرات در سه بعد: کاهش و کمبود منابع، تخریب منابع و آلودگی محیط زیست تجلی یافته است. از دید ژئوپلیتیک، کمبود منابع زیست محیطی یا محروم کردن انسانها از زیستن در مکان مورد علاقه آنها رقابت و کنش متقابل بین گروه‎های انسانی و بازیگران سیاسی در سطوح مختلف را در پی دارد.(www.civilica.com).
طی چند دهه گذشته، افزایش جمعیت، گسترش دامنه مداخلات بشر در طبیعت برای تأمین نیازهای فزاینده از منابع کمیاب طبیعی، گسترش رویکرد سودانگاری در غالب طرح‎های توسعه ای، بی پروایی نسبت به جستار پایداری محیط زیست در ساخت سازه ها و زیر ساخت ها و مانند آن،پیامدهای ناگواری همانند گرمایش کروی، ویرانی لایه ازن، پدیده ال نینو، طوفانهای سهمگین، بالا آمدن سطح آب دریاها، گسترش گازهای گلخانه ای، خشکسالی، سیل، فرو نشست زمین، کاهش آب شیرین، بیابان زایی، کاهش خاک مرغوب، آلودگی هوا، باران‎های اسیدی، جنگل زدایی و نابودیت تنوع زیستی، نشانه‎هایی از جهانی شدن پیامدهای فروسایی محیط زیست در سطح فروملی و فراملی و جهانی بودن بوده اند. تداوم وضعیت موجود،آینده زیست و تمدن فراروی بشر را مبهم و نامطمئن کرده است.نگرانی از این وضعیت به همراه شرایط نا مطلوب کنونی، در طرح رویکردهایی همانند امنیت زیست محیطی، ژئوپلیتیک انتقادی، ژئوپلیتیک زیست محیطی، توسعه پایدار بسیار اثر گذاشت. با توجه به این که مفهوم «جهان» از مقیاس‎های مطالعاتی دانش یاد شده است، مرزهای محلی و ملی را در نوردیده اند، محیط زیست سویه ای ژئوپلیتیک یافته است (کاویانی،۱۳۹۰: ۸۵).
2-2-5-رویکرد ژئوپلیتیک انتقادی
در مورد ماهیت و چیستی ژئوپلیتیک انتقادی نظریه‎های مختلفی ارائه شده است. عده ای از نظریه پردازان، ژئوپلیتیک انتقادی را در مقایسه با ژئوپلیتیک سنتی، که به دلیل سوء استفاده از شواهد جغرافیایی به نفع مقاصد امپریالیستی لکه دار گردیده، از لحاظ علمی‎مستقل و بی طرفانه می‎دانند که می‎تواند با دیدگاهی متعالی به امور جهانی نگریسته و تحقیق عینی بپردازد(مویر،220:1379). عده ای را باور بر این است که ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست­های پنهان دانش ژئوپلیتیک است (میرحیدر،42:1386)
از اوایل1970، شاهد ظهوررویکردی نوین به نام «ژئوپلیتیک انتقادی^[15]»هستیم.دانشمندان ژئوپلیتیک چون اتوتایل^[16] ومیشل فوکو را می‎توان ازپیشگامان این حرکت نوین دانست. این دانشمندان به طور همزمان، هم از ژئوپلیتیک انتقاد کردند و هم خود از اندیشمندان این عرصه بودند. این افراد، سیاست اندیشمندانه خود را بر «ضد ژئوپلیتیک» تعریف کرده و با وجود این، در چارچوب زیر بنایی مفاهیم ژئوپلیتیک کار می‎کردند (مویر،۳۷۸:۱۳۷۹).
محققین ژئوپلیتیک انتقادی تمایل دارند بجای تمرکز بر شناسایی عوامل جغرافیایی مؤثر بر شکل گیری قدرت دولتها و سیاست خارجی ایشان، از یک سو دریابند که سیاستمداران چگونه «تصاویر ذهنی» خود را از جهان ترسیم نموده اند و این بینش ها چگونه بر تفاسیر آن ها از مکان‎های مختلف تأثیر می‎گذارند؟ ژئوپلیتیک انتقادی به عنوان نظریه ای نسبتاً جدید که توانسته است خود را بر اساس مؤلفه‎های حاکم میان بازیگران روابط بین الملل، نظام مند سازد، چارچوبی مناسب برای فهم ژئوپلیتیکی جدید، به دور از عناصر سختی هم چون مرز و مکان ایجاد کرده است. بر اساس فهم برخی از موضوعات، بدون توجه به بعضی مسائلی که طبق نظریات سنتی غیرمرتبط می‎نمودند، امری ناقص خواهد بود. از منظر ژئوپلیتیک انتقادی، استراتژی قدرت همیشه نیازمندبه کارگیری فضا وهمین سبب گفتمان می­باشد. (www.javanemrooz.com)
رویکرد انتقادی، کوشش منتقدانه برای کشف ساختارهای جامعه معاصر است که ضمن نقد زیربنایی رویکردهای رایج در شناخت جامعه به تبیین کاستی ها ی روش شناسی آنها می‎پردازند و شیوه‎های اثبات گرایی (پوزیتیوسیتی) را در مطالعه جامعه نقد می‎کند و بر این انگاره استوار است که صرف تجربه و روش‎های تجربی کافی نیست و نباید مطالعه جامعه را همسان با مطالعه طبیعت انگاشت. هدف نظریه پردازان مکتب انتقادی، ایجاد دگرگونی‎های فرهنگی و روشنگرانه برای کاهش نابرابری‎های جهانی، برقراری عدالت بین المللی، احترام به تفاوت ها و گرایش به ارزش‎های فرهنگی جدیدی است که بر فرایند تعامل موجود در صحنه‎های اجتماعی و تمدنی حاکم شود و تعامل و عمل را در چارچوب ارزشهای موجود رهبری کند (مشیر زاده،۱۳۸۴ :۲۲۱).
هر چند ژئوپلیتیک به مطالعه روابط متقابل جغرافیا، قدرت سیاست و کنش‎های ناشی از ترکیب آنها با یکدیگر می‎پردازد (حافظ نیا،۳۶:۱۳۸۵). اما امروزه گفتمان آن تابعی از چالش‎های برخاسته از «جهانی شدن‎های اقتصادی»، «انقلاب اطلاع رسانی» و«خطرات امنیتی جامعه جهانی» است (مجتهد زاده،۱۲۸:۱۳۸۱)و بالاخره ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست‎های پنهان دانش ژئوپلیتیک است.مباحث ژئوپلیتیک مقاومت و آنتی ژئوپلیتیک از جمله مباحث مهم در پژوهش ها و نوشته‎های مربوط به ژئو پلیتیک انتقادی می‎باشد.این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که مقاومت می‎باشد بیشتر توجه می‎کند. و عاشورا به عنوان عالیترین و متعالی ترین صحنه ژئوپلیتیک مقاومت از چنان ماندگاری و جاودانگی برخوردار بوده و هست که امروزه و در قرن بیست و یکم وهزاره سوم نیز توان تحریک و به غلیان در آوردن جنبش‎های مقاومت را دارد. بسیاری از نهضت ها و مقاومت ها در دنیای اسلام و حتی غیر اسلام الگوی مقاومت خود را از عاشورا الهام گرفته اند. (باباخانی،38:1392)
2-3-اندیشه ملی گرایی
ملی گرایی مفهومی‎کاملا سیاسی دارد. این مفهوم به عنوان یک اندیشه و فلسفه سیاسی تلقی می­ شود. اندیشه‎ای که در هر ملتی ریشه در هویت ملی و میهن دوستی آن ملت دارد. در حالی که مفهوم میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند، ناسیونالیسم پدیده ای فلسفی و نوین محسوب می‎شود که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شده است. در این راستا هنگامی‎که جنگ جهانی اول و جنگ‎های بزرگ قبل از آن بیشتر با انگیزه میهن دوستی شروع شده بود، جنگ جهانی دوم حاصل برخورد اندیشه‎های ناسیونالیستی بود.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
ناسیونالیسم به وابستگی مردم یک منطقه که براساس یک احساس مشترک به وجود آمده گفته می­ شود این احساس مشترک ممکن است علل تاریخی، فرهنگی، نژادی، جغرافیایی و غیره داشته باشد. ناسیونالیسم در حقیقت ملاتی است که گروه‎های مختلف را به هم پیوند داده و واحدی به نام ملت را به وجود می‎آورد. (روشن و فرهادیان،242:1385)
میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند. ناسیونالیسم یا ملی گرایی مفهومی‎کاملاً سیاسی است که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شد. از نظر واژه شناسی ناسیونالیسم از ریشه ناسی(Nasci)آمده است این واژه لاتین متولد شدن معنی می‎دهد و نظریه تکاملی ایده ناسیونالیسم را تأیید می‎کند.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
اگر ناسیونالیسم بر مبنای برگشت به ارزشهای جاهلی و اساطیری باشد، ارتجاعی محسوب می‎شود و اگر بر مبنای یک احساس انسانی و فرهنگ خلاق باشد، مترقیانه خواهد بود. مفهوم ناسیونالیسم در قرن نوزدهم و بیستم به طور گسترده ای از اروپا به سایر نقاط و از جمله خاورمیانه انتشار یافت. افکار ناسیونالیستی به دلایلی چند در نیمه دوم قرن نوزدهم در خاورمیانه، گسترش یافت.
اول: افتتاح مدارس جدید درمصر، لبنان وسوریه
دوم: اختراع چاپ که به دنبال خود آگاهی از امور سیاسی را افزایش داده و مشوق احیای فرهنگی- ادبی شد.
سوم: تجزیه امپراطوری‎های قدیم که به دنبال خود، خود مختاری گروه‎های ملی را به دنبال داشت.(درایسدل و بلیک،77:1386)
با شروع قرن بیستم ناسیونالیسم به یک قدرت عمده سیاسی در خاورمیانه تبدیل شد و تأثیرات آن زمانی به اوج خود رسید که ناسیونالیسم ترک، عرب، ایرانی و یهود به طور همزمان در این منطقه ظهور کردند، از عوامل اصلی که سبب بروز شکاف و اختلاف در میان شیعیان منطقه خاورمیانه شده، اندیشه‎های ناسیونالیستی پیروان این مذهب در کشورهای مختلف می‎باشد. تنوع نژادی و قومی‎شیعیان ساکن در منطقه خاورمیانه الهام بخش اندیشه‎های ناسیونالیستی در میان آنان گردیده و این امر واگرایی و فقدان وحدت مذهبی در بین آنان را به دنبال دارد. ویژگی عمومی‎ناسیونالیسم تأکید بر برتری هویت ملی بر دعاوی مبتنی بر طبقه، دین و مذهب است و بر این اساس عوامل زبانی، فرهنگی وتاریخی مشترک به همراه تأکید بر سرزمین خاص، هویت بخش گروهی از مردم می‎شود.
بدین ترتیب ایدئولوژی ناسیونالیسم با تأکید بر نژاد و زبان در جهان اسلام که مرکب از انواع زبانها و نژادها ی گوناگون است، یکی از عوامل اصلی واگرایی تلقی می‎گردد. تجارب تاریخی گویای این واقعیت است که حتی پان عربیسم از ادعای نهضت وحدت سراسری اعراب نتوانست در جوامع و کشورهای عربی ایجاد وحدت نماید و طی جنگهای اعراب اسرائیل و با شکست اعراب اعتبار خود را از دست داد. به طوری که در جریان جنگ 1991 آمریکا و متحدین با عراق برخی کشورهای عرب برای آزادی کویت به یک کشور دیگر عرب(عراق)، حمله ور شدند(صفوی،202:1387).
2-4-میهن خواهی
میهن خواهی یا وطن دوستی فلسفه سیاسی ویژه ای نیست، بلکه غریزه ای است که از حس اولیه ی تعلق داشتن به مکان و هویت ویژه ای آن و حس دفاع از منافع اولیه ی فردی در آن مکان ویژه ناشی می‎شود. گونه ی اولیه ی خودنمایی این غریزه کم و بیش در همه ی حیوانات قابل مشاهده است. بیشتر حیوانات محدوده‎های مشخصی را برای جولان دادن و منافع اختصاصی، فردی یا گروهی خود در نظر گرفته و به آن دلبستگی و تعلق می‎یابند و دخالت و تجاوز دیگران را در آن با سرسختی دفع می‎کنند. (مجتهدزاده،70:1381). مفهوم میهن از انگیزه‎های سیاسی دور است و از حد غریزه ی طبیعی خارج نمی‎شود. میهن خواهی یا میهن دوستی تا آن اندازه طبیعی و غریزی است که با تعلقات معنوی انسان درآمیخته و جنبه ی الهی به خود می‎گیرد و به گونه ی مفهوم مقدس خودنمایی می‎کند.
2-5- مفهوم ملت
جمع افرادی که از پیوندهای مادی و معنوی ویژه و مشخصی برخوردار باشند و با مکان جغرافیایی ویژه ای، «سرزمین سیاسی یکپارچه و جداگانه» همخوانی داشته باشند و حاکمیت حکومتی مستقل را واقعیت بخشند، ملت آن سرزمین یا کشور شناخته می‎شوند. بدین ترتیب ملت و ملیت پدیده‎های سیاسی هستند که در رابطه مستقیم با سرزمین واقعیت پیدا می‎کنند و این اصطلاحات در حالی که مباحث سیاسی هستند، جنبه ای کاملاً جغرافیایی به خود می‎گیرند. (مجتهدزاده،65:1381).
در زبان‎های اروپایی واژه ملت از کلمه(natio) مشتق شده و بر مردمانی دلالت دارد که از راه ولادت با یکدیگر نسبت دارند و از یک قوم و قبیله هستند. ملت به مجموعه ای از افراد ساکن در فضای جغرافیایی مشخص و محدود از حیث سیاسی اطلاق می‎شود که بر اساس عوامل و خصیصه‎هایی نظیر تبار، تاریخ، فرهنگ، دین، مذهب، سرزمین، قومیت، زبان و …نسبت به یکدیگر احساس همبستگی می‎کنند و خود را متعلق به یک ما می‎دانند.(حافظ نیا و همکاران،108:1389)

• توزیع ابتدایی پرسشنامه بین تعدادی از دست اندرکاران مزبور و اعمال نظرات اصلاحی آنان.

۳-۵ پایایی (اعتمادپذیری) پرسشنامه
پایایی ابزار که از آن به اعتبار دقت و اعتماد پذیری تعبیر میشود، عبارت از این است که اگر وسیله اندازه گیری که برای سنجش متغیر و صفتی ساخته شده در شرایط مشابه در زمان یا مکان دیگر نیز نتایج مشابهی از آن حاصل شود، به عبارت دیگر، ابزار پایا یا معتبر ابزاری است که از خاصیت تکرارپذیری و سنجش نتایج یکسان برخوردار باشد (حافظ نیا، ۱۳۷۷؛ ۱۵۵).پایایی ابزار که از آن به اعتبار دقت و اعتمادپذیری تعبیر میشود، عبارت از این است که اگر وسیله اندازه گیری که برای سنجش متغیر و صفتی ساخته شده در شرایط مشابه در زمان یا مکان دیگر نیز نتایج مشابهی از آن حاصل شود، به عبارت دیگر، ابزار پایا یا معتبر ابزاری است که از خاصیت تکرارپذیری و سنجش نتایج یکسان برخوردار باشد (حافظ نیا، ۱۳۷۷؛ ۱۵۵).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

• روش آلفای کرون باخ

• روش موازی (Parallel)

• روش موازی اکید(strict parallel)

• روش گاتمن (Gattman)

• روش دو نیمه کردن (split- Half)

روش آلفای کران باخ
این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازه گیری که خصیصه های مختلف را اندازه گیری می کند به کار می رود. گفته می شود اگر ضریب آلفا بیشتر از ۷/۰ باشد، آزمون از روایی قابل قبول برخوردار است.
رابطه آلفای کرونباخ عبارت است از:

S_i²: مجموع واریانس
α: ضریب آلفای کرانباخ
S_t²: واریانس کل
N: تعداد سؤالات پرسشنامه (سرمد، بازرگان و حجازی، ۱۳۸۵؛ ۱۶۹).
جدول ۳-۱، مقدار آلفای کرانباخ برای متغیرهای پژوهش را نشان میدهد.
جدول ۳-۱ مقدار آلفای کرانباخ برای متغیرهای پژوهش

پرسشنامه
مقدار آلفای کرانباخ

انگیزش بیمه گذاران
۰٫۸۳۸

عوامل فرهنگی و اجتماعی
۰٫۷۸۱

ساختار مدیریت شرکت بیمه
۰٫۸۴۳

عامل تورم
۰٫۷۷۲

همانطور که در جدول ۳-۱ مشاهده میشود مقدار آلفای کرانباخ برای تمام متغیرها، از ۰٫۷بیشتر میباشد، بنابراین پایایی پرسشنامه ها تائید میگردد.
۳-۶ روش تجزیه و تحلیل داده ها
با اطلاعات حاصل از پرسشنامه به بررسی داده ها پرداخته و با آزمون های آمار استنباطی به بررسی فرضیه ها با بهره گرفتن از نرم افزار spss20 و Amos پرداخته خواهد شد.
۳-۶-۱ آزمون کولموگروف – اسمیرنوف
این آزمون جهت بررسی ادعای مطرح شده در مورد توزیع داده های یک متغیر کمی مورد استفاده قرار می گیرد. پیش از انجام آزمون های آماری باید مشخص کرد که آیا داده ها از یک جامعه نرمال بدست آمده یا خیر. اگر متغیرها دارای توزیع نرمال باشند آنگاه با آزمون های مطرح شده در آمار پارامتری می توان به آزمون فرض های تحقیق پرداخت اما اگر متغیرها از جامعه ای غیر نرمال باشند باید از آزمون های ناپارامتری استفاده نمود. آزمون فرض نرمالیتی به شکل زیر مطرح می شود: (Chakravart et al, 1967):

در اینجا با توجه به اینکه حوزه شمول و گستره لفظ معنوی فراوان بوده و معانی متعددی را برای آن تعریف نموده اند بنظر می آید که آنطور که شایسته است در رابطه با آفرینش های فکری این لغت جامع میباشد ولی مانع نیست . زیرا هدف و مقصود ازحقوق این نوع مالکیت ، حقوقی است که منبعث از افکار و اندیشه و قوه تعقل خردورزان و اندیشمندان میباشد . در صورتی که کلمه « فکری » دارای حیطه گسترده ای است که یکی از آنها حق مالکیت معنوی است . ضمن اینکه کلمه معنوی در اکثر مواقع در مقابل کلمه مادی ، صوری و ظاهری بیان می شود . حقوق مالکیت فکری در اسناد بین المللی حقوق بشر همچون اعلامیه های جهانی حقوق بشر ، میثاق مدنی و سیاسی و میثاق اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی مورد توجه بوده است و بررسی این حقوق در حوزه مالکیت فردی معنی پیدا می کند .^[۴]

در قوانین ایران تعریفی از حق مالکیت فکری ارائه نشده است اما با در نظر گرفتن جمیع جهات می توان تعریف فوق را از مواد مختلف قانون استنباط نمود . « حقوق معنوی ؛ مزایائی است قانونی ، غیر مادی و مربوط به شخصیت پدیدآورنده یک اثر فکری که به موجب آن ، وی برای همیشه از یک دسته حقوق برخوردار است . » ^[۵]
بدین سبب مزایایی برای صاحب فکر و اندیشه بوجود می آید که این مزایا پایدار بوده و قابلیت انتقال به غیر را داراست .
برخی از حقوق دانان در سه بخش به تعاریفی از حقوق مالکیت ادبی و هنری و مالکیت حق تالیف و مالکیت حقوق صنعتی پرداخته اند .
« مالکیت ادبی و هنری : حق استفاده مالی و انحصاری و موقت هنرمند یا نویسنده از هنر یا نوشته خود می باشد .
مالکیت حق تالیف : اختیار قانونی نویسنده در مورد استفاده مالی از اثر قلمی خود در مدتی که قانون معین کرده است .

در اینجا با توجه به اینکه حوزه شمول و گستره لفظ معنوی فراوان بوده و معانی متعددی را برای آن تعریف نموده اند بنظر می آید که آنطور که شایسته است در رابطه با آفرینش های فکری این لغت جامع میباشد ولی مانع نیست . زیرا هدف و مقصود ازحقوق این نوع مالکیت ، حقوقی است که منبعث از افکار و اندیشه و قوه تعقل خردورزان و اندیشمندان میباشد . در صورتی که کلمه « فکری » دارای حیطه گسترده ای است که یکی از آنها حق مالکیت معنوی است . ضمن اینکه کلمه معنوی در اکثر مواقع در مقابل کلمه مادی ، صوری و ظاهری بیان می شود . حقوق مالکیت فکری در اسناد بین المللی حقوق بشر همچون اعلامیه های جهانی حقوق بشر ، میثاق مدنی و سیاسی و میثاق اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی مورد توجه بوده است و بررسی این حقوق در حوزه مالکیت فردی معنی پیدا می کند .^[۴]
در قوانین ایران تعریفی از حق مالکیت فکری ارائه نشده است اما با در نظر گرفتن جمیع جهات می توان تعریف فوق را از مواد مختلف قانون استنباط نمود . « حقوق معنوی ؛ مزایائی است قانونی ، غیر مادی و مربوط به شخصیت پدیدآورنده یک اثر فکری که به موجب آن ، وی برای همیشه از یک دسته حقوق برخوردار است . » ^[۵]
بدین سبب مزایایی برای صاحب فکر و اندیشه بوجود می آید که این مزایا پایدار بوده و قابلیت انتقال به غیر را داراست .
برخی از حقوق دانان در سه بخش به تعاریفی از حقوق مالکیت ادبی و هنری و مالکیت حق تالیف و مالکیت حقوق صنعتی پرداخته اند .
« مالکیت ادبی و هنری : حق استفاده مالی و انحصاری و موقت هنرمند یا نویسنده از هنر یا نوشته خود می باشد .
مالکیت حق تالیف : اختیار قانونی نویسنده در مورد استفاده مالی از اثر قلمی خود در مدتی که قانون معین کرده است .
مالکیت حقوق صنعتی : اختیار قانونی مخترع نسبت به استفاده مالی از اختراع خود و نیز اختیار قانونی استفاده از علامت فابریک و یا اسم تجارتی و یا هر نوع امتیاز دیگر را گویند ». ^[۶]
عده ای از حقوقدانان نیز « حقوق مالکیت معنوی را حقوقی می داند که به صاحب آن اختیار انتفاع انحصاری از فعالیت فکر و ابتکار انسان را می دهد .» برای مثال حقی که تاجر و صنعتگر نسبت به نام تجاری یا مشکل خاص و علامت کالاها و فرآورده های خود دارد ، یا حقی که نویسنده اثر ادبی یا مخترعی نسبت به اثر و اختراع پیدا می کند ، حق مالکیت فکری است .^[۷]
گروهی نیز به تبعیت از قانون مدنی فرانسه « اموال را به دو قسم مادی و غیر مادی تقسیم نموده است و اموال غیر مالی را اموالی می داند که وجود مادی و عینی در خارج ندارند ولی جامعه وجود آن را اعتبار نموده است و قانون هم آن را شناخته است . مانند حق تالیف ، حق تصنیف و حق اختراع .»^[۸]
برخی از حقوق دانان « مالکیت معنوی را حقوقی می داند که دارای ارزش اقتصادی و داد و ستد است ولی موضوع آنها شیء معین مادی نیست و موضوع این حقوق فعالیت و اثر فکری انسان است .» ^[۹]
اما در نگاهی دیگر حق مالکیت معنوی به معنای خاص یا مالکیت فکری را عبارت از ” رابطه حقوقی موجود بین اثر فکری یا آفرینه های ذهنی و پدیدآورنده آن که به موجب قانون ، صاحب اثر ، حق بهره برداری مالی و معنوی از آن را پیدا می کند ، می دانند . ^[۱۰]
به اعتقاد یکی دیگر از صاحبنظران : « حقوق مالکیت فکری ، حقی است که شخص حقیقی و یا حقوقی مکتشف یا مبتکر یک ایده ( فکر ) علمی ، هنری و یا ادبی نسبت به حاصل اندیشه و ابداع خود پیدا می کند و می تواند از حقوق و منافع آنی و یا جاری آن برخوردار گردد . این حقوق به فرد ذی حق امکان می دهد که بر علیه هر نوع شبیه سازی و یا کپی برداری بدون مجوز در محاکم ملی و بین المللی طرح دعوی نماید . » ^[۱۱]
گفتار دوم : تعاریف مالکیت فکری در کنوانسیون ها و معاهدات بین المللی
گروهی از حقوقدانان اروپایی معتقدند: مالکیت فکری را به کاربردهای اندیشه و اطلاعاتی که ارزش تجاری دارند اطلاق نموده است . »^[۱۲]
در تعریفی دیگر آمده است : مالکیت معنوی را می توان استفاده یا ارزش یک اندیشه دانست که آفریننده اندیشه ، آن را به جامعه معرفی می کند و در صدد کنترل تقویم اجتماعی آفرینش خویش بر می آید . به بیان دیگر مالکیت معنوی را وسیله ای برای حفاظت از منافع شخصیت یا سازندگان فردی است .^[۱۳]
گروه دیگری نیز بر این اعتقادند که : حقوق مالکیت فکری امتیازهای قاعده مندی است که مالکیت و بهره برداری از اشیاء انتزاعی در بسیاری از حوزه های فعالیت انسانی را تنظیم می کند . ^[۱۴]
سازمان جهانی مالکیت فکری حق مالکیت فکری را در معنای وسیع کلمه ، « عبارت از حقوق ناشی از آفرینش های فکری در زمینه های علمی ، صنعتی ، ادبی و هنری می داند . »^[۱۵]
با توجه به تمام تعاریف ارائه شده در مورد مالکیت فکری ، می توان به یک نکته مهم اشاره نمود و آن اینکه مالکیت فکری ، بیانگر حقوقی است که به اندیشه و تفکر انسانها تعلّق می گیرد .
مبحث دوم : تعریف زیر شاخه های مالکیت فکری
به طور کلی حقوق مالکیت فکری را به دو شاخه اصلی حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مالکیت صنعتی تقسیم بندی نموده اند .در موافقت نامه تریپس که از نظر پوشش، انواع مختلف حقوق مالکیت فکری را شامل گردیده و مقررات ماهوی نسبتاً کاملی را در راستای حمایت از آنها بیان می‏دارد. در بند ۲ ماده ۱ موافقت نامه به حوزه شمول مالکیت فکری اشاره شده است به موجب این بند اصطلاح مالکیت فکری « به کلیه انواع مالکیت فکری که موضوع بخش های ۱ تا ۷ قسمت ۲ هستند ، مربوط می شود .این هفت قسمت عبارتند از
۱ – حق نسخه برداری و حقوق جانبی ؛
۲ – علائم تجاری ؛
۳ – نشانه های جغرافیایی ؛
۴ – طرحهای صنعتی ؛
۵ – حق ثبت اختراع ؛
۶ – طرحهای ساخت مدارهای یکپارچه ؛
۷ – حفاظت از اطلاعات افشا نشده ؛
چنانکه مشهود است ؛ اینکه بخش های فوق را می توان در دو حوزه کلی تقسیم بندی نمود حوزه مالکیت ادب و هنری که شامل حق نسخه برداری و حقوق جانبی می شود و خود در طیف گسترده ای از حمایت ها شامل آثار مکتوب تا آثار سمعی – بصری ، آثار تجسمی ، صنایع دستی و نرم افزارهای رایانه ای را بدنبال دارد . حوزه دیگر مرتبط به مالکیت صنعتی می باشد ؛ که در برگیرنده ردیف های ۲ الی ۷ ذکر شده است . گرچه در این حوزه نیز تقسیماتی را بوجود آورده اند و گروهی معتقدند که حقوق مالکیت صنعتی را نیز به دو گروه حقوق مربوط به علائم شامل علائم تجاری و نشانه های جغرافیایی و گروه مربوط به اختراع و طراحی صنعتی و اسرار تجاری می باشد . وجه تمایز دو گروه اخیر الذکر تمایز در مدت حمایت است که در آتی به آن خواهیم پرداخت . موافقت نامه در بند ۱ ماده ۱ به شمول موافقت نامه اشاره نموده است . « اعضا ، مقررات موافقت نامه حاضر را به اجرا در خواهند آورد ، اعضا بدون اینکه تعهدی داشته باشند ، می توانند در قوانین خود حمایت گسترده تر از آنچه در این موافقت نامه از آنها درخواست شده در نظر گیرند ، مشروط بر اینکه حمایت مزبور با مقررات موافقت نامه حاضر تعارض نداشته باشد . اعضا مخیر خواهند بود که در عرف و نظام حقوقی خود روش مقتضی برای اجرای مقررات این موافقت نامه را تعیین کنند » . قابل ذکر است که گرچه در بند ۲ ماده ۱ موافقت نامه تنها به ۷ بخش اشاره شده است ؛ اما در متن موافقت نامه و در بخش ۸ نیز به کنترل رویه های ضد رقابتی در پروانه های ( لیسانس های ) قراردادی پرداخته است .
« دو دسته حقوق قوق از دو جهت نیز با هم تفاوت دارند : اول ، اینکه حمایت از دسته اول منوط به هیچگونه تشریفاتی نیست ، اما حمایت از دسته دوم منوط به تشریفات ثبت است ؛ دیگر اینکه مدت حمایت از حقوق دسته اول بلندمدت تر از حمایت از حقوق دسته دوم می باشد ، و در دسته دوم تنها در علایم تجاری قابل تمدید است ».^[۱۶]
گفتار نخست : مالکیت ادبی و هنری
در این باره در کتب مختلف به دو واژه مهم اثر و مولف پرداخته شده است که ابتدا لازم است به تعاریفی از این دو واژه پرداخت : « اثر » به معنی بیان بکر و خلّاق احساس در حیطه ادب ، علم ، موسیقی و هنر است و کسی که اثری را خلق می کند « مولف » خوانده می شود . ^[۱۷]
« اثر ادبی » : هرگونه اثری است که در قالب کلمات یا اعداد – خواه به صورت کتبی یا شفاهی – ارائه شده است به جزاثر دیداری – شنیداری .
«اثر دیداری – شنیداری » : عبارت است از اثری متشکل از مجموعه ای از تصاویر متوالی و مرتبط به گونه ای که مشاهده آنها احساس متحرک بودن را در ذهن به وجود آورد ، خواه به صورت همراه باشد یا نباشد .
« اثر مستعار » : اثری است که بر روی نسخه های آن نام غیر واقعی پدید آورنده درج شده باشد .
حق مالکیت ادبی و هنری ( حق مؤلّف ) : حق پدید آورنده آثار ادبی ، هنری و علمی در نامیده شدن اثر به نام او و نیز حق انحصاری وی در تکثیر ، تولید ، عرضه ، اجرا و بهره برداری از اثر خود است . ^[۱۸]
سازمان جهانی مالکیت فکری نیز حق مؤلّف ( کپی رایت )^[۱۹] را یک اصطلاح حقوقی می داند که به ابداع کنندگان آثار ادبی و هنری تعلّق می گیرد . ^[۲۰]
از آنجا که قوانینی که در پی می آید ، از نظر حقوقی به شخصی تعلّق می گیرد که اثری را خلق کرده است ( مولّف ) ، به همین دلیل آن را « حق مولّف » می نامند ..^[۲۱]
هنرهای کاربردی : عبارت است از یک اثر هنری ، با خصوصیّات کاربردی یا اثری که در یک کالا متبلور شده است ؛ اعم از اینکه به طریق دستی یا صنعتی تولید شده باشد .^[۲۲]
فولکلور ( آثار ابتکاری بر پایه فرهنگ عامه ) : به آفرینش های ادبی و هنری اطلاق می شود که پدیدآورندگان معینی را نمی توان برای آن شناخت . این آثار به تدریج از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و به عنوان باورهای توده مردم ، میراث فرهنگ سنتی را تشکیل داده اند .
هنرهای تجسمی : هنرهایی هستند که به آنها هنرهای بصری یا دیداری نیز گفته می شود ، آن گروه از هنرهای مبتنی بر طرح هستند که شخصا حس بینایی را مخاطب قرار می دهند .
نرم افزار : عبارت است از مجموعه دستورالعمل هایی که به منظور انجام کاری به رایانه داده می شود . به عبارتی دیگر « دستورالعمل ها ، برنامه ها و جملات قابل اجرایی هستند که توسط انسانها نوشته و به وسیله آن می توان از سخت افزار رایانه استفاده کرد ».^[۲۳]
« برنامه رایانه ای » متشکل از مجموعه ای از دستورات است که به صورت کلمات ، کدها ، طرح برنامه یا هر شکل دیگری بیان شود و چنانچه در ابزار رسانه ای که رایانه توانایی خواندن آن را دارد ، قرار گیرد ، سبب شود که رایانه عمل خاصی را انجام دهد یا به نتیجه خاصی برسد ».^[۲۴]
داده پیام :^[۲۵] عبارت است از هر نمادی از واقعه ، اطلاعات یا مفهوم که با وسایل الکترونیکی نوری و یا فناوری جدید اطلاعات تولید ، ارسال ، دریافت ، ذخیره یا پردازش شود . ^[۲۶]
توپوگرافی ^[۲۷] : نقشه های با مقیاس بزرگ و کوچک هستند که برای نشان دادن خصوصیات فیزیکی سطح زمین بکار می روند . این نقشه ها برای مطالعات زمین شناسی بخاطر اطلاعات مفید آن از جمله قابلیت اندازه گیری فواصل افقی و یا ارتفاع عمودی نقاط مختلف یک وسیله اساسی به شمار می روند .
لیتو گرافی^[۲۸] : گونه ای چاپ مکانیکی شامل استفاده از صفحه های عکاسی یا صفحه های مشابه ، که در سطح آنان ناحیه تصویر ، به صورت روغن دوست ( جوهرگیر ) و نواحی غیر تصویری به صورت آب دوست درآمده است . معمولا این صفحات را با پودر آلومنیوم می سازند . به زبان ساده تر می توان گفت لیتوگرافی ، فنی است که با بهره گرفتن از روش های عکاسی ( شیمیایی و فیزیکی ) قالب چاپ را می سازند .
پانتومیم : انواع رقص و حرکات موزون بدون صدا را گویند .
گفتار دوم : مالکیت صنعتی

مالکیت حقوق صنعتی : اختیار قانونی مخترع نسبت به استفاده مالی از اختراع خود و نیز اختیار قانونی استفاده از علامت فابریک و یا اسم تجارتی و یا هر نوع امتیاز دیگر را گویند ». ^[۶]
عده ای از حقوقدانان نیز « حقوق مالکیت معنوی را حقوقی می داند که به صاحب آن اختیار انتفاع انحصاری از فعالیت فکر و ابتکار انسان را می دهد .» برای مثال حقی که تاجر و صنعتگر نسبت به نام تجاری یا مشکل خاص و علامت کالاها و فرآورده های خود دارد ، یا حقی که نویسنده اثر ادبی یا مخترعی نسبت به اثر و اختراع پیدا می کند ، حق مالکیت فکری است .^[۷]
گروهی نیز به تبعیت از قانون مدنی فرانسه « اموال را به دو قسم مادی و غیر مادی تقسیم نموده است و اموال غیر مالی را اموالی می داند که وجود مادی و عینی در خارج ندارند ولی جامعه وجود آن را اعتبار نموده است و قانون هم آن را شناخته است . مانند حق تالیف ، حق تصنیف و حق اختراع .»^[۸]
برخی از حقوق دانان « مالکیت معنوی را حقوقی می داند که دارای ارزش اقتصادی و داد و ستد است ولی موضوع آنها شیء معین مادی نیست و موضوع این حقوق فعالیت و اثر فکری انسان است .» ^[۹]
اما در نگاهی دیگر حق مالکیت معنوی به معنای خاص یا مالکیت فکری را عبارت از ” رابطه حقوقی موجود بین اثر فکری یا آفرینه های ذهنی و پدیدآورنده آن که به موجب قانون ، صاحب اثر ، حق بهره برداری مالی و معنوی از آن را پیدا می کند ، می دانند . ^[۱۰]
به اعتقاد یکی دیگر از صاحبنظران : « حقوق مالکیت فکری ، حقی است که شخص حقیقی و یا حقوقی مکتشف یا مبتکر یک ایده ( فکر ) علمی ، هنری و یا ادبی نسبت به حاصل اندیشه و ابداع خود پیدا می کند و می تواند از حقوق و منافع آنی و یا جاری آن برخوردار گردد . این حقوق به فرد ذی حق امکان می دهد که بر علیه هر نوع شبیه سازی و یا کپی برداری بدون مجوز در محاکم ملی و بین المللی طرح دعوی نماید . » ^[۱۱]
گفتار دوم : تعاریف مالکیت فکری در کنوانسیون ها و معاهدات بین المللی
گروهی از حقوقدانان اروپایی معتقدند: مالکیت فکری را به کاربردهای اندیشه و اطلاعاتی که ارزش تجاری دارند اطلاق نموده است . »^[۱۲]
در تعریفی دیگر آمده است : مالکیت معنوی را می توان استفاده یا ارزش یک اندیشه دانست که آفریننده اندیشه ، آن را به جامعه معرفی می کند و در صدد کنترل تقویم اجتماعی آفرینش خویش بر می آید . به بیان دیگر مالکیت معنوی را وسیله ای برای حفاظت از منافع شخصیت یا سازندگان فردی است .^[۱۳]
گروه دیگری نیز بر این اعتقادند که : حقوق مالکیت فکری امتیازهای قاعده مندی است که مالکیت و بهره برداری از اشیاء انتزاعی در بسیاری از حوزه های فعالیت انسانی را تنظیم می کند . ^[۱۴]
سازمان جهانی مالکیت فکری حق مالکیت فکری را در معنای وسیع کلمه ، « عبارت از حقوق ناشی از آفرینش های فکری در زمینه های علمی ، صنعتی ، ادبی و هنری می داند . »^[۱۵]
با توجه به تمام تعاریف ارائه شده در مورد مالکیت فکری ، می توان به یک نکته مهم اشاره نمود و آن اینکه مالکیت فکری ، بیانگر حقوقی است که به اندیشه و تفکر انسانها تعلّق می گیرد .
مبحث دوم : تعریف زیر شاخه های مالکیت فکری
به طور کلی حقوق مالکیت فکری را به دو شاخه اصلی حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مالکیت صنعتی تقسیم بندی نموده اند .در موافقت نامه تریپس که از نظر پوشش، انواع مختلف حقوق مالکیت فکری را شامل گردیده و مقررات ماهوی نسبتاً کاملی را در راستای حمایت از آنها بیان می‏دارد. در بند ۲ ماده ۱ موافقت نامه به حوزه شمول مالکیت فکری اشاره شده است به موجب این بند اصطلاح مالکیت فکری « به کلیه انواع مالکیت فکری که موضوع بخش های ۱ تا ۷ قسمت ۲ هستند ، مربوط می شود .این هفت قسمت عبارتند از
۱ – حق نسخه برداری و حقوق جانبی ؛
۲ – علائم تجاری ؛
۳ – نشانه های جغرافیایی ؛
۴ – طرحهای صنعتی ؛
۵ – حق ثبت اختراع ؛
۶ – طرحهای ساخت مدارهای یکپارچه ؛
۷ – حفاظت از اطلاعات افشا نشده ؛
چنانکه مشهود است ؛ اینکه بخش های فوق را می توان در دو حوزه کلی تقسیم بندی نمود حوزه مالکیت ادب و هنری که شامل حق نسخه برداری و حقوق جانبی می شود و خود در طیف گسترده ای از حمایت ها شامل آثار مکتوب تا آثار سمعی – بصری ، آثار تجسمی ، صنایع دستی و نرم افزارهای رایانه ای را بدنبال دارد . حوزه دیگر مرتبط به مالکیت صنعتی می باشد ؛ که در برگیرنده ردیف های ۲ الی ۷ ذکر شده است . گرچه در این حوزه نیز تقسیماتی را بوجود آورده اند و گروهی معتقدند که حقوق مالکیت صنعتی را نیز به دو گروه حقوق مربوط به علائم شامل علائم تجاری و نشانه های جغرافیایی و گروه مربوط به اختراع و طراحی صنعتی و اسرار تجاری می باشد . وجه تمایز دو گروه اخیر الذکر تمایز در مدت حمایت است که در آتی به آن خواهیم پرداخت . موافقت نامه در بند ۱ ماده ۱ به شمول موافقت نامه اشاره نموده است . « اعضا ، مقررات موافقت نامه حاضر را به اجرا در خواهند آورد ، اعضا بدون اینکه تعهدی داشته باشند ، می توانند در قوانین خود حمایت گسترده تر از آنچه در این موافقت نامه از آنها درخواست شده در نظر گیرند ، مشروط بر اینکه حمایت مزبور با مقررات موافقت نامه حاضر تعارض نداشته باشد . اعضا مخیر خواهند بود که در عرف و نظام حقوقی خود روش مقتضی برای اجرای مقررات این موافقت نامه را تعیین کنند » . قابل ذکر است که گرچه در بند ۲ ماده ۱ موافقت نامه تنها به ۷ بخش اشاره شده است ؛ اما در متن موافقت نامه و در بخش ۸ نیز به کنترل رویه های ضد رقابتی در پروانه های ( لیسانس های ) قراردادی پرداخته است .
« دو دسته حقوق قوق از دو جهت نیز با هم تفاوت دارند : اول ، اینکه حمایت از دسته اول منوط به هیچگونه تشریفاتی نیست ، اما حمایت از دسته دوم منوط به تشریفات ثبت است ؛ دیگر اینکه مدت حمایت از حقوق دسته اول بلندمدت تر از حمایت از حقوق دسته دوم می باشد ، و در دسته دوم تنها در علایم تجاری قابل تمدید است ».^[۱۶]
گفتار نخست : مالکیت ادبی و هنری
در این باره در کتب مختلف به دو واژه مهم اثر و مولف پرداخته شده است که ابتدا لازم است به تعاریفی از این دو واژه پرداخت : « اثر » به معنی بیان بکر و خلّاق احساس در حیطه ادب ، علم ، موسیقی و هنر است و کسی که اثری را خلق می کند « مولف » خوانده می شود . ^[۱۷]
« اثر ادبی » : هرگونه اثری است که در قالب کلمات یا اعداد – خواه به صورت کتبی یا شفاهی – ارائه شده است به جزاثر دیداری – شنیداری .
«اثر دیداری – شنیداری » : عبارت است از اثری متشکل از مجموعه ای از تصاویر متوالی و مرتبط به گونه ای که مشاهده آنها احساس متحرک بودن را در ذهن به وجود آورد ، خواه به صورت همراه باشد یا نباشد .
« اثر مستعار » : اثری است که بر روی نسخه های آن نام غیر واقعی پدید آورنده درج شده باشد .
حق مالکیت ادبی و هنری ( حق مؤلّف ) : حق پدید آورنده آثار ادبی ، هنری و علمی در نامیده شدن اثر به نام او و نیز حق انحصاری وی در تکثیر ، تولید ، عرضه ، اجرا و بهره برداری از اثر خود است . ^[۱۸]
سازمان جهانی مالکیت فکری نیز حق مؤلّف ( کپی رایت )^[۱۹] را یک اصطلاح حقوقی می داند که به ابداع کنندگان آثار ادبی و هنری تعلّق می گیرد . ^[۲۰]
از آنجا که قوانینی که در پی می آید ، از نظر حقوقی به شخصی تعلّق می گیرد که اثری را خلق کرده است ( مولّف ) ، به همین دلیل آن را « حق مولّف » می نامند ..^[۲۱]
هنرهای کاربردی : عبارت است از یک اثر هنری ، با خصوصیّات کاربردی یا اثری که در یک کالا متبلور شده است ؛ اعم از اینکه به طریق دستی یا صنعتی تولید شده باشد .^[۲۲]
فولکلور ( آثار ابتکاری بر پایه فرهنگ عامه ) : به آفرینش های ادبی و هنری اطلاق می شود که پدیدآورندگان معینی را نمی توان برای آن شناخت . این آثار به تدریج از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و به عنوان باورهای توده مردم ، میراث فرهنگ سنتی را تشکیل داده اند .
هنرهای تجسمی : هنرهایی هستند که به آنها هنرهای بصری یا دیداری نیز گفته می شود ، آن گروه از هنرهای مبتنی بر طرح هستند که شخصا حس بینایی را مخاطب قرار می دهند .
نرم افزار : عبارت است از مجموعه دستورالعمل هایی که به منظور انجام کاری به رایانه داده می شود . به عبارتی دیگر « دستورالعمل ها ، برنامه ها و جملات قابل اجرایی هستند که توسط انسانها نوشته و به وسیله آن می توان از سخت افزار رایانه استفاده کرد ».^[۲۳]
« برنامه رایانه ای » متشکل از مجموعه ای از دستورات است که به صورت کلمات ، کدها ، طرح برنامه یا هر شکل دیگری بیان شود و چنانچه در ابزار رسانه ای که رایانه توانایی خواندن آن را دارد ، قرار گیرد ، سبب شود که رایانه عمل خاصی را انجام دهد یا به نتیجه خاصی برسد ».^[۲۴]
داده پیام :^[۲۵] عبارت است از هر نمادی از واقعه ، اطلاعات یا مفهوم که با وسایل الکترونیکی نوری و یا فناوری جدید اطلاعات تولید ، ارسال ، دریافت ، ذخیره یا پردازش شود . ^[۲۶]
توپوگرافی ^[۲۷] : نقشه های با مقیاس بزرگ و کوچک هستند که برای نشان دادن خصوصیات فیزیکی سطح زمین بکار می روند . این نقشه ها برای مطالعات زمین شناسی بخاطر اطلاعات مفید آن از جمله قابلیت اندازه گیری فواصل افقی و یا ارتفاع عمودی نقاط مختلف یک وسیله اساسی به شمار می روند .
لیتو گرافی^[۲۸] : گونه ای چاپ مکانیکی شامل استفاده از صفحه های عکاسی یا صفحه های مشابه ، که در سطح آنان ناحیه تصویر ، به صورت روغن دوست ( جوهرگیر ) و نواحی غیر تصویری به صورت آب دوست درآمده است . معمولا این صفحات را با پودر آلومنیوم می سازند . به زبان ساده تر می توان گفت لیتوگرافی ، فنی است که با بهره گرفتن از روش های عکاسی ( شیمیایی و فیزیکی ) قالب چاپ را می سازند .
پانتومیم : انواع رقص و حرکات موزون بدون صدا را گویند .
گفتار دوم : مالکیت صنعتی

در نظام حقوقی ایران که بر احکام قرآن و فقه امامیه مبتنی است زن همپای مرد هم از حیث نسب و هم از جهت سبب ارث می برد ولی در میزان سهم الارث با مرد یکسان نیست و علی الاصول سهم الارث او نصف سهم الارث مرد است چنان که سهم الارث دختر نصف پسر، خواهر نصف برادر و زن نصف شوهر است (مواد ۹۱۳،۹۰۷و۹۲۰ قانون مدنی) .
در نظام حقوقی ما سه تفاوت عمده میان احکام ارث زن و شوهر به چشم می خورد:
درصورتیکه متوفی زن باشد و اولاد نداشته باشد زوج او ما ترک او را و اگر اولاد داشته باشد آن را به ارث می برد، اما اگر زوج بمیرد و اولاد نداشته باشد زوجه او ماترک و در صورت وجود اولاد آن را به ارث خواهد برد و در هر صورت به زوج دو برابر زوجه سهم داده می شود.
در صورتیکه زوجه غیر از زوج وارث دیگری نداشته باشد، ترکه او به فرض و بقیه به ردّ به زوج می رسد، ولی اگر زوج بمیرد و زوجه وارث منحصربه فرد او باشد بیش از ترکه زوج به او داده نمی شود.
زوج از جمیع ماترک زوجه ارث می برد و زوجه از منقولات ترکه ارث می برد ولی از غیرمنقولات اعم از عرصه و اعیان فقط قیمت آن را ارث می برد، البته قبل از اصلاح قانون مدنی فقط از قیمت ابنیه و اشجار ارث می برد^[۵۰].
۲-۱۰- مبنای محرومیت جزئی سهم الارث زن نسبت به شوهر
۲-۱۰-۱- نظر اول: پایین بودن ارزش و اختیار زن نسبت به مرد
از گفته و نوشته های برخی از نویسندگان چنین برمی آید که اصولاً در اسلام زن در مقایسه با مرد از ارزش و اختیار کمتری برخوردار است و از همین رو است که اعتبار شهادت دو زن معادل شهادت یک مرد به حساب می آید و یا سهم الارث او نصف سهم الارث مرد قرار داده شده است به هر حال هر جا که ارزش گذاری مادی مطرح می شود ارزش و اعتبار زن مساوی و هم طراز مرد نیست و نمی توان همان ارزشی که برای مرد در نظر گرفته می شود برای زن نیز محاسبه نمود^[۵۱].

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

از جمله آیه ایی که بسیار مورد توجه قرار گرفته و با تفسیر آن به گونه ایی که برتری مردان به زنان را اثبات می کند آیه شریفه «الرجال قوامون علی النساء» است مبنی بر اینکه قرآن مرد را به عنوان قیم، رئیس و سرپرست زن معرفی کرده، پس زن موجودی است نیازمند به قیم. همانطوری که نابالغ، سفیه و دیوانه نیازمند قیم است^[۵۲]. در پاسخ به طرفداران برتری ارزش مرد نسبت به زن باید گفت آن چه از روح اسلام و مطالعه در ابواب مختلف آن به دست می آید این است هرگونه تبعیض و امتیازات نابجا از نظر اسلام محکوم و شریعت اسلام شدیداً با آن مخالف است بلکه آیات و روایات ملاک برتری ارزش زن و مرد را تقوی و ارزش زن را مساوی مرد می داند^[۵۳].
ازجمله آیه «مَن عَمِلَ صالِحاً مِن ذَکَرٍ اَو اُنثی و هُوَ مُومِنُ فَلَنُحیِیَنَّهُ حَیوهً طَیِّبَهً وَلَنَجزیَنَّهُم اَجرَهُم بِاَحسَنِ ما کانوا یَعمَلونَ» ترجمه آیه «هرکس از زن و مرد کار شایسته کند و مومن باشد قطعاً او را در زندگانی خویش و با سعادت حقیقی زنده می گردانیم و مسلماً به آنان بهتر از آنچه انجام می دادند پاداش خواهیم داد»^[۵۴] بر این امر دلالت دارد.
همچنین آیت الله موسوی بجنوردی در تفسیر آیه «الرجال قوامون علی النساء» عنوان می دارد «ظهور عرفی و عقلایی آیه این است مردان برای انجام کارهای زنان در مسائل مربوط به انفاق و معاش ایستاده اند وی معتقد است اگر آیه فوق امتیازی هم دارد آن امتیاز مختص به زن است نه مرد زیرا مسئولیت انفاق از دوش او برداشته شده است^[۵۵].
۲-۱۰-۲- نظر دوم: مسئولیت مالی و اجتماعی مرد نسبت به زن بیشتر است
در حقوق اسلام کسی که مسئولیت مالی و اجتماعی بیشتری را بر دوش می کشد، باید حق و سهم بیشتری را ببرد مثلاً فرزند بزرگ خانواده چون مسئولیت برخی از امور پدر را بر عهده دارد مانند آن که نماز واجبی که پدر در دوران بیماری منتهی به مرگ را انجام نداده است بر عهده فرزند بزرگ نهاده شده است، اموال اختصاصی پدر (حبوه) مانند قرآن، انگشتری، شمشیر و رخت های شخصی نیز به فرزند بزرگ می رسد و در بین سایر ورثه تقسیم نمی شود. در ارث زن و مرد نیز چون مسئولیت مالی بیشتری بر عهده مرد گذاشته شده است لذا سهم الارث او زیاد است^[۵۶]. اکثر صاحب نظران معتقدند نصف بودن سهم الارث زن نسبت به مرد به معنای پایین تر بودن ارزش زن نیست بلکه از این لحاظ است که مرد نقش بیشتر و موثرتری در زندگی اقتصادی دارد و او اداره خانواده و مسئولیت تامین معیشت خانواده با او است در واقع در نظام حقوقی اسلام بدلیل مسئولیت های اقتصادی و اجتماعی که برعهده مرد نهاده شده است از قبیل نفقه زن و فرزند، پرداخت مهریه و صداق، هزینه زندگی زن هنگامی که در عده به سر می برد، شرکت در جهاد و هزینه سفر و پرداخت نفقه خانواده در آن ایام به زن و فرزند، پرداخت دیه در بعضی از جنایت های خطایی خویشاوندان به عنوان عاقله، پرداخت مخارج سایر تهیدستان خویشاوند (نظیر پدر و مادر و خواهر) در پاره ای موارد برای مرد سهم دو برابر در نظر گرفته شده است^[۵۷].
نقش مردان در تحصیل و انباشت ثروت بیشتر از زنان است و در خانواده ها غالباً پدر به کمک و مساعدت فرزندان ذکور خود، زندگی را می چرخاند و هرچه دارد نوعاً از دسترنج خود و فرزندان ذکور خود دارد. توزیع عادلانه درآمد ایجاب می کند که به اولاد ذکور بیشتر از اولاد اناث سهم الارث داده شود زیرا آنان علاوه بر اینکه در تهیه ثروت و مال نقش فعالی داشته اند بیشتر هم به مال نیاز دارند پس در تقسیم ترکه نیازهای طرفین در نظر گرفته شده است^[۵۸].
در مورد علت کم بودن سهم الارث زن نسبت به مرد اخبار و احادیث متعددی وجود دارد از جمله روایتی از امام صادق(ع) که یکی از افراد مخالف اسلام از ایشان پرسیدند چرا زن علی رغم اینکه از مرد ضعیف تر و نا توان تر است یک برابر می برد و مرد دو برابر؟ امام علیه السلام فرمودند: «إنّ المرأه لیس علیها جهاد و لانفقه و لامعقله و انما ذلک علی الرجال فلذالک جعل المرأه سهماً و للرجل سهمین» یعنی زن به جهاد، نفقه و پرداخت دیه دیگران مکلف نیست در حالی که اینها به عهده مردان است به همین جهت برای زن یک سهم و برای مرد دو سهم قرار داده شده است^[۵۹].
در حدیث دیگر از امام رضا(ع) در این خصوص سوال شد امام علیه السلام فرمودند «علت اینکه به زنان نصف سهم مردان سهم الارث داده می شود این است که زنان وقتی که ازدواج می کنند چیزی (مهریه و نفقه) می گیرند ولی مردان باید چیزی(مهریه و نفقه) بدهند به همین جهت به مردان زیادتر داده شده است^[۶۰]. از آنجا که گفته شد این نتیجه بدست می آید که سهم الارث مردان زیادتر از سهم الارث زنان نیست، زیرا مرد آنچه می گیرد برای خود و زن و فرزندانش هزینه می کند و چیزی از آن را ذخیره برای خود نمی کند، ولی زن هرچه می گیرد برای خود اوست و برای آینده ذخیره و پس انداز می کند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان در این خصوص می گوید «نظریه اسلام درخصوص تقسیم ثروت موجود جهان به نسبت تثلیث قرار داده شده است. زنان و مردها آن را تملک می کنند، ولی در مصرف عملاً طوری مقرر شده که نسبت، معکوس گردیده است یعنی در تملک مرد دو برابر زن ولی در مصرف زن دو برابر مرد بهره مند می شود، زیرا از همان سهم مرد نیز، به زن می رسد ولی زن خود را برای خودش هزینه می کند^[۶۱].
در نهایت با اینکه ارث زن در مقایسه با مرد با محرومیت های جزئی مواجه است اما در مقابل زن از امتیازات مالی برخوردار است مانند حق مهریه، حق مسکن، حق نفقه خود و معاف شدن از تامین نفقه فرزندان، که مرد از آن امتیازات محروم است.
فصل سوم
شرایط و موانع ارث بردن زوجه
۳-۱- شرایط ارث بردن زوجه
برای انتقال اموال و دارایی انسان پس از فوت به دیگری، می بایست نوعی رابطه میان فرد و متوفی و کسانی که بعد از او اموالش را تصاحب می نمایند وجود داشته باشد در سیستم حقوقی ما این رابطه یا ناشی از قرابت نسبی است و یا سببی. ماده۸۶۱ قانون مدنی در این خصوص مقرر می دارد «موجب ارث دو امر است: نسب و سبب».
نسب عبارت است از اتصال دو نفر به یکدیگر بوسیله ولادت به نحوی که نسب یکی از آنها به دیگری منتهی شود یا این که نسب آن دو به شخص ثالثی برسد؛ اعم از ذکور و اناث، مثل پسر یا دختر که به پدر و مادر منتهی می شوند، یا برادر و خواهر که به ثالثی که پدر یا مادر آنها باشد منتهی می گردند^[۶۲].
سبب: عبارت از خویشاوندی است بین دو نفر که در اثر رابطه زوجیت بوجود می آید^[۶۳].
قانون در ماده ۸۶۴ قانون مدنی مقرر می دارد «ازجمله اشخاصی که به موجب سبب ارث می برند هر یک از زوجین است که در حین فوت دیگری زنده باشد».
همسر شخص به سبب ارث می برد نه حاجب وارثان نسبی می شود و نه هیچ وارثی می تواند مانع از ارث بودن او گردد (مستفاد از ماده۸۹۱ق.م).
ماده ۹۴۰ قانون مدنی نیز مقرر می دارد «زوجین که زوجیت آنها دائمی بوده و ممنوع از ارث نباشند از یکدیگر ارث می برند».
از این مواد برمی آید که برای توارث بین زوجین علاوه بر شرایط عمومی از قبیل فوت مورث، وجود وارث و وجود ترکه برای متوفی، شرایط خاص ذیل نیز باید برقرار باشد.
وجود پیمان زناشویی
دایمی بودن پیمان زناشویی
بقای رابطه زوجیت تا زمان فوت
محروم و ممنوع نبودن از ارث
۳-۱-۱- وجود پیمان زناشویی
روشن است برای اینکه زوجه بتواند بعد از مرگ شوهرش ارث ببرد باید بین او و مرد رابطه پیمان زناشویی وجود داشته باشد.
۳-۱-۱-۱- صحت نکاح و مساله زناشویی
اولین و مهمترین شرط برای اینکه زن بتواند به عنوان زوجه مستحق ارث گردد این است که باید بین آن دو رابطه زوجیت همراه با انعقاد عقد نکاح بوجود آید عقد نکاح باید بطور صحیح و مطابق موازین شرع صورت گرفته باشد بنابراین اگر کسی اشتباهاً با مادر رضاعی خود تزویج کرده باشد زوجین از یکدیگر ارث نمی برند لکن بعلت وطی به شبهه، اولاد از ابوین(وبالعکس) ارث می برند خواه کشف فساد عقد شده باشد خواه نه^[۶۴].
ماده ۱۰۱۲ قانون مدنی در این خصوص مقرر می دارد «همین که نکاح، به طور صحت واقع شد روابط زوجیت بین طرفین موجود و حقوق و تکالیف زوجین در مقابل یکدیگر برقرار می شود».
یکی از آثار مهم و حقوق ناشی از زوجیت که با وقوع عقد نکاح صحیح برقرار می گردد حق توارث زوجین از یکدیگر است.
فقها عموماً تصریح کرده اند که «اگر بین مرد و زنی، عقد نکاح، بطور صحیح واقع شود و قبل از نزدیکی یکی از آنها بمیرد دیگری از او ارث می برد بر این معنی هم نقل اجماع شده است^[۶۵]. و هم به عموم قرآن و روایات وارده در این باب استفاده شده است که از جمله روایات، روایتی است از محمدبن مسلم از امام باقر علیه السلام که می گوید: «از امام در مورد مردی که با زنی ازدواج نموده و قبل از دخول با او، فوت می کند» سوال کردم، فرمود: «زن از او ارث می برد و باید چهار ماه و ده روز عده نگه دارد»^[۶۶].
و همچنین روایت عبدالرحمن از امام صادق(ع) که می گوید «از امام درمورد مردی که با زنی ازدواج کرده، و برای او صداق تعیین نکرده است، و قبل از دخول می میرد، یا زن را طلاق می دهد، پرسش نمودم حضرت فرمودند: «مهریه به زن تعلق نمی گیرد ولی هم زن از مرد و هم مرد از زن، ارث می برد»^[۶۷]. از بیانات فوق می توان استفاده کرد که مسأله زناشویی شرط توارث زوجین از یکدیگر نمی باشد.
۳-۱-۱-۲- ازدواج در حال بیماری منتهی به مرگ
همان طور که بیان شد نکاح صحیح موجب وراثت است و دخول شرط توارث زوجین از یکدیگر نیست ولی بر این قاعده یک استثناء وجود دارد و آن ازدواج در حال مرض متصل به موت است بدین صورت که ماده ۹۴۵ قانون مدنی مقرر می دارد : «اگر مردی در حال مرض، زنی را عقد کند و در همان مرض قبل از دخول بمیرد، زن از او ارث نمی برد. لیکن، اگر بعد از دخول یا بعد از صحت یافتن از آن مرض بمیرد، زن از او ارث می برد».
مفاد ماده ۹۴۵ قانون مدنی که عیناً از فقه امامیه اقتباس شده است بر مبنای ذیل استوار است:
۳-۱-۱-۳- مبنای این حکم استثنائی
الف- بطلان عقد به موجب روایات و اجماع
به عقیده برخی از فقها با استناد به ظاهر پاره ای از روایات و اجماع علت ارث نبردن زوجه درمورد مذکور بطلان نکاح واقع در حال بیماری متصل به فوت شوهر است.
صاحب مفتاح الکرامه می گوید: «اذا تجرد عقد المریض عن الدخول و مات فی مرضه منعت الزوجه من الارث للاجماع» یعنی هرگاه مریض، عقد کند و قبل از دخول، در همان مرض بمیرد زوجه اش از ارث بردن ممنوع است^[۶۸].
علامه حلی در تذکره الفقها در کتاب وصیت، در بحث مربوط به تصرفات مریض، مساله ازدواج مریض را مطرح کرده و می گوید اگر مریض، قبل از دخول، فوت کند، به اجماع علمای ما عقد، باطل است و زوجه ارث، نمی برد، و از مهریه حقی ندارد^[۶۹]. به هر حال مخالفی در این مساله دیده نشده است و از کسی هم مشخصاً نقل نشده است که با این حکم مخالفت کند^[۷۰].
برای توجیه این حکم فقهای امامیه علاوه بر اجماع، بر روایاتی که در این خصوص از امام محمدباقر وامام صادق(ع) نقل شده است استناد می نماید که در آن روایات، هم به بطلان نکاح و هم به عدم وراثت زوجه اشاره شده است.
از جمله این روایات، روایات ابی ولاد حناط از امام صادق (ع) است که می گوید: « سالت ابا عبدالله(ع) عن رجل تزوج فی مرضه فقال: اذا دخل بها فمات فی مرضه ورثته و ان لم یدخل بها لم ترث و نکاحه باطل». از امام صادق(ع) سوال کردم در مورد مردی که در حال مرض ازدواج کرده است، فرمود «اگر دخول کرده و در آن مرض فوت کرده است، زن از او ارث می برد و اگر دخول نکرده باشد، ارث نمی برد و نکاحش باطل است»^[۷۱].
عبید بن زراره از امام صادق(ع) نقل می کند: «سأءلته عن المریض اله ان یطلق امراته فی تلک الحال قال لا ولکن، له ان یتزوج ان شاء فان دخل بها ورثته و ان لم یدخل بها فنکاحه باطل» ترجمه عبید بن زراره می گوید: « از امام صادق(ع) پرسیدم آیا مریض می تواند زنش را در حال مرض طلاق دهد؟ فرمود: نه ولی اگر بخواهد می تواند ازدواج کند؛ پس اگر دخول کرد، زن از او ارث می برد و اگر دخول نکرد نکاحش باطل است»^[۷۲].
زراره از یکی از امامان در مورد وضعیت مریض نقل می کند «مریض نمی تواند طلاق بدهد ولی می تواند ازدواج کند؛ اگر ازدواج نمود و دخول کرد عقدش صحیح است و اگر دخول نکرد تا آنکه بمیرد نکاحش باطل است و مهر و میراثی برای زوجه نیست»^[۷۳].

Harmon-3
بطور متوسط ۵ تا۲۰ درصد از نشاسته مصرفی در بعداز شکمبه هضم می شود و از این مقدار بیشتر آن در روده کوچک هضم می شود (هانتینگتن^۲، ۱۹۹۷). هارمون (۱۹۹۲) گزارش کرده است که قابلیت هضم نشاسته در روده باریک گوساله های نر و تلیسه ها برابر ۳/۱۷-۹/۸۴ درصد نشاسته وارد شده به دوازدهه بود.
ممکن است عوامل ذیل باعث محدودیت هضم نشاسته در روده کوچک شوند:
۱- محدودیت فعالیت آنزیم های آمیلاز، مالتاز یا ایزو مالتاز بعلت تولید ناکافی و یا حضور ممانعت کننده های آنزیمی. ۲- محدودیت جذب گلوکز از روده کوچک. ۳- زمان ناکافی برای هیدرولیز کامل نشاسته.۴ – دسترسی ناکافی آنزیم ها به گرانول های نشاسته به علت نامحلول بودن و یا غیرقابل نفوذ بودن گرانول های نشاسته (باشتنی، ۱۳۸۳).

مقدار هضم نشاسته در روده کوچک با ترکیب جیره نیز تغییر می کند. اگر یونجه به عنوان علوفه در جیره باشد، شیرابه ایلئوم ویسکوزیته پایین و حالت مایع دارد که این امر ممکن است به علت مواد معدنی بالا و در نتیجه فشار اسمزی بالا باشد، ولی وقتی پوست پنبه دانه مصرف می شود، ویسکوزیته شیرابه هضمی افزایش می یابد و حالت چسبنده پیدا می کند. ویسکوزیته بالا می تواند در معرض قرارگرفتن ذرات غذایی با دیواره روده کوچک را کاهش دهد و از نظر تئوری، هضم نشاسته را در روده کوچک پایین آورد (آونز و همکاران^۳، ۱۹۸۶).
Harmon -1
Huntington -2
Owens-2
۱-۷-۲- تجزیه پذیری پروتئین ها در شکمبه :
مهمترین منبع ازت برای میکروب های شکمبه، پروتئین جیره و ازت غیرپروتئینی^۱ است. میکروارگانیسم های داخل شکمبه دارای فعالیت پروتئولیتیک زیادی بوده و از این رو میتوان مطمئن بود که بسیاری از پروتئین های وارد شده به شکمبه، به پپتیدها و اسیدهای آمینه (که اکثرا دی آمینه می شوند) تجزیه می کنند. حاصل آمین زدایی^۲ اسیدهای آمینه، اسیدهای آلی، آمونیاک و دی اکسیدکربن است (نیکخواه و محرری، ۱۳۷۵).
میکروارگانیسم های شکمبه از آمونیاک حاصل از تجزیه اسیدهای آمینه، پپتیدهای کوچکتر و اسیدهای آمینه آزاد استفاده نموده و از آنها پروتئین بدن خود را می سازند. در اثر انتقال میکروارگانیسم ها به شیردان و روده کوچک، پروتئین آنها هضم و جذب بدن حیوان می گردد. از خصوصیات میکروارگانیسم ها در سنتز پروتئین میکروبی این است که قادرند علاوه بر سنتز اسیدهای آمینه غیرضروری، اسیدهای آمینه ضروری را نیز تولید نمایند. آمونیاک موجود در شکمبه یک ترکیب واسطه کلیدی در تجزیه و سنتز پروتئین میکروبی است. در صورتی که مقدار ترکیبات ازته در جیره غذایی کم باشد غلظت آمونیاک شکمبه پایین بوده و درنتیجه رشد میکروارگانیسم ها و تجزیه کربوهیدرات های غذا با تاخیر صورت می گیرد.
سطح پروتئین محلول در جیره ها به عنوان یک عامل مهم در متابولیسم ازت پروتئینی و غیرپروتئینی در حیوانات نشخوارکننده است. چنانچه جیره، حاوی مقادیر زیاد پروتئین به شکل محلول باشد، به علت تجزیه سریع این بخش از پروتئین در شکمبه، راندمان استفاده از ازت و خصوصاً پروتئین عبوری^۳ را کاهش می دهد. مقدار پروتئین عبوری غذا در حیوان نشخوارکننده نه تنها به “مقدار” پروتئین کم تجزیه در شکمبه، بلکه به “سرعت” تجزیه شدن این بخش از پروتئین و همچنین به “سرعت عبور”محتویات (جامد و مایع) از شکمبه نیز بستگی دارد (چاشنی دل، ۱۳۷۳).
None Protein Nitrogen:NPN-1
Deamination -2
By-Pass Protein-3
۱-۷-۳- تجزیه پذیری چربیها در شکمبه :
مطالعات نشان می دهد هنگام ورود چربیها به شکمبه، دو تغییر و تبدیل مهم، یعنی لیپولیز و بیوهیدروژناسیون اتفاق می افتد. طی فرایند لیپولیز، چربیهای استریفیه شده مواد خوراکی به اسیدهای چرب آزاد تبدیل می شوند و به دنبال آن فرایند بیوهیدروژناسیون باعث کاهش تعداد پیوندهای دوگانه در اسیدهای چرب می شود (باشتنی، ۱۳۸۳).
بعد از اینکه چربی گیاهان مصرف می شود، لیپاز میکروبی بطور گسترده ای این چربی ها را هیدرولیز کرده و در نتیجه اسیدهای چرب موجود در چربیهای گیاهی آزاد می شوند.باکتری آنرویبریو ^۱بهترین فعالیت لیپازی را دارد و تولید نوعی استراز و لیپاز می کند (جنکینز^۲، ۱۹۹۳). آنزیم این باکتری کاملا خارج سلولی است و دی گلیسریدها را سریعتر از تری گلیسریدها هیدرولیز می کند. به فسفولیپیدها و گالاکتولیپیدها حمله نمی کند. هیدرولیز گالاکتولیپیدها و فسفولیپیدهای گیاهی به فعالیت آنزیمهای گالاکتوسیداز و فسفولیپاز مربوط می شود که بوسیله میکروب های شکمبه تولید می شوند (باشتنی، ۱۳۸۳).
بیوهیدروژناسیون شکمبه ای به صورت ناپدیدشدن اسیدلینولئیک و لینولنیک بین دهان و دوازدهه تعریف می شود. در بیشتر حالات بیوهیدروژناسیون بطور متوسط۸۰ و۹۲ درصد به ترتیب برای اسیدلینولئیک و لینولنیک اتفاق می افتد (دورا و فرلای^۳، ۱۹۹۴). معمولاً اثرات مختلف منابع چربی روی تخمیر به اختلاف در ساختمان چربی ها مربوط می شود. دو خاصیت مهم چربی یعنی غیراشباع بودن و قابلیت استریفیه شدن، ممکن است هضم در شکمبه را تحت تاثیر قرار دهد. چربیهای غیراشباع نسبت به نوع اشباع، برای میکروب های شکمبه سمی تر هستند و اثر منفی بیشتری روی تخمیر دارند (باشتنی، ۱۳۸۳).
Anaervibrio Lipolytica -1
Jenkins-2
Doreou & Ferlay-3
دوندرا و لویس^۱ (۱۹۷۴) چهار فرضیه را برای تفسیر اثرات مضر چربی روی تخمیر، پیشنهاد کرده اند:
۱- چربی به صورت یک لایه ای سطح فیبر را پوشانده و باعث می شود که ذرات فیبر از جمله میکروبی در امان باشند. ۲- بعلت اثرات سمی احتمالی چربی روی میکروارگانیسم های مشخص، جمعیت میکروبی شکمبه تغییر می کند. ۳- بعلت اثر اسیدهای چرب روی غشاهای سلول میکروبی، از فعالیت میکروبی جلوگیری می شود. ۴- با تشکیل کمپلکس نامحلول اسیدهای چرب بلند زنجیر با کاتیون هایی مثل کلسیم، فراهمی این کاتیونها کاهش می یابد.
۱-۸- ارزشیابی نیتروژن مواد غذایی در نشخوارکنندگان:
۱-۸-۱ – پروتئین خام^۲ :
پروتئین خام از حاصل ضرب میزان نیتروژن موجود در ماده خوراکی در شاخص ۲۵/۶ محاسبه می گردد. این روش تخمینی از کل محتوای ازت، با بهره گرفتن از روش کجلدال بدست می دهد که از عمده ترین معایب روش کجلدال این است که این روش بین ازت از منشا پروتئینی و ازت غیرپروتئینی (ازت موجود در اسیدهای نوکلئیک و ترکیبات نیتراته و ترکیبات گلیکوزیدیک)، تمایزی قائل نشده و همه ترکیبات ازته اعم از پروتئینی و ترکیبات غیر پروتئینی را با هم در بخشی بنام پروتئین خام مشخص می کند. بنابرین با توجه به مطالب فوق الذکر می توان نتیجه گرفت که چون سیستم پروتئین خام قادر به جداسازی پروتئین حقیقی (متشکل از اسیدهای آمینه) از ترکیبات ازته نیست لذا در ارزیابی کیفیت پروتئین در مواد خوراکی کارائی لازم را نخواهد داشت. بنابراین امروزه سیستم پروتئین خام یکی از سیستم های ناکارآمد برای ارزیابی کیفیت پروتئین مواد خوراکی است (هدایت، ۱۳۸۱؛ تقی زاده و فرهومند، ۱۳۸۶).
Devendra & Lewis-1
CP :Crude Protein-2
۱-۸-۲ – پروتئین خام قابل هضم^۱:
بعد از سیستم پروتئین خام، برای ارزیابی پروتئین خوراک نشخوارکنندگان، سیستم پروتئین خام قابل هضم و یا سیستم پروتئین قابل دسترس مطرح شد که شامل کسر پروتئین موجود در مدفوع از پروتئین موجود در ماده خوراکی است. استفاده از این سیستم نیز مسائل و مشکلات خاصی را در ارتباط با تغییرات غیرقابل پیش بینی ازت مدفوع و تشخیص ازت غیرپروتئینی جیره در بر دارد. یعنی به خاطر وجود ازت دفعی متابولیکی در مدفوع و عدم توان جداسازی این بخش از پروتئین، از پروتئین غیرقابل هضم ماده خوراکی. لذا این سیستم موجب برآورد ضریب هضمی منفی برای پروتئین مواد خوراکی کم کیفیت مثل کاه می شود (هدایت، ۱۳۸۱).
تقی زاده و فرهومند (۱۳۸۶) معایب این سیستم را به صورت زیر ارائه نمودند:
۱- عدم ارائه اطلاعات در زمینه ارزش غذایی اوره ۲- پروتئین جیره به طور وسیعی در شکمبه تجزیه می شود ۳- مقدار استفاده از نیتروژن تجزیه شده توسط میکروب های شکمبه در ارتباط با مقدار انرژی قابل متابولیسم قابل تخمیر است ۴- با دست کاری محل تخمیر بین شکمبه و روده کور، میزان دفع مدفوع تغییر می کند به طوری که با تغییر محل تخمیر از شکمبه به روده کور مقدار پروتئین خام دفع شده افزایش می یابد.
۱-۸-۳ – پروتئین قابل متابولیسم ^۲:
سیستم پروتئین قابل متابولیسم توسط میلر^۳ در سال ۱۹۷۳ پیشنهاد شده است . این سیستم بر مبنای پروتئین میکروبی و پروتئین غذایی تجزیه نشده در شکمبه که قابلیت هضم و جذب در دستگاه گوارش بعد از شکمبه را دارند استوار است. در این سیستم پروتئین میکروبی وارد شده به روده باریک بر مبنای پروتئین موثر قابل تجزیه در شکمبه ^۴محاسبه می گردد. پروتئین موثر قابل تجزیه در شکمبه از دو بخش پروتئین با تجزیه سریع^۱ (با بازدهی ۸۰ %) و تجزیه آهسته ^۲تشکیل می شود (تقی زاده و فرهومند، ۱۳۸۶). این سیستم همچنین ترکیب پروتئین قابل جذب در روده کوچک را تعیین خواهد کرد و مصرف واقعی پروتئین جیره توسط حیوان را مشخص خواهد نمود. در این سیستم میزان اسیدهای آمینه ای که می توانند به مصرف واقعی و متابولیسم حیوان برسند، مشخص می شود (هدایت، ۱۳۸۱).
Digestible Crude Protein:DCP -1
Metabolizable Protein:MP-2
Miller-3
Effective Rumen Degradable Protein:ERDP-4
Metabolizable Protein :MP -1
Miller -2
Effective Rumen Degradable Protein :ERDP -3
Quickly Degradable Protein :QDP -4
Slowly Degradable Protein :SDP -5
۱-۹- ویژگیهای پروتئین قابل متابولیسم :
پروتئین قابل متابولیسم بصورت مقدار پروتئین حقیقی که برای حیوان قابل جذب بوده و برای تامین ازت اسیدهای آمینه در سطح بافت حیوان لازم است، تعریف می شود. در سیستم پروتئین قابل متابولیسم ، پروتئین خام هر ماده خوراکی به دو بخش تقسیم می شود:
۱-۹-۱ – پروتئین قابل تجزیه در شکمبه :
پروتئین قابل تجزیه در شکمبه به دو بخش زیر تقسیم می شود:
الف – بخش پروتئین با تجزیه سریع:
بخشی از کل پروتئین خام مواد خوراکی استخراج شده بوسیله شستشو با آب سرد که با مقدار ثابت (a) تعریف می شود. تقریبا ۲۰ درصد از بخش QDP مورد استفاده میکروارگانیسم های شکمبه قرارنگرفته و تلف می شود. پس می توان گفت که بخش QDP با راندمان برابر ۸۰ درصد مورد استفاده میکروارگانیسم های شکمبه قرار می گیرد (هدایت، ۱۳۸۱).
مقدار QDP را با بهره گرفتن از رابطه زیر می توان محاسبه نمود (AFRC، ۱۹۹۲).
QDP = a × CP
Quickly Degradable Protein:QDP-1
ب – بخش پروتئین با تجزیه آهسته^۱: