جدول(۴-۳) توزیع فروانی پاسخگویان بر حسب سابقه خدمت ۷۰
جدول(۴-۴) توزیع فروانی پاسخگویان بر حسب تحصیلات پاسخگویان ۷۱
جدول(۴-۵) توصیف مولفه های جانشین پروری ۷۲
جدول ( ۴ ـ ۶) :آزمون Kolmogorov-Smirnov 73
جدول(۴-۷)آزمون رگرسیون بین متغیر مولفه های مدل شایستگی، بر وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت ۷۴
جدول(۴-۸)آزمون رگرسیون بین متغیر مولفه های عقلایی، بر وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت ۷۵
جدول(۴-۹)آزمون رگرسیون بین متغیر مولفه های شخصی، بر وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت ۷۶
جدول(۴-۱۰)آزمون رگرسیون بین متغیر مولفه­های ارتباطات، بر وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت ۷۷
جدول(۴-۱۱)آزمون رگرسیون بین متغیر مولفه های تعاملی، بر وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت ۷۸
جدول(۴-۱۲)آزمون رگرسیون بین متغیر مولفه­های رهبری، بر وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت ۷۹
جدول(۴-۱۳)آزمون رگرسیون بین متغیر مولفه­های نتیجه­مداری، بر وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت ۸۰
فهرست نمودارها
نمودار(۴-۱) توزیع فروانی پاسخگویان بر حسب جنسیت پاسخگویان ۶۸
نمودار(۴-۲) توزیع فروانی پاسخگویان بر حسب سن ۶۹
نمودار(۴-۳) توزیع فروانی پاسخگویان بر حسب سابقه خدمت ۷۰
نمودار( ۴-۴) توزیع فروانی پاسخگویان بر حسب تحصیلات پاسخگویان ۷۱
فهرست شکل­ها
شکل (۲-۱) طرح کلی یک نظام جانشین پروری ۳۰
شکل(۲-۲) مدل کوه یخ شایستگی های مدیریتی ۳۶

فصل اول

کلیات تحقیق

۱ ـ ۱ ـ مقدمه

استراتژی‌های سازمانی، نیازمند رویکردی کل­نگر برای مدیریت استعدادهاست، بنابراین رویکردهای سنتی بهترین تجربه‌ها برای یادگیری، مدیریت عملکرد، مدیریت جانشین پروری و توسعه مسیر شغلی است باید دوباره‌ ارزیابی و بازنگری شوند. همان‌گونه که یکپارچگی مدیریت عملکرد و یادگیری درموارد زیادی به عنوان مولفه­های جدایی­ناپذیر ازاستراتژی مدیریت استعداد موثر شناخته شده است، مدیریت جانشینی نیز که توسعه کارکنان و برنامه­ ریزی مسیرشغلی را به هم متصل کرده، نقش استراتژیک ویژه­ای در سازمانهای امروزی پیدا کرده است. این سازمانها دریافته اند که جانشین پروری، یک فرایند پویا و مستمر است، نه یک هدف ایستا. دردنیای پررقابت امروزی برای دستیابی به استعدادها، سازمانها باید دیدگاهی فراتراز جایگزینی ساده نیروی کار داشته باشند. استراتژی‌های مدیریت جانشین پروری همان‌گونه که باید کارکنان را برای دستیابی به هدفهای شغلی خود توانمند سازد، باید بر روی توسعه کارکنان نیز برای دستیابی به هدفهای سازمانی، متمرکز باشد.امروزه، مدیریت جانشین پروری از راه فرایندی انجام می پذیرد که مدیریت استعدادها نام دارد . از راه این فرایند، استعدادهای انسانی سازمان برای تصدی مشاغل و منصب‌های کلیدی در سال­های آینده شناسایی شده، از راه برنامه ­های متنوع آموزشی و پرورشی، به تدریج برای به عهده گرفتن این مشاغل و مسئولیت‌ها آماده می­شوند(ابوالعلایی ،۱۳۸۶ ،۱۱-۱۰ ).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۱ ـ ۲ ـ بیان مساله

هیچ سازمانی نمی­ توان یافت که رشدی مستمر و موفقیتی پایدار را تجربه کرده باشد مگر آنکه توسط مدیر یا تیمی از مدیران و رهبران شایسته و کارآمد اداره و هدایت شده باشد. دنیای سازمانی آینده همچنین به تعداد بیشتری از مدیران و رهبران نیازمند است. پژوهش­های متعدد تجربی حاکی است که علی­رغم ضرورت ورود افکار و اندیشه­ های جدید مدیریتی به سازمان­ها ( از طریق جذب و بکارگیری مدیرانی از بیرون سازمان) سازمانه­های موفق به میزان قابل توجهی به دورن­زایی تاکید دارند و تلاش می­ کنند تا با شناسایی و پرورش استعداد های مدیریتی درون سازمانی از تامین نیازهای آتی خود به مدیرانی شایسته و اثربخش اطمینان حاصل کنند(سلاجقه و همکاران، ۱۳۹۱، ۲).
دارا بودن نیروی متخصص و شایسته در حال حاضر از مهمترین سرمایه‌های هر سازمان یا شرکتی محسوب می‌شوند بطوریکه پیش از این اگر برای افراد متخصص و مجرب سازمان، عبارت “نیروی انسانی” و یا “منابع انسانی” استفاده می‌شد، اما اکنون این عبارت به “سرمایه انسانی” تغییر یافته است. این قاعده کلی برای شرکت‌های نفتی نیز کاملا صادق است. امروزه دارایی اصلی و برگ برنده هر شرکت نفتی سرمایه انسانی آن است و تمامی شرکت‌های نفتی در جذب و نگهداری سرمایه‌های متخصص است و در این ارتباط، رقابت پیچیده‌ای در حال شکل گرفتن است که سوی دیگر آن تهدید برای کشورهای در حال توسعه می‌باشد چرا که به­راحتی نیروهای متخصص خود را از دست می‌دهند. این موضوع برای صنعت نفت ایران با عنایت به برنامه‌های بلند مدت و سند چشم انداز خود از اهمیتی دو چندان برخوردار است و توجه ویژه به مسایل مرتبط با منابع انسانی بخصوص در بخش کارشناسی بنا به دلایل حضور در عرصه‌های بین‌المللی، رویارویی با چالش‌های منابع انسانی در صنعت نفت جهان، و به منظور تحقق اهداف سند چشم انداز شرکت نفت بسیار اهمیت دارد. بنابراین شرکت نفت باید شیوه‌های ایجاد انگیزه در بین کارشناسان متخصص خود را مورد بازنگری قرار دهد چرا که از یک سو الزامات بین المللی، افزایش قیمت نفت و کمبود منابع انسانی متخصص وجود دارد و از سویی دیگر منابع انسانی موجود نیز با عدم رضایت­مندی مواجه شده و آمار مهاجرت از شرکت نفت افزایش یافته است. لذا ضرورت دارد که با تدوین برنامه‌هایی تشویقی و انگیزشی منابع انسانی متخصص راحفظ نمود. باتوجه به صحبتهای معاونت توسعه منابع انسانی شرکت نفت در اردیبهشت ۱۳۹۲ ، توسعه سطح کارشناسی حوزه منابع انسانی یکی از اهداف این معاونت بوده تا ارزش‌های سرمایه انسانی به تدریج دچار استهلاک نشود. (نجیرم ، پایگاه تحلیل خبری، ۱۳۹۳ ).
مطالعات در زمینه ساختار حفظ و توانمندسازی منابع انسانی در شرکت نفت بر این واقعیت تاکید دارد که در این شرکت بیشتر تمرکز بر جذب نیروی مجرب و کارآزموده است به جای اینکه به آموزش مهارتهای مورد نیاز این صنعت در حوزه مدیریت ارشد بپردازند. در حال حاضر با توجه به وضعیت مدیریت نیروی انسانی در شرکت نفت، و وجود مشکلاتی مانند غالب بودن تفکرات قدیمی و تکیه صرف بر تجربه و دیدگاه از بالا به پائین مدیران و عدم حضور مدیران ارشد در بین کارکنان میانی و کارکنان صف؛ عدم انتقال اطلاعات از جانب افراد سابق در سمتها به کارکنان جدید الاستخدام بدلیل ترس از دست دادن جایگاه؛ و وجود رفتار سازمانی ناسالم، از جمله چالش­های امروز صنعت نفت است که نیازمند مدیریت استراتژیک در حوزه نیروی انسانی می­باشد. براین اساس و با توجه به اهمیت تربیت نیروهای مجرب جهت جایگزینی با نیروی انسانی در شرف بازنشستگی در شرکت نفت در این پژوهش در نظر است تا ضمن بررسی وضعیت مدیریت جانشین پروری در شرکت نفت، به بررسی میزان تطابق مولفه های جانشین­پروری موجود در این شرکت بر اساس مدل شایستگی مدیران پرداخته شود. سوال اصلی تحقیق این است که؛ باتوجه به مدل شایستگی مدیران، وضعیت مدیریت جانشین­پروری در شرکت نفت چگونه است؟

۱ ـ ۳ ـ ضرورت و اهمیت تحقیق

در رقابت جهانی امروز، صنعت نفت وظیفه خطیری در دستیابی به جایگاهی بلند متناسب با شان کشور عزیزمان ایران، بر عهده دارد. در این راستا مدیران نقش بسیار مهمی دارند. صنعت نفت با توجه به بالا رفتن دوره بازنشستگی مدیران و ورود مدیران جدیدتر، نیازمند برنامه­ ریزی برای توسعه و جایگزینی آنهاست. طبق بررسی­های صورت گرفته به دلیل رشد عرصه ­های جدید، تعویض سریع مدیران یا بازنشستگی نیروهای فعلی، سالانه تعداد زیادی از منصب­ها خالی می­ شود؛ در نتیجه، سازمان موظف است برای پرکردن این جاهای خالی، برنامه­ ریزی موثری داشته باشد برهمین اساس، به نظر می­رسد در سالهای آتی رقابت برای یافتن مدیران مستعد و کارآمد درکشور، روز به روز بیشتر شود و آمادگی برای پرکردن منصب­های رهبری کلیدی درزمان مناسب، به عنوان یکی از مهم­ترین چالش­ها در پیش­روی صنعت نفت به شمار می­رود. پس بررسی این مساله که صنعت نفت در حال حاضر در چه نقطه­ای قرار گرفته و برای رسیدن به وضع مططلوب، نیازمند توجه به چه مولفه­هایی می­باشد، حائز اهمیت است(هادی­زاده­مقدم و سلطانی، ۱۳۹۰ ،۴۱). با توجه به اهمیت استراتژیک صنعت نفت درایران، دراین تحقیق به بررسی وضعیت مدیریت جانشین­پروری در شرکت نفت پرداخته شده است.

۱ـ ۴ ـ اهداف تحقیق:

۱ ـ ۴ ـ ۱ ـ هدف اصلی :
تعیین وضعیت مدیریت جانشین­پروری در شرکت نفت براساس مدل شایستگی مدیران
۱ ـ ۴ ـ ۲ ـ اهداف فرعی:
۱ ) تعیین اثر مولفه­ عقلایی بر وضعیت جانشین­پروری در شرکت نفت
۲ ) تعیین اثر مولفه شخصی بر وضعیت جانشین­پروری در شرکت نفت
۳ ) تعیین اثر مولفه ارتباطات بر وضعیت جانشین­پروری در شرکت نفت
۴ ) تعیین اثر مولفه تعاملی بر وضعیت جانشین­پروری در شرکت نفت
۵ ) تعیین اثرمولفه رهبری بر وضعیت جانشین­پروری در شرکت نفت
۶ ) تعیین اثر مولفه نتیجه­مداری بر وضعیت جانشین­پروری در شرکت نفت
۱ ـ ۵ ـ مدل تحقیق:
مدل تحقیق براساس مدل شایستگی مدیران
مولفه عقلایی
وضعیت جانشین­پروری در سازمان
مولفه شخصی

-مساحت سطح انتشار نور چراغ به متر مربع در جهت ۹۰ درجه نسبت به خط عمود رو به پایین A
-نسبت بین شدت روشنایی عمودی به شدت روشنایی نیمه استوانه ای : بین ۰.۸ تا۱.۳
پیشنهاد۹۴ CIE برای نورپردازی فواره های عمودی

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

-برای فواره با ارتفاع پرتاب ۳ متر : نورافکن باریک تاب ۳ عدد ۱۵۰ وات
-برای فواره با ارتفاع پرتاب ۳ تا ۶ متر : نورافکن باریک تاب ۶ عدد ۱۵۰ وات
-برای فواره با ارتفاع پرتاب ۷ تا ۱۰ متر : نورافکن باریک تاب ۹ عدد ۲۵۰ وات
عکس(۳-۳)نور پردازی فواره های عمومی
پیشنهاد۹۴ CIE برای نورپردازی فواره های مورب
-برای فواره با پرتاب ۳ متر : در نقطه پرتاب : نورافکن باریک تاب ۱ عدد ۲۵۰ وات
-در نقطه فرود : نورافکن باریک تاب عدد ۲۵۰ وات
-برای فواره با پرتاب ۳ تا ۶ متر : در نقطه پرتاب : نورافکن باریک تاب عدد ۲۵۰
-در نقطه فرود : نورافکن پهن تاب ۲ عدد ۲۵۰ وات
-برای فواره با پرتاب ۷ تا ۱۰ متر : در نقطه پرتاب : نورافکن باریک تاب ۳عدد ۲۵۰
عکس(۳-۴)
۳-۳-۷ نورپردازی آبشارها
-نورافکنها در پای دیوار آبشار کار گذاشته میشوند.
-ارتفاع آبشار و حجم آب ، در انتخاب توان و میزان نور خروجی مؤثر
است.
-معمولاً از منابع نوری خطی استفاده می شود
عکس(۳-۵)نور پردازی آبشار
۳-۳-۸ مقادیر شدت روشنایی پیشنهادی در CIE 94برای نورپردازی سطوح با توجه به روشنایی محیط و جنس سطح جدول(۳-۱)
جدول(۲-۳)
۳-۴ آنالیز عوامل محیطی
۳-۴-۱ محیط استفاده از محصول
شرایط محیطی که محصول در آن قرار دارد مانند دمای هوا،آفتاب،برف،باران،طوفان،رطوبت هوا و آلودگی در طراحی محصول باید در نظر گرفته شود.
۳-۴-۲ رطوبت
بخار آب به وسیله تبخیر آب سطح اقیانوس ها و دریاها و همچنین سطوح مرطوبی چون گیاهان وارد هوا می شود .به دلیل متفاوت بودن هوای مناطق مختلف رطوبت هوا در آن ها یکسان نیست زیرا هوا گرم رطوبت بیشتری را در خود نگه می دارد.
با توجه به اینکه در محصول مورد نظرممکن است نور و آب در کنار یکدیگر قرار بگیرند به غیر از رطوبت محیطی رطوبت مستقیم هم باید در نظر گرفته شود.به همین دلیل عایق بندی بسیار دقیق در قسمت های نورانی بسیار حائز اهمیت می باشد.همچنین اتصالات و قسمت های در معرض آب با از جنس ضد زنگ انتخاب شود.
۳-۴-۳ دمای محیط
محصول مورد نظر در شهر تهران قرار خواهد گرفت به همین دلیل بیشترین و کم ترین دما در این شهر مورد بررسی قرار می گیرد که ۸/۴۱ تا ۵- می باشد که بر روی قسمت روشنایی محصول تاثیر چندانی ندارد ولی در مورد بخشی از محصول که در آن از عنصر آب استفاده می شود باید به یخ زدگی و ضریب انبساط و انقباض متریال هایی که با آب سرو کار دارند توجه شود.
۳-۴-۴ صوت
عنصر روشنایی ارتباطی با صوت پیدا نمی کند.در صورت استفاده از آب، ریزش و چرخش آب و هم چنین پمپی که برای این منظور در نظر گرفته می شود ایجاد صوت می کند و از آن جا که یکی اهداف طرح ایجاد آرامش نیز می باشد باید از پمپ هایی با صدای کمتر وهم چنین عایق صوتی استفاده شود وشدت آب طوری در نظر گرفته شود که صدای آرامش بخش تولید کند نه شدید.
۳-۴-۵ نور
از آن جایی که نور ساطع شده از محصول ممکن است بر قسمت هایی از خود محصول نیز بتابد نباید باعث صدمه به محصول شود مانند:داغ شدن و آب شدن برخی قسمت های محصول،رنگ پریدگی،مات شدن و … به همین دلیل باید در انتخاب نوع لامپ و هم چنین فواصل استاندارد دقت شود.
هم چنین در هنگام شب رفلکت های حاصل از تابش نور نباید بر چشم عابران و بینندگان اثر منفی داشته باشد.
از آن جایی که نور فقط در شب بر زیبایی محصول تاثیر گذار است ترکیب کلی محصول باید طوری طراحی شود که در هنگام روز بدون عنصر نور نیز زیبایی خود را تامین کند.
۳-۴-۶ گرد و غبار و آلودگی هوا
هوای محیط همواره حاوی مقدار کمی ذرات معلق می باشد،این ذرات می توانند به راحتی بر روی اجسام بنشینند و باعث آلودگی و کثیفی محصول گردند اصولاً گرد و غبار باعث کهنگی و استهلاک می گردند. و همچنین گرد و غباری که بر روی حباب چراغ بنشیند از میزان درخشندگی و شدن نور کم می کندوباعث می شود که پخش وانتشار خوب نور را بگیرد.
استفاده از رنگ های مقاوم و مواد مناسب برای ساخت چراغ به نحوی که رنگ های بکار رفته تا حد امکان آلودگی را کم تر نمایان ساز. سطح عمودی و احجامی که دارای سطوح تخت نیستند کم تر باعث تجمع گرد وغبار می شوند.
۳-۴-۷ وندالیزم
صدمه زدن به محیط ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه،عمد یا غیر عمد باشد.معمولا وندالیزم ناآگاهانه در ادامه یک پروسه طراحی نا صحیح اتفاق می افتدو نتیجه،مهیا ساختن شرایطی نامناسب برای استفاده گر می باشد.در صورتی که وندالیزم آگاهانه ،با میل و خواست استفاده گر و به منظور صدمه زدن به محصول صورت می گیرد،که معمولاً ارتباط مستقیمی با فرهنگ مردم دارد و به عنوان یک نوع خلا فرهنگی مطرح می شود.(مرتضی،سید رضا،رهیافت هایی در طراحی مبلمان شهری،۸۱،ص۱۳۱)
۳-۴-۸وندالیزم در مقایسه با زمان
اثرات وندالیزم در مقایسه با زمان های مختلف سال متفاوت است در محیط خارجی در فصل گرم وندالیزم افزایش می یابد و در فصل سرد به علت اینکه افراد کم تر در محیط های خارجی هستند کاهش می یابد.
۳-۴-۹ وندالیزم در مقایسه با مکان
مکان قرار گیری و استفاده از محصول در میزان صدمه دیدن آن تاثیر به سزایی دارد.عواملی که در این مورد تاثیر گذارند عبارتند از:
۱-میزان رفت و آمد در مکان مورد نظر
۲-بزرگی یا کوچکی مکان مورد نظر
۳- بافت فرهنگی منطقه استفاده گر(شمال شهر یا مرکز یا جنوب شهر،پارک باشد یا یک کتابخانه ایی که افراد خاصی در آن رفت و آمد دارند)
۳-۴-۱۰ وندالیزم در مقایسه با قیمت
لوکس بودن بیش از اندازه محصول به شکلی که بسیار قیمتی و ارزشمند به نظر برسد در جامعه ایی مانند ایران با شرایط اقتصادی متوسط و ضعیف ایده خوبی به نظر نمی رسد زیرا باعث ربودن بخشی از محصول و صدمه زدن به آن می شود.مگر آنکه در مکان خاصی که در دسترس عموم نیست قرار گیرد.
۳-۴-۱۱ وندالیزم آگاهانه
–حکاکی و خش انداختن بر روی محصول برای درج یادگاری

فصل اول

کلیات تحقیق

۱-۱- مقدمه

آویشن از دیر باز به علت داشتن عطر و خواص دارویی در همه جای دنیا مورد استفاده قرار گرفته شده است، در سیر تکاملی این گیاه، تکامل آن از طریق طبیعت و انسان انجام گرفته است. با انجام مطالعات فلورستیکی حدود ۲۵۰ گونه آویشن در جهان و ۱۸ گونه آویشن در ایران مورد شناسایی قرار گرفته است (جم زاده، ۱۳۸۸) که از این تعداد، قبلا ۱۴ گونه و زیرگونه توسط رشینگر^[۱] (۱۹۸۲) گزارش شده بود.
ایران با وجود داشتن ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم جهانی، دامنه تغییرات دمایی بالا (۵۰ درجه) شرایط متفاوت اکولوژیکی، زیست محیطی، ۳۰۰ روز آفتابی در سال و همچنین با وجود آن که ۶/۲۲ درصد از ۷۵۰۰ گونه گیاهی فلات بزرگ ایران، دارویی و صنعتی است ولی به دلیل نبود آگاهی کافی مردم و عدم وجود مطالعات کمی و کیفی مناسب حداکثر از ۳۰۰ گونه استفاده می شود، میزان ۷۵۰۰ گونه تقریباً سه برابر پوشش گیاهی قاره اروپا است(بی نام، ۱۳۸۸).
به طوری که در جهان، به ویژه در کشورهای توسعه یافته با مضرات داروهای شیمیایی شناخت کافی دارند و گرایش به مصرف گیاهان دارویی در حال افزایش است. در ایران پیشرفت چشم گیری در تولید و مصرف آنها دیده نمی شود. بررسی ابعاد اقتصادی– اجتماعی تولید و مصرف گیاهان دارویی موید نکات بسیار مهمی است با وجودی که برآورد می شود حجم تجارت جهانی گیاهان دارویی و فرآورده های آن ۱۰۰ میلیارد دلار در سال است ولی فقط حدود ۰۷/۰ درصد آن سهم ایران است( ۶۰ میلیون دلار) کشوری با بیش از ۲۳۰۰ گونه گیاهی با ظرفیت بالقوه گیاهی بسیار بالا که حدود ۸۰۰ گونه آنها دارویی است و از این تعداد نیز ۱۰۰ گونه از اقلام قابل توجه در امر تولید دارو، لوازم آرایشی و … می باشد که چنین وضعیتی قابل قبول نیست (بی نام، ۱۳۸۸).
اسانس آویشن در ردیف ۱۰ اسانس معروف دنیاست که جایگاه اقتصادی خاصی در تجارت جهانی دارد، در بین داروهای تولید شده گیاه آویشن در جهان بعد از نعناع در رتبه دوم قرار دارد (فخرطباطبایی، ۱۳۸۵).
کشور ایران با موقعیت خاص آب و هوایی، گذشته درخشان در زمینه دانش گیاهان دارویی، وجود تنوع گونه ای و ژنتیکی فراوان و وجود ۶۰۰ گونه گیاه دارویی از خانواده های مختلف در ایران که این رقم بیش از پنج برابر کل گیاهان دارویی تمامی کشورهای قاره ی اروپاست (قاسمی، ۱۳۸۹)، شرایط بسیار مطلوبی برای توسعه دانش گیاهان دارویی در جهان برخوردار است. به رغم این توان بالقوه سطح زیر کشت گیاهان دارویی در سال ۱۳۸۸ حدود ۴۰۰۴۹ هکتار بوده است، بر اساس این آمار میزان تولید گیاهان دارویی در عرصه ها، ۶۵۸۷۶ تن می باشد. از نظر تنوع گونه های زیر کشت، این ارقام به حدود ۴۰ گونه محدود می شود( بی نام، ۱۳۸۸).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

گیاهان دارویی منبع غنی از مواد مؤثره اصلی برای ساخت بسیاری از داروها می باشند. این مواد اگرچه اساساً با هدایت فرایندهای ژنتیکی ساخته می شوند، ولی ساخت آن ها به طور بارزی تحت تأثیر عوامل محیطی قرار می گیرد. کیفیت و میزان متابولیت های یک گیاه در رویشگاه ها و مناطق مختلف تغییر می یابد که دلیل این امر نوسان فعالیت های متابولیکی گیاه در اثر عوامل مختلف محیطی است. زمانی که برخی عوامل محیطی تغییر یابند، باید موجود زنده به هر نحوی با محیط جدید سازگار شود که این سازگاری بر فرآیندهای بیوشیمیایی و فنوتیپی استوار است (امیدبیگی، ۱۳۸۸). در پی این اصل، همچنان این روند سازگاری ادامه دارد و در شرایط اقلیمی و اکولوژی متفاوت این متابولیت ها در گیاهان مختلف کم و بیش دستخوش تغییر می شوند، لذا گونه های یکسان و متفاوت این گیاهان در شرایط اقلیمی و اکولوژی خاص از نظر کمیت و کیفیت مواد موثره تیپ ها و مونه های متفاوت و متنوعی را تشکیل می دهند، که این تنوع خود منجر به تفاوت در دامنه فعالیت های دارویی و بیولوژیک نیز می شود. انعطاف پذیری ژنتیکی جمعیت های گیاهی بروز این تنوع را امکان پذیر ساخته چنان که به تدریج تحت تاثیر نیروی تکامل، در مناطق جغرافیایی مختلف جمعیت هایی از یک گونه بوجود می آیند که از نظر فعالیت های بیولوژیکی، فیزیولوژیکی، شیمیایی، بوتانیکی و نهایتاً ژنتیکی از یکدیگر متمایزند. زمانی که گیاه در ابتدا با تغییرات محیطی خاص روبرو می شود، تغییراتی در رفتار فیزیولوژیکی آن در جهت سازگاری به محیط جدید ایجاد می شود که این تغییرات معمولاً ناپایدارند ولی اگر اوضاع محیطی مذکور در محل رویش گیاه پایدار شود، نسل های بعدی در جهت سازگاری به محیط جدید انتخاب می شوند و این سازگاری به تدریج به صفات موروثی و قابل انتقال به نتاج تبدیل می شوند. اکثر عوامل محیطی ابتدا روی متابولیسم اولیه گیاه تأثیر می گذارند و متعاقباً متابولیسم ثانوی نیز تحت تأثیر قرار می گیرد که نحوه تأثیر عوامل مختلف می تواند به شکل تغییر در تناسب اندام های گیاهی، عملکرد متابولیت ها در واحد وزن خشک و نسبت اجزای متابولیت های ثانویه در گیاه باشد (برنات^[۲]، ۲۰۰۸).
لذا همان طور که گفته شد جمعیت های وحشی یک گونه در شرایط اقلیمی و اکولوژی متفاوت از نظر مورفولوژی، تیپ رشدی و شیمیایی ناهمگن هستند. بنابراین برای استفاده اصولی و صنعتی از این گیاهان لازم است که هویت و ماهیت آنان از مناظر مختلف ژنتیکی، شیمیایی و تولیدی بررسی شود. اگر نیاز است یک گونه دارویی بنا به اهمیت اقتصادی و بویژه در معرض خطر قرار گرفتن جمعیت های آن گونه، به سیستم های کشاورزی وارد شود و اهلی گردد، باید در نظر داشت که اولین و مهمترین استراتژی اهلی کردن شامل بررسی دقیق جنبه های شیمیایی، ژنتیکی، اکوفیزیولوژیکی و همچنین پتانسیل تولید جمعیت های گیاهی گونه مورد نظر می باشد. شناسایی جمعیت های مختلف و گزینش افراد برتر از لحاظ خصوصیات رشدی و تیپ شیمیایی در بین جمعیت های طبیعی گیاهان دارویی اولین و مهمترین مرحله در طی اهلی کردن این گیاهان است. در مورد گیاهان دارویی باید اذعان داشت که ۷۵-۶۰ درصد ارقامی که امروزه در کشت و صنعت ها کشت و تولید می شوند از طریق روش های ساده انتخاب در بین جمعیت های وحشی یا توده های بومی بدست آمده اند که البته کارایی انتخاب به وجود و شناخت دقیق تنوع بستگی دارد (برنات، ۲۰۰۲؛ نمت^[۳]، ۲۰۰۰).
بطور کلی برنامه های اولیه بهنژادی یک رقم، ایجاد یا اطلاع از میزان تنوع موجود در ارقام زراعی و خویشاوندان وحشی گونه می باشد. با توجه به ماهیت صفات ارزشمند، متخصصین بهنژادی استراتژی خود را بر اساس میزان تنوع، ماهیت و وراثت پذیری صفات مورد نظر انتخاب می کنند. خاصیت ترکیب پذیری مواد ژنتیکی این فرصت را فراهم می کند تا بهنژادگر بتواند به شناسایی والد برتر در یک تلاقی پی ببرد (اهدایی، ۱۳۷۰ ؛ عبد میشانی و همکاران، ۱۳۷۸).
روش های مختلفی برای برآورد تنوع ژنتیکی^[۴] در گونه های گیاهی وجود دارد که شامل صفات مورفولوژیکی و در ضمن استفاده از نشانگرهای مولکولی نیز به عنوان ابزاز قوی بسیار مناسب است. با توجه به اینکه روش های مورفولوژیکی، بیوشیمیایی و مولکولی هر کدام دارای مزایا و معایب خاص خود را دارند. لذا در خصوص کم و کیف استفاده آن ها برای بررسی تنوع ژنتیکی، بین محققین اختلاف نظر وجود دارد. برخی عقیده دارند که اکثر نشانگرهای مولکولی عمده تغییرات ژنومی را در قسمت های غیر رمز کننده ژنوم تعیین می کنند. بنابراین از این نظر ممکن است نتوان ارتباط مستقیم بین تنوع مولکولی و مورفولوژیکی ایجاد کرد (محمدی، ۱۳۸۵ و احمد زاده، ۱۳۸۶). بعضی دیگر معتقد هستند که تعیین تنوع فقط بر اساس صفات مورفولوژیکی اطلاعات کافی در جهت برآورد تشابهات و یا اختلافات بین ژنوتیپ ها و یا جمعیت های مختلف را ممکن است، فراهم نکند اگر چه در جای خود ارزشمند است. با این وجود استفاده داده های مورفولوژیکی، بیوشیمیایی و مولکولی می تواند توصیف و تفسیر مناسب و جامعی از تنوع بیولوژیکی ارقام، گونه ها و جنس های گیاهی را فراهم نماید (محمدی، ۱۳۸۵).
بر اساس شرایط اکو- جغرافیایی بسیار متنوع ایران، برای بسیاری از گونه های گیاهی تنوع ژنتیکی فراوانی بین ارقام بومی و خویشاوندهای وحشی آن ها وجود دارد. البته این تغییرات برای گونه های که مرکز ژنتیکی آن ها ایران می باشد، اهمیت بیشتری دارد. البته شناسایی صفاتی که در تنوع گونه هایی مختلف نقش مؤثری دارند، و تعیین ارتباط و همبستگی بین صفات و همچنین تببین ارتباط بین الگوی تنوع و پراکنش جغرافیایی برای بهنژادگران بسیار حائز اهمیت است. بنابراین تعیین روابط خویشاوندی فنتیک^[۵] و فیلوژنتیک^[۶] گونه‌های جنس آویشن به منظور ایجاد تلاقی بین گونه‌ای و تهیه گونه های حد واسط به منظور ایجاد ارقام تجاری ارزشمند جدید بسیار اهمیت دارد. در این ارتباط بررسی و مقایسه کارایی نشانگر های مولکولی، بیوشیمیایی و مورفولوژیکی در تفکیک جمعیت های آویشن کوهی و شناسایی صفات مورفولوژیکی، بیوشیمیایی و مولکولی که در تمایز جمعیت ها و اندازه گیری مقدار تشابهات آن ها در مسیر تکاملی این جمعیت ها مورد توجه قرار گرفته و همچنین پیشنهاد خطی مشی مناسب برنامه های بهنژادی برای بهبود تیپ های شیمیایی موجود از اهداف مهم این پژوهش می باشد.

۱-۲- ویژگی های مورفولوژیکی

جنس آویشن^[۷] (تیموس) به عنوان یکی از جنس های خانواده نعنا و زیر خانواده نپتوایده^[۸] ، گیاهی چوبی، کوتاه قد، کپهای چند ساله با برگهایی واجد کناره های صاف و بدون دندانه است. در اکثر گونه ها سطح برگ، کاسبرگ و گلبرگها پوشیده از کرکهای ترشحی متراکم به رنگهای قرمز، زرد و گاهی بی رنگ است. مجموعه گل شامل تعداد زیادی گل است که معمولاً در انتهای شاخه ها به حالت کپهای قرار میگیرند. کاسه گل دارای دو لبه کاملاً مشخص میباشد که لبه بالایی دارای سه قسمت کوتاه و پهن و لبه پایینی دارای دو لبه کاملاً مشخص است. جنس آویشن از نظر شکل ظاهری، رنگ برگ، رنگ گل، روغن اسانس و ترکیبات فیتوشیمیایی بسیار متنوع است (جمزاد، ۱۳۷۳).
آویشن در نواحی مختلف مدیترانه و برخی نواحی آسیا میروید و امروزه در مناطق مختلف جهان و از جمله در ایران کشت و تولید می شود (عزیزی، ۱۳۸۳). مبدا پیدایش این جنس دوران سوم زمین شناسی است و در فلور خشکی پسند این دوره آن را یافته اند و به دنبال توسعه مناطق خشک به خصوص در دوره پلیوسن و بعد از آن تا به امروز تکامل این جنس صورت گرفته است (مورالس^[۹]، ۲۰۰۲). در مورد تعداد گونه های آویشن از نظر علم رده بندی گزارش های متفاوتی وجود دارد، تعداد گونه های آن در بعضی از گزارش ها به ۸۰۰ گونه می رسد، اما با در نظر گرفتن کمترین مقدار تنوع مورفولوژیکی ۲۱۵ گونه از این جنس توسط مورالس (۲۰۰۲) گزارش گردیده است.از میان گونه های آویشن ۱۸ گونه از ایران شناسایی شده است که از این تعداد قبلا ۱۴ گونه و زیرگونه توسط پروفسور رشینگر در فلور ایرانیکا گزارش گریده بود (ریشنگر^[۱۰]، ۱۹۸۲). گونه های وحشی موجود در ایران، ۱۰ گونه در استانهای شمالی (گرگان، گیلان، مازندران)، ۱۱ گونه در استانهای غربی (آذربایجان شرقی و غربی، کرمانشاه، همدان، کردستان، لرستان، چهارمحال بختیاری، کهکیلویه و بویراحمد و اصفهان)، هفت گونه در مرکز (تهران، سمنان، قزوین، اراک، یزد)، یک گونه در فارس و دو گونه در کرمان وجود دارد (جمزاد، ۱۳۷۳؛ شکل ۲-۱).
شکل۲-۱- پراگندگی گونه های جنس تیموس در ایران، به تفکیک مناطق و تعداد گونه ها (جم زاد،۱۳۷۳).
چهار گونه شاملT. carmanicus ، T. daenensis، T. trautvetteri وT. persicus انحصاری کشورمان هستند. آویشن بومی اروپا و آسیا است و به دلایل متعدد شناسایی و تعیین موقعیت تاکسونومیکی گونه های آن دشوار میباشد. یکی از این دلایل هیبریداسیون بین گونهای در این جنس و تنوع مورفولوژیکی موجود در گونههاست.

۱-۳- انواع آویشن ها

دانشمندان و گیاهشناسان مختلف، جنس آویشن را در سه جنس مختلف تقسیم بندی کردند (نوویکو و کاپلو^[۱۱]، ۱۹۸۴) که شامل:
۱- جنس Zataria
۲- جنس Ziziphora
۳- جنس Thymus

۱-۳-۱- جنس Zataria

دارای گونه‌ای به نام .Zatzria multiflora Boiss است. این گیاه در جنوب ایران تحت نام آویشن شیرازی یا آویشن برگ پهن شناخته شده است (جم زاده، ۱۳۷۳). بوته‌هایی با پایه چوبی به ارتفاع ۸۰-۳۰ سانتی‌متر، پرساقه، گردینه پوش، سبز متمایل به سفید به شکل تیموس‌ها و معطر می‌باشد. ساقه‌ها متعدد، محکم و مقاوم با پایه چوبی و پوست خاکستری متمایل به سفید یا کمی متمایل به قهوه‌ای، بسیار منشعب، با شاخه‌های باریک متمایل به سفید و گردینه پوش است (قهرمان، ۱۳۸۰).
برگ‌ها کوچک، دارای دمبرگ کوتاه، مدور با طول و عرض ۷-۵ میلی‌متر، یا بیضی، در قاعده مقطع یا تقریباً قلبی شکل، در انتها مدور یا بندرت مدور و نوکچه‌دار، جوانه‌ها سفید و گردینه پوش و سپس تقریباً فاقد پوشش کرک، منقوط، در بخش گل دار کوچک و باریک و سطح برگ پوشیده از تعداد زیادی غده ترشحی است. گل سفید، ریز و کوچک، مجتمع در گرزن‌های کوچک یا چرخه‌های بدون دمگل، کوچک و گوی چه‌ای، بسیار متراکم واقع در گل آذین‌های باریک تسبیح مانند، ساده، براکته‌ها پهن دراز، کاسه غشایی، کوتاه، به طول دو میلی‌متر، پنج پهلو و زاویه‌ها مژک‌دار، دارای دندانه‌های مثلثی کوتاه با انتهای کند، در بخش گلو یا دهانه کرک دار، جام کوچک، تقریباً مانده در کاسه، دولبه، لب بالایی آن کوتاه و منتهی به دو بخش کم عمق، لب پایینی سه بخشی، پرچم‌ها چهار عدد و دو به دو مساوی در جام، بساک‌ها متعامد، میوه آن فندقه تخم‌مرغی و دارای سطح صاف می‌باشد (قهرمان، ۱۳۸۰). این گیاه پراکندگی محدودی در جهان دارد و منحصراً در ایران، افغانستان و پاکستان می‌روید. پراکندگی آن در ایران نیز محدود به مناطق اصفهان، فارس، کرمان، بندرعباس، بلوچستان و خراسان است (جم زاده، ۱۳۷۳).

۱-۳-۲- جنس Ziziphora

در جنس Ziziphora تعداد پرچم‌های بارور دو عدد است. در جنس Ziziphora کاسه گل لوله‌ای دارای پنج دندانه تقریباً مساوی و کوتاه است. این صفات در جنس آویشن متفاوت است یعنی تعداد پرچم‌های بارور چهار عدد و کاسه گل دارای دو لبه کاملاً مشخص است و لبه بالایی از سه دندانه کوتاه و لبه پایینی از دو دندانه باریک و بلند و مژه‌دار تشکیل شده است صفات فوق، جنس Ziziphora را از آویشن متمایز می‌کند (جم زاده، ۱۳۷۳). دو گونه مهم از این جنس که خواص دارویی آن‌ ها مشخص شده Z. tenuior و Z. clinopodioides هستند.

1. 1. tenurior در ایران به کاکوتی معرف است و گیاهی علفی، یک‌ساله و دارای ساقه کوتاه به ارتفاع پنج تا ۱۵ سانتی‌متر می‌باشد و برگ‌های آن باریک، نوک تیز و دارای میان گره‌های کوتاه است. گل‌های کوچک به رنگ بنفش کمرنگ یا بنفش مایل به ارغوانی دارد. به حالت وحشی و خودرو در مناطق وسیعی از ایران می‌روید. خواص درمانی متعددی از قبیل خلط‌آوری، بادشکن و مقوی معده برای آن ذکر شده است. در بعضی نواحی از مخلوط گرد دانه آن در عسل، جهت درمان دیسانتری استفاده می‌شود. در ایران پودر برگ آن جهت معطر کردن اغذیه بکار می‌رود و آن را به دوغ می‌افزایند (زرگری، ۱۳۶۹).

1. 1. clinopodioidesاین گیاه آویشن برگ باریک نامیده می‌شود و از نظر شکل ظاهری به جنس Thymus شباهت دارد و گاهی به اشتباه به جای آن و تحت نام Thymus نام گذاری می‌گردد (جم زاده، ۱۳۷۳). گیاهی است چند ساله با قاعده چوبی و گاهی ساقه‌های چوبی، پوشیده از کرک تا تراکم‌های متفاوت و دارای برگ‌های باریک تا نیزه‌ای و گاهی بیضوی یا تقریباً گرد. مجموعه گل‌ها در انتهای شاخه‌ها و به شکل کروی است و یا حالت کپه‌ای دارد. کاسه گل‌ لوله‌ای باریک به طول حدود ۶-۴ میلی‌متر است. جام گل سفید یا صورتی یا بنفش کم رنگ است. این گونه دارای تنوع مرفولوژیکی زیادی است و رشینگر در فلور ایرانیکا ۹ زیر گونه از برای آن را برای این نام برده است (جم زاده، ۱۳۷۳).

1. 1. clinopodioides Lam.var. rigida Boiss.یک واریته از این گونه است که در مناطق وسیعی از نواحی مختلف ایران می‌روید و به مصارف مشابه نظیر تقویت معده و رفع درد و ناراحتی‌های آن می‌رسد و اهالی محل نیز از آن به صورت دم کرده استفاده می‌کنند. در بلوچستان از جوشانده گیاه خشک شده، جهت رفع تب در بیماری تیفوس استفاده می‌شود به علاوه خیسانده گیاه در آب، جهت رفع ناراحتی‌های قلبی در صبح به صورت ناشتا استفاده می‌شود (زرگری، ۱۳۶۹). پراکندگی جغرافیایی این گونه در شبه جزیره بالکان شرقی، جنوب غربی آسیا، آسیای مرکزی تا کوه‌های پامیر آلای و هیمالیا می‌باشد و در ایران پراکندگی وسیعی داشته و تقریباً می‌توان گفت که در تمام نقاط ایران پراکنده است (نوویکو و کاپلو^[۱۲]، ۱۹۸۴).

۱-۳-۳- جنس Thymus

گونه‌های این جنس نیز تحت عنوان آویشن جمع‌ آوری و مصرف می‌شوند. این گروه گیاهانی هستند چوبی، کوتاه قد، کپه‌ای و یا علفی چند ساله با قاعده چوبی. برگ‌ها دارای کناره صاف و بدون دندانه که گاهی در حاشیه به طرف پشت برگشته‌اند. در اکثر گونه‌ها سطح برگ، براکته‌ها، کاسه گل و گلبرگ‌ها پوشیده از غده‌های ترشحی چسبیده که به رنگ‌های قرمز، زرد و گاهی بی رنگ است. مجموعه گل‌ها از تعداد زیادی گلچه تشکیل شده که معمولاً در انتهای شاخه‌ها و به حالت کپه‌ای قرار گرفته است. کاسه گل دارای دو لبه کاملاً مشخص است. لبه بالایی دارای سه دندانه کوتاه نسبتاً پهن و لبه پایینی از دو دندانه بلند و باریک کاملاً مشخص تشکیل شده است. لوله کاسه گل استکانی یا تقریباً لوله‌ای و راست است. در قسمت گلو کاسه گل پوشیده از کرک می‌باشد. جام گل دارای دو لبه بوده و لوله جام گل راست است. پرچم‌ها اغلب از گل خارج می‌شوند. حالت دو جنسی در گل‌های این جنس وجود دارد. در نتیجه دو نوع گل، یکی نر- ماده که معمولاً از نظر اندازه بزرگ‌ترند و دیگری گل‌های ماده که در آن‌ ها پرچم‌ها عقیم می‌باشند و درون لوله جام گل مخفی می‌مانند، به چشم می‌خورند. این جنس در منطقه معتدله شمالی از گریلند تا کامچاتکا پراکنده است ولیکن بیشترین پراکندگی‌شان در منطقه مدیترانه و غرب آسیا می‌باشد و بیشترین تنوع را از نظر شکل در شبه جزیره بالکان می‌توان دید (جم زاده، ۱۳۷۳). به دلایل متعدد، شناسایی و تعیین موقعیت تاکسونومیکی گونه‌ها در این جنس دشوار است. یکی از این دلایل، هیبریداسیون بین گونه‌ای در این جنس است و به همین دلیل نیز تعداد گونه‌های گزارش شده آن بسیار متنوع است و در کتب مختلف با یک عدد معین برخورد نمی‌کنیم. بلکه اکثراً تعداد گونه‌های جنس را با صدها گونه مطرح می‌کنند. چه بسا که یک هیبرید به عنوان یک گونه مستقل معرفی گردیده و مطالعات بعدی را گیاهشناس دیگری مشخص کرده است که نمونه یک هیبرید بوده است. علاوه بر هیبریداسیون، تنوع مورفولوژیکی موجود در گونه‌ها نیز مسأله شناسایی را دشوار می‌کند. تعداد گونه‌های گزارش شده این جنس در کشورهای مجاور ایران عبارتند از: ترکیه ۳۷ گونه، شوروی ۱۳۶ گونه و از محدوده فلور ایرانیکا ۱۷ گونه که ۱۴ گونه آن متعلق به کشور ایران است. دو گونه‌ای که در ایران حضور ندارد یعنی T. liearis و T. koeianus افغانستان و پاکستان حضور دارند و گونه دیگر یعنی T. syriacus از عراق، سوریه و فلسطین گزارش شده است (جم زاده، ۱۳۷۳).

۱-۳-۳-۱- گونه‌های جنس THYMUS در ایران

۱۴ گونه گزارش شده ایران، بیشترین پراکندگی را در شمال و غرب کشور دارند. که ۱۰ گونه در استان‌های شمالی (گرگان،‌ گیلان و مازندران)، ۱۱ گونه در استان‌های غربی (آذربایجان، باختران، همدان، کردستان، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهکیلویه و بویراحمد و اصفهان)، هفت گونه در مرکز (تهران، سمنان، قزوین، اراک، یزد)، یک گونه در فارس، دو گونه در کرمان وجود دارد. در زیر فهرست گونه‌هایی که در مناطق مختلف ایران وجود دارند ارائه گردیده است و در مورد بعضی از گونه‌ها توضیحاتی نیز داده خواهد شد.

۱-۳-۳-۱-۱- گونه‌های موجود در استان‌های شمالی

Thymus fallax Fisch & C.A.Mey–1

1. 1. transcaucasicus Klokov–2

1. 1. kotschyanus Boiss. & Hohen–3

1. 1. fedtschenkoi Ronniger–4

1. 1. migricus Klokov. & Desj-Shost–5

1. 1. transcaspicus Klokov–6

1. 1. pubescens Boiss. & Kotschy ex Celak-7

1. 1. carmanicus Jalas–8

T.causcasicus wild ex Ronniger subsp. grossheimii (Ronniger) Jalas–9

بزرگترین امتیاز حافظ که در رواج شعرش تاثیر داشته است، امیدوار بودن او است. در مشکلات زندگی تلقین می‌کند که باید راضی به رضای حق باشیم و در حال رضا امیدوار به آیندهء بهتری باشیم. برای همین حافظ از رحمت حق نومید نیست و امیدوار آیندهء بهتری است:

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

«ســـاقی بیا که هاتف غـیبم به مژده گفت با درد صـــبرکن که دوا مـــی‌فرستمـت»
(حافظ،۱۳۸۷: ۷۸ )
اگر صبری نباشد مسلماً ظفری در کار نیست و بدون ظفر نیز صبر بی‌معنا و مفهوم است لذا آن چه حاصل میآید، شاید گفت این دو با این که دوستی دیرینه‌اند، در همه ابعاد نیز مکمل همدیگر نیز هستند.
« صبر و ظفــــر هر دو دوستان قدیمـــند بـــــــــــر اثر صبــر نوبـــت ظفر آید»
(حافظ،۱۳۸۷: ۹۹)
حافظ معتقد است، سر انجام صبر به یقین فتح و ظفر، شیرینی و وصال است. صبور به یقین پاداش صبر و تحمل محنت خود را دریافت می‌کند هم چنان که او به چنین پاداشی رسید:
«این همه شهـــد و شکر کز سخنم می‌ریزد اجر صـبری است کز آن شاخ نباتم دادند»
(حافظ،۱۳۸۷: ۸۳ )
خیلی از فراز و فرودهای زندگی با مقوله صبر انجام رسیده است، یعنی انسان در جهت فتح قله فراز همیشه از این مهم بهره گرفته و در فرود زندگی نیز باز پشتوانه اش صبر بوده است.
گرت چو نوح نبی صبرهست در غم طوفان بلا بگــــردد و کام هـــــزارساله برآید»
(حافظ،۱۳۸۷: ۸۲)
حافظ می‌فرماید، اگر چه ممکن است دست‌یابی به کام دل و آرزوها زمان دراز و رنج بسیار را در پی داشته باشد امّا هم چنانکه حضرت یعقوب پس از مررارت‌های فراوان سر انجام چشمش به دیدار یوسف روشن شد، همه صابران چنین نیز نتیجه مبارکی را خواهند گرفت:
« این که پیرانه سرم صحبت یوسف بنواخت اجر صبریست که در کلـــبه احزان کردم»
(حافظ،۱۳۸۷: ۱۶۱)
«صبـــر کن حافظ به سخـــتی روز و شب عاقبت روزی ــــبیابی کـــــــــــام را»
(حافظ،۱۳۸۷: ۴۳ )
۵- جایگاه صبر و سکوت در آثار سعدی
۵-۱- منزلت صبر در آثار سعدی
‌
صبرجمیل سعدی، خشیت احترام آمیز و عشق توأم با توکُّل است و سرو نماد سرسبزی و چونان روح نماد بی مرگی و نامیرایی است و «قامت» توجه و میل صنوبر دل به سوی دلدار است.
مهشید مشیری در کتاب «سرو قامت دوست»، تأملی در ترجیع بند سعدی، می‌نویسد: «صبراز موضوعات محوری کلام سعدی است. صبر همراه با هم معناها، متضادها، که از نظر قیاسی (خواه صوری، خواه معنایی) با صبرمربوطند، جملگی در یک مقوﻟﮥ قیاسی قرار می‏گیرند. صبر در غزل‏ها ۷۳ بار ،صبر کردن ۲۷ بار، صبور ۱۲ بار، صبوری ۲۱ بار، تحمل ۱۷ بار، تحمل کردن ۲۲ بار، طاقت ۳۹ بار، شکیب ۱۳ بار، شکیبایی ۱۶ بار، شکیبیدن ۴ بار، و مقوﻟﮥ صبرجمعاً ۲۴۷ بار در غزل‏ها به کار رفته است و همین موضوعات در ترجیع‏بند نیز مورد استفاده قرار گرفته . «(مشیری،۱۳۸۲ :۱۴۳)
سعدی در غزل‏ها در این باب می‏گوید:
بر جور و بی مرادی و درویشی و هلاک آن را که صـــابری است، محبت نه کار اوست
سعدی اگــــــر طالبی، راه رو و رنج بر کعبه‌ی دیـــدار دوسـت، صبر بیـــابان اوست
چــند نصیحت کنند ،بی‌خبرانم به صبر درد مــــرا ای حکیـــم، صبر نه درمان اوست
(سعدی،۱۳۷۴ :۵۰۱)
سعدی خوب می‏داند که صبر ما را وامی‏دارد که دریابیم قدرت ما یگانه وﺳﻴﻠﮥ حل مشکل نیست. در گلستان در حکایت مشت‏زن، «کم جوشیدن» را مُرادف «صبر» به کار می‏برد: «دولت به کوشیدن است، چاره کم جوشیدن است». سعدی در واقع صبررا، نه یک روش منفعلانه، بلکه نوعی کوشش فعالانه و چاره‏جویانه می‏داند و آن را به عنوان یک تصمیم معرفی می‏کند و در ترجیع‏بند نیز می‏گوید:
قســــمی کـــــــه مــــرا نیافریدند گــــر جــــهدکنــــم، میســـــرم نیست
فکـــرم به همــــان جهــــان بگردید کز گـــوشــــــه‌ی صبـــــر بهـترم نیست
با بخـــــت جـــدل نـــمی‌توان کـرد اکنـــــون که طـــــریق دیــگرم نـــیست
بنشینــــم وصــــبر پیـــــش گیرم دنـــــباله‌ی کـــــار خویــش گـــــــیرم
(همان :۸۲۳)
سعدی صبررا سیرت اهل صفا می‏داند و می‏گوید چارﮤ هر دردی ثبات است و مدارا و تحمل. می‏داند که گنج صبراختیار لقمان است. در ذکر وفات امیرفخرالدین ابی بکر می‏گوید:
خدای عزّ و جل قبض کرده بنده ی خویـش تو نیز صبر کن ای بنده ی خدای پرست
(همان :۴۸۶)
در گلستان می‏گوید: «طریق درویشان ذکر است و شکر خدمت و طاعت و ایثار و قناعت و توحید و توکل و تسلیم و تحمل» (همان :۴۸۶)
در ترجیع بند خصوصاً در ابیات زیر صراحتاً به فضیلت صبر می‌پردازد که همان تحمل است:
ای ســــــرو بلــــند قــــامــت دوســت وه وه که شــمایـلـت چــه نیـکـوســت
در پــــــای لــــطافت تــــو مـیــــــراد هر ســرو ســهــی که بــر لب جـوسـت
بســـــــیار مــــــــلالتــــــم بکــردنـد کانــدر پــی او مــرو که بــد خـوســت
ای سخــــــت دلان ســــــست پیـــمان ایــن شــرط وفــا بـــود که بی دوست
بنشینیم و صبر پیش گیرم
دنبــاله کار خویــش گیرم
از پیـــــــش تـــــو راه رفتـنــم نیـــست هــمــچــون مــــگــس از بـرابر قنـد …
افتــــــادم و مصـــــلحت چنـــیـن بــود بــی بــنــد نــگیــرد آدمــی پــنــد
مــــستوجب ایـــن و بــــیـش از اینــــم بــاشــد کــه چــو مــردم خــردمـند
بنشینم و صبر پیشه گیرم
دنباله کــار خویش گیـرم
آنــدام تــو خــود حــریــر چــیـنــســت دیــگــر چــه کــنــی قــبـای اطـلــس؟

امروزه رسانه‌ها یکی از مهمترین عوامل اجتماعی شدن یا جامعه پذیری هستند. به طوری که نقش آن‌ها از دیگر عوامل جامعه پذیری مانند خانواده، مدرسه، همسالان و مسجد ودیگر نهادهای هویت بخش بیشتر شده است.تا جایی که می‌توان گفت، نوعی جابجایی گروه‌های مرجع رخ داده است و رسانه‌ها به ویژه تلویزیون به یکی از از مهمترین گروه‌های مرجع نسل‌های نوین تبدیل شده است. بر این اساس می‌توان گفت که نقش «فرهنگ پذیری» و «نقش شناختی و تربیتی» آن‌ها از اهمیت خاصی برخوردار است. «فرهنگ‌پذیری» عبارت است از روند القا و تقویت ارزش‌ها، باورها، سنت‌ها و معیارهای رفتاری، و دیدن واقعیتی که از سوی اعضای یک فرهنگ خاص پذیرفته شده است. همچنین تأثیر آن در گفتن این نکته به مردم است، که به چه نیندیشند و به چه فکر کنند. «اثرهای شناختی و تربیتی» نیز یک اصطلاحی است در روان‌شناسی یادگیری و شناختی مطرح شده و ناظر آموخته‌ها و فرایند یادگیری مردم از رسانه‌ها است. (‌ازکمپ، ۱۳۶۹: ۴۵۱-۴۴۹) این دو اثر کلی در واقع به نقش خاص رسانه‌ها به عنوان نهاد جامعه‌پذیری اشاره دارد.
صاحب‌نظران جامعه را به بخش‌های مختلف تقسیم نموده و معتقدند که رسانه‌ها بر تک‌تک آن‌ها تاثیرات متفاوتی می‌گذارند؛ به طور مثال پارسونز^[۷۹] جامعه شناس امریکایی نظم، جامعه را به چهار خرده نظام فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تقسیم می‌کند که هر یک وظیفه برآوردن یکی از کارکردهای ضروری جامعه را به عنوان سیستم داراست. خرده نظام فرهنگی شامل نهادهایی است که به مدد آن‌ها اجتماعی شدن افراد تحقق می‌یابد. کارکرد آن حفظ الگو و یا الگوپذیری است که نقش اصلی را در جامعه‌پذیر نمودن افراد به عهده دارد (‌روشه، ۱۳۷۰: ۹۲-۷۵). نظام فرهنگی باید چنان محیطی به وجود آورد تا افراد به نوعی به نظام اخلاقی درونی پایبند گردند. مثلاً به احساس گناه یا عذاب وجدان و یا احساس رضایت خاطر. به همین دلیل یکی از هدف‌های عمده جامعه‌پذیری باید شامل ادغام هنجارها و ارزش‌های گروهی در وجدان‌های فردی باشد به نحوی که اعضای جامعه ارزش‌های گروهی را نه به عنوان معیارهای تحمیلی از خارج، بلکه به عنوان ارزش‌ها و معیارهای شخص خود بپذیرند (‌ادیبی و انصاری، ۱۳۵۸ : ۶۷).
یکی دیگر از خرده نظام‌ها، پدیده اجتماعی شدن است، لذا افراد در روند جامعه‌پذیری، ارزش‌های اجتماعی را درونی می‎کنند و این ارزش‌ها جزئی از شخصیت آن‌ها می‎شود. جامعه‌پذیری سبب می‎گردد ارزش‌ها وهنجارها بخش جدایی‌ناپذیری از شخصیت روانی فرد ‎شود، به نحوی که ارتباط رفتار با هنجارهای اجتماعی نه فقط پذیرفته، بلکه از سوی خود فرد آرزو، خواسته و جستجو می‌گردد (‌روشه، همان: ۱۵۵). بر این اساس زنان از طریق عوامل جامعه‌پذیری، مهارت‌های اجتماعی، دانش و تخصص، تعهدات لازم را برای تبدیل شدن به عضوی موثر در جامعه یاد می‌گیرند، و اگر به هر دلیل فرایند جامعه‌پذیری به طور کامل و کافی صورت نگیرد (جامعه‌پذیری ناکافی) و این نهادها قادر نباشند نیازهای متنوع عاطفی، اجتماعی، اقتصادی و … زنان را ارضا نمایند،‌ فرد به انحراف کشیده شده و هنجارشکنی می‌کند. از دیدگاه این مکتب خانواده، مدرسه،‌گروه همسالان و رسانه‌های همگانی وظیفه انتقال هویت فرهنگی جامعه را از نسلی به نسل دیگر به عهده دارند (بیات، ۱۳۷۸). بنابراین اگر این نهادها ناتوان باشند و کارایی لازم را نداشته باشند،‌ حیات جامعه و اجزای آن و به طورکلی تعادل نظام اجتماعی تهدید می‌شود و زمینه برای کنش‌های دور از انتظار فراهم می‌شود.در این هنگام زمینه گرایش زنان به فرهنگ بیگانه، جدایی آنان از سنت‌ها و میراث گذشته و از دست دادن هویت فرهنگ خودی فراهم می‎‎آید و در نتیجه تغییر در هویت فرهنگی زنان به وجود خواهد آمد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۲-۶-۲-مصرف رسانه‌ای
بنظر می رسد جامعه مدرن امروز با ویژگی‌ها و ساختارهای اجتماعی و فرهنگی اش تأثیر بسیار عمیقی بر هویت و سبک زندگی انسان امروزی گذاشته است. رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی نقش بسیار مهم و بارزی در تکوین هویت فرهنگی و اجتماعی انسان عصر حاضر و تعریف و جهت دهی نیازها و برجسته سازی مفاهیم هویتی و هویت ساز و در نتیجه ایجاد یک سبک زندگی برای شهروندان جوامع امروز ایفا می کند. در واقع انسان جامعه مدرن دارای سبک زندگی خاصی است که او را با انسان موجود در جوامع سنتی و توسعه نیافته متمایز می‌کند.
شاید بتوان گفت که یکی از مهمترین تفاوت‌های انسان جامعه مدرن با انسان سنتی، تفاوت در مصرف فرهنگی و رسانه ای اوست.. مصرف رسانه ای را به آنچه مردم در اوقات فراغتشان انتخاب می‌کنند، نسبت می‌دهند. مانند مطالعه کتاب، و مطبوعات، گوش کردن به رادیو و موسیقی و تماشای تلویزیون و فیلم و نظایر آن. مصرف رسانه ای بخشی از مصرف فرهنگی است که سبک زندگی خاص ما را شکل می‏دهد، نیازها و تمایلات ما را سامان می‏دهد، مواد لازم برای تولید تخیلات و رؤیاهامان فراهم می‏کند، نشان دهنده هویت ما و تفاوتها و تمایزات اجتماعی ما دیگران است(ساعی، ۱۳۹۱: ۲).
از منظری دیگر به نظر می­رسد که میزان استقبال و استفاده یک نسل اجتماع از صنایع فرهنگی و رسانه­ای بستگی به زمین­های فرهنگی و تجربه مخاطب نیز دارد؛ لذا لازم می­دانم برای آشنایی با مصرف رسانه­ای از گذشته تا به حال در جامعه غرب و ایران توجهی نیز به تقسیم ­بندی نسلی و سیر تاریخ نوع مصرف فرهنگی و رسانه­ای در غرب و ایران بر اساس نسل داشته باشم که پیش از آن ضروریست تعریف از نسل داشته باشیم؛ نسل به افرادی گفته می‌شود که در دوره زمانی معینی به دنیا و به بلوغ رسیده اند وتجربه‏های گروهی و رویدادها و وقایع اجتماعی و تاریخی مشترکی را پشت سرگذاشته‌اند. نسل‌ها را علاوه بر معیارهای قبلی( سن و سال و تجربه‌های مشترک و…) می‌توان بر مبنای مصرف رسانه ای نیز می‌توان تعریف کرد. اینکه نسل‌های مختلف از چه صنایع فرهنگی و رسانه‌هایی( کتاب، مطبوعات،رادیو، تلویزیون، فناوری‌های نوین ارتباطات و اطلاعات و رسانه‌های اجتماعی) استفاده می‌کردند؟ بر مبنای تئوری‌های رسانه ای مخاطب کم و بیش به دنبال نوع رسانه و محتوایی می‌رود که با گرایش‌های فرهنگی و تجربه‌های قبلی وی سازگاری و همخوانی بیشتری داشته باشد(همان: ۶۳).
اگرنگاهی به سیرتاریخ مصرف فرهنگی و رسانه ای مختلف توسط نسل‌های مختلف در جهان و بپردازیم، داستان مصرف رسانه ای از گذشته تا حال مشخص در جامعه ایرانی خواهد شد(همان: ۶۳).
نگاهی به جامعه غربی نشان می‌دهد که مصرف فرهنگی و رسانه ای مکتوب بیش از مصرف فرهنگی شفاهی است.این مساله علت‌های زیادی دارد.تمدن وهویت اجتماعی و فرهنگی غرب و اروپا برگرفته از چاپ و سنت فرهنگ مکتوب و ارتباطات کتبی است. چاپ،کتاب و مطبوعات پایه‌های تمدنی غرب را تشکیل می‌دهند. در واقع زمانی که چاپ اختراع شد، نوشتن و مطالعه کتاب و مطبوعات در جامعه اشاعه پیدا کرد و غرب توانست انقلاب و پیشرفت‌های علمی، اجتماعی، سیاسی و صنعتی خود را شکل دهد. سنت فرهنگی مکتوب(خواندن ونوشتن) و مصرف فرهنگی مکتوب با توسعه سواد در میان مردم و نسل‌های مختلف عمومیت پیدا کرد و ظهور رسانه‌های دیگر(سینما، رادیو،تلویزیون و…) آن را ازبین نبرد. به طور کلی می‌توان گفت در غرب به دلیل نهادینه شده فرهنگ مکتوب یعنی کتابخوانی و مطالعه و نوشتن، ظهور رسانه‌های نوین که جنبه شفاهی آن بر فرهنگ مصرفی مکتوب اولویت دارد، گرایش به فرهنگ مکتوب را از بین نبرده است. حتی با ظهور فناوری‌های نوین ارتباطات و اطلاعات و اینترنت که حاصل همگرایی فناورهای مختلف است، به فرصتی برای اشاعه فرهنگ مکتوب از طریق دیجیتالی شدن اطلاعات و کتابها و مطبوعات و دسترسی آسانتر به آن تبدیل شده است(همان: ۶۳).
اما نگاهی به جامعه ایرانی نشان می‌دهد که در طول تاریخ تمدن و هویت فرهنگی واجتماعی ایران مبتنی بر سنت فرهنگ شفاهی و ارتباطات شفاهی(شنیدن و گفتن) بوده است. تا جایی که هنوز هم در جامعه ایرانی اعتبار شنیده‌ها و اطلاعات رد و بدل شده در ارتباطات میان فردی بین افراد در جامعه بیشتر از ارتباطات مکتوب و مطالعه منابع اطلاعاتی است. در جامعه ایرانی خیلی از افراد هنگام ابراز نظر در زمینه‌های مختلف می‌گویند که «شنیده ام» و بسیار کم می‌گویند که «خوانده ام». ورود چاپ، ورود و ظهور کتاب و روزنامه‌ها وشکل گیری نهادهای‌های مدرن آموزشی نیز نتوانست بر این جنبه فرهنگی عام یعنی سنت فرهنگ شفاهی غلبه کند.لذا سنت فرهنگی مکتوب(خواندن، نوشتن) و به تبع آن مصرف فرهنگی مکتوب عمومیت پیدا نکرد و ورود رسانه‌های نوین مانند سینما، رادیو وتلویزیون به ایران به علت اینکه در این رسانه‌ها نیز ارتباط شفاهی(صوت و تصویر) غلبه داشت، زمینه عمومیت یافتن فرهنگ مصرفی مکتوب را در میان نسل‌های مختلف از بین برد(همان: ۶۴).
به طور کلی در تمام دوران تاریخی مصرف فرهنگی مکتوب نتوانسته به اندازه مصرف فرهنگی شفاهی عمومیت پیدا کند. بعد ازانقلاب، رسانه‌های شفاهی(رادیو تلویزیون) در بسیاری از موقعیت‌ها گروه مرجع اصلی آن‌هاست و جهان بینی و برداشت آن‌ها از واقعیت تا حد زیادی ناشی از محتوای این‌گونه رسانه‌ها است. به عبارتی دنیای ذهنی و عینی آن‌ها از رسانه‌های شفاهی متاثر شده است. مطالعات و آمارها در ایران نشان می‌دهد که بین میزان تماشای رسانه ای تلویزیون و میزان مطالعه کتاب و روزنامه و رسانه‌های چاپی رابطه معکوسی وجود دارد. سرانه تماشای تلویزیون در ایران حداقل ۴ ساعت در روز است در حالی که سرانه مطالعه ۱۸ دقیقه در روز است(همان: ۶۴).
به نظر می‌رسد که به دلیل همین غلبه فرهنگ شفاهی و استقبال از رسانه‌های دارای محتوای شفاهی دیداری- شنیداری، درسال‌های اخیر با ظهور و اشاعه سریع وگسترده فناوری دریافت برنامه‌های فراملی ماهواره ای در ایران، مصرف تلویزیون‌های ماهواره ای نیز افزایش یافته است. در واقع می‌توان گفت که در جامعه کنونی ایران رسانه‌های شفاهی و بارزترین آن یعنی تلویزیون ماهواره ای از سهم بیشتری به نسبت دیگر رسانه‌ها در سبد مصرفی خانواده‌های ایرانی برخودارند. زیرا مصرف آن نیاز به کسب مهارت، دانش و سواد خاص و فنی ندارد و بیشترین اوقات فراغت منفعلانه و غیرداوطلبانه مخاطبان را در بر می‌گیرد.
۲-۶-۳- سرمایه فرهنگی
سرمایه فرهنگی یکی از مفاهیم مرتبط با سواد رسانه ای و مصرف رسانه ای است. سرمایه فرهنگی می‌تواند متغیر تاثیرگذاری بر نوع و میزان مصرف رسانه ای گروه‌های مختلف اجتماعی بگذارد.
اصطلاح سرمایه فرهنگی نخستین بار توسط پیر بوردیو به ادبیات علوم اجتماعی و انسانی وارد شده است. «بوردیو » معتقد است که سرمایه، بسته به عرصه ای که در آن عمل می کند و به بهای کمابیش تغییر شکل‌های وزین تری که پیش شرط کارآیی آن درعرصه مورد بحث هستند، به سه شکل اساسی ظاهر می‌شود: ۱- سرمایه اقتصادی، که بی درنگ و مستقیما قابل تبدیل به پول است و ممکن است به شکل حقوق مالکیت درآید. ۲- سرمایه فرهنگی که، با بعضی شروط، قابلیت تبدیل به سرمایه اقتصادی را دارد و ممکن است به شکل مدارک تحصیلی درآید. سرمایه فرهنگی، یعنی قدرت شناخت و قابلیت استفاده از کالاهای فرهنگی در هر فرد و آن در برگیرنده تمایلات پایدار فرد است که در خلال اجتماعی شدن در فرد انباشته می‌شوند.۳- سرمایه اجتماعی که ساخته شده از تکالیف و تعهدات اجتماعی(پیوندها و ارتباطات) است و در برخی شرایط به دیگر انواع سرمایه قابل تبدیل است و چه بسا ممکن است به شکل اصالت و اشرافیت هم درآید. (فکوهی،۱۳۸۱: ۳۰۰).
از نظر بوردیو سرمایه فرهنگی می تواند به سه شکل وجود داشته باشد:
سرمایه فرهنگی تجسم یافته^[۸۰]: می توان بیشتر ویژگی‌های سرمایه فرهنگی را از این واقعیت استنباط کرد که این سرمایه با شخصی که در آن تجسم می یابد ارتباط نزدیک دارد. سرمایه فرهنگی تجسم یافته نوعی ثروت بیرونی است که به عنوان بخش جدایی ناپذیری از فرد در آمده است این همان بخشی است که بوردیو آن را ابعاد سرمایه فرهنگی همراه با تولد می نامد که نمی توان آن را از طریق هدیه، خرید یا مبادله به دیگری منتقل نمود. این نوع سرمایه به صورت آمادگی‌های مداوم ذهن و جسم تجلی می یابد در واقع سرمایه فرهنگی درونی شده توانایی‌های بالقوه ای دارد که به تدریج بخشی از وجود فرد شده و در او تثبیت شده اند. این سرمایه می‌تواند با سرمایه گذاری زمان در شکل یادگیری افزایش یابد و به طور آنی انتقال نمی یابد. به طور خلاصه می‌توان گفت سرمایه فرهنگی تجسم یافته یعنی به شکل خصایل دیرپای فکری و جسمی.
سرمایه فرهنگی عینیت یافته^[۸۱] : این سرمایه از بدیهی ترین و آشکار ترین نوع سرمایه فرهنگی است که افراد جامعه می توانند از آن بهره‌مند گردند و بیشتر در کالاها و اشیاء مادی تجسم می یابد و از ویژگی‌های بارز آن قابل انتقال بودن آن است بنابراین به نوعی در شکل اقتصادی هم مطرح می شود و نیز می تواند جنبه نمادین آن هم حفظ گردد. به طور خلاصه به تمامی اشیا و کالاهای فرهنگی سرمایه فرهنگی عینی می گویند. اما خصلت اساسی این سرمایه در این است که اثر آموزشی بر دارندگان آن می گذارد.
سرمایه فرهنگی نهادی و ضابطه ای^[۸۲]: لازمه سرمایه فرهنگی نهادی قبل از هر چیز وجود افراد با صلاحیت و مستعد در جهت کسب انواع مدارک تحصیلی و دانشگاهی است از طرف دیگر، مستلزم وجود نهادهای رسمی، که هم این مدارک تحصیلی را صادر و هم به آن رسمیت بخشند می باشد. این ویژگی بارز پلی میان اقتصاد و فرهنگی عمل می کند و این توانایی را دارد که سرمایه فرهنگی را از طریق کاربرد آن به طرق معقول و رسمی به نوعی سرمایه اقتصادی تبدیل نمایند. این سرمایه با قوانین و مقررات نهادینه شده حاصل می شود و برای دارنده آن پایگاه اجتماعی ایجاد می کند. این سرمایه قابل واگذاری و انتقال نیست و بدست آوردن آن برای افراد به شرایط معینی بستگی دارد(شجاعی، ۱۳۹۰: ۳۷ ).
از نظر بوردیو افرادی در زمینه انباشت سرمایه فرهنگی موفق‌ترند که رموز فرهنگی صحیح را بهتر در مدرسه و جامعه کسب کرده باشند(ساعی، همان: ۶۶). گیدنز (به نقل از ساعی، همان) اظهار می‌دارد که کودکانی که از زمینه اجتماعی و خانوادگی طبقه پائین برخاسته‌اند، به ویژه کودکان گروه های اقلیت قومی، شیوه‌های گفتاری و رفتاری پیدا می‌کنند که با شیوه‌های گفتاری و رفتاری مسلط در مدرسه مغایر است. اگرچه میل نظریات مطرح شده در زمینه سرمایه فرهنگی به طرف ایجاد تمایز و تولید نابرابری است، اما دانشگاه می‌تواند شرایط یکسان فراهم کند و در اختیار تمام دانشجویان قرار دهد تا هرکس بنابر استعداد و توانایی خود از آن بهره ببرد. دانشگاه از سه نظر می‌تواند فراهم آورنده شرایط یکسان باشد، که عبارتند از جو گروه آموزشی، ساختار گروه آموزشی و تجربیات طلبگی دانشجویان. ساختار گروه آموزشی به تعادل ضوابط رسمی و غیررسمی، نیازها، فعالیتها و روابط موجود در یک گروه آموزشی اطلاق می‌شود. این ساختار بر فعالیت و تمایلات اعضای سازمان تأثیر می‌گذارد. به ویژه در مورد دانشجویان تحصیلات تکمیلی، ساختار گروه آموزشی، ماهیت و اندازه روابط مرسوم در بین استادان و دانشجویان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
با عطف نظر به ابعاد مادی سرمایه فرهنگی، مصرف کالاها و فرآورده‌های فرهنگی می تواند به عنوان یکی از شاخصه‌های اصلی این سرمایه می باشد. کالاهای فرهنگی شامل آن دسته از کالاها خواهد بود که تعریف کننده شیوه متمایزی از زیست می باشد و لذا دربرگیرنده اندیشه ویژه ای نیز خواهد بود. از این رو می توان به مصرف مدل‌های پوشش، وسیله‌های تزئینی بدن، رفتن به فضاهای منتشر کننده تفکری ویژه همچون قهوه خانه‌ها، سینماها، فرهنگسراها، سالن‌های ورزشی، کتابخانه‌ها، مساجد، تماشای تلویزیون، استفاده از اینترنت و دیگر فضاهای معروف به اماکن فرهنگی اشاره کرد(همان، ۶۶)
کالاهای فرهنگی به دلیل برخورداری از بار نمادین بسیار قدرتمند می توانند طبقه بندی و سلسله مراتبی بودن اعضای جامعه را در فضاهای تعاملی اجتماعی مشخص سازند.زمانی که نسبت تقاضا و برآورده شدن مصرف این نوع از کالاهای فرهنگی در اعضایی از جامعه بالا رفت، می توان گفت که این افراد دارای سرمایه فرهنگی بالاتری می باشند.تهیه کردن کالاهای فرهنگی، سرمایه مادی را می طلبد. اما قطع نظر از بعد مادی سرمایه فرهنگی، بعد عینی – ذهنی آن را می توان در انواع مهارت‌ها مشاهده نمود. از دیدگاه روان شناسی اجتماعی هرچه که تعداد و کیفیت مهارت‌های یک فرد بیشتر باشد، جایگاه و موقعیت اجتماعی او نیز افزایش می یابد؛ چرا که افراد بیشتری برای برخورداری و رفع نیاز به وی رجوع خواهند کرد و او خواهد توانست فضای ویژه ای را به خود اختصاص دهد و شروع به آفرینندگی در شیوه‌های مخصوص به خود در میدان فعالیت‌های فرهنگی نماید. در عین حال، کسب مهارت‌ها (در اکثر موارد) نیاز به مصروف داشتن زمان و منابع اقتصادی دارد که چه بسا، بسیاری از آن محروم باشند و نتوانند آن‌ها را کسب نماین(همان: ۶۷).
بعد ذهنی سرمایه فرهنگی شامل دانش، اطلاعات و فایل‌هایی در ذهن می‌باشد که می تواند به طور مستقل و بدون توسل به سرمایه‌های فرهنگی مادی دست به آفرینش و ایجاد شیوه‌های جدیدی در روند زندگی جمعی بزند و یا حداقل با در دست داشتن خزانه اطلاعاتی در مواقع حساس و یاموقعیت‌هایی که برای آن واکنش از قبل تعریف شده ای تعیین نشده است، اقدام به واکنشی مناسب و یا با هزینه کم بنماید(روحانی، ۱۳۸۸ :۲۶).
بوردیو و دیگران در تحقیقی که مبتنی بر فرض عدم تساوی سرمایه فرهنگی نزد افراد انجام دادند، چنین نتیجه گیری کردند که نابرابری فرهنگی فقط با بررسی رفتار و اعمال فرهنگیِ مقدور برای افراد و گروه‌ها مشخص می شود. از دیدگاه این دو، تئاتر رفتن، مجله و روزنامه خواندن، تماشای تلویزیون، سینما رفتن، دوربین عکاسی داشتن و امثال آن می تواند به عنوان نشانه‌ها و امکانات سرمایه فرهنگی به شمار آید؛ امکاناتی که به طور یکسان در دسترس همه نیست. بوردیو در تحقیقی که در سال ۱۹۶۶ درباره بازدیدکنندگان موزه‌های اروپا انجام داد، نوشت که علاقه به هنر و کیفیت دلبستگی به آثار هنری، ارتباط نزدیکی با موقعیت و امکانات خانوادگی و طبقاتی افراد دارد(روح الامینی، ۱۳۶۸: ۱۱۶).
۲-۶-۴- تلویزیون‌های ماهواره ای
تلویزیون امروزه عمیقاً محتوا و ساختار زندگی روزانه و عادی افراد اجتماع را تحت تأثیر قرار داده است. الگوها و آهنگ‌های زندگی انسان‌ها به طور کلی تحت تأثیر برنامه‌های متنوع تلویزیون است. به عبارتی می‌توان گفت که جامعه مدرن به وسیله تلویزیون شکل داده می‌شود. این رسانه محتوا و ساختار سیاست‌ها و فرهنگ را به سوی خود کشیده وبه صورت پایه ثابت زندگی همگان درآمده است. به طوری که گویی متون، روایت‌ها و تصاویر تلویزیونی برای تاثیرگذاری بر مولفه‌ها و عناصر زندگی عموم طرح ریزی شده اند. چنین موضوعی ماهیت زندگی رسانه ای شده امروزی را ترسیم می‌کند و اهمیت رابطه بین تلویزیون و محیط اجتماعی- فرهنگی را مورد تاکید قرار می‌دهد(Graic, 2004: 93-94). بر همین اساس در میان عواملی که در تکوین آگاهی‌ها، نگرش‌ها، ارزش‌ها و حتی دگرگونی‌های رفتار افراد مداخله دارند، نقش رسانه‌های گروهی اغلب به عنوان یکی از مهم ترین عامل‌ها شناخته شده است.تلویزیون امروزه ابزار غیررسمی‌جامعه پذیری در همه جوامع محسوب می‌شود. در واقع فرایند آموزش نقش‌ها و ارزش‌های یک جامعه به اعضای آن در حال انجام شدن است. تحقیقات در جوامع مختلف نشان می‌دهد والدین، مربیان و جامعه شناسان، ضمن پذیرش محاسن و مزایای آموزشی، هنری و تفریحی رسانه‌های جمعی از بدآموزی‌های آن‌ها نگران هستند(ساعی، همان: ۶۸).
در میان رسانه‌های ارتباط جمعی، شناخت سهم و نقش رسانۀ تلویزیون در بازنمایی و نقل ارزش‌ها، باورها،علایق عناصرو مؤلفه‌های فرهنگی از اهمیت زیادی برخوردار است. بدین سان که رسانه تلویزیون به عنوان فراگیرترین و موثرترین نهاد تولید، بازتولید و توزیع اطلاعات، پیام‌ها، داستان‌ها و روایت‌ها، در مقایسه با سایر نهادهای آگاهی بخش، سازنده محیط نمادینی است که تأثیر عمده اش شکل گیری تصویر ذهنی مخاطبان از دنیای اطراف است. محتوای تلویزیون، پیام‌های نمادینی هستند که «معنا» را سازماندهی می‌کنند. این معناها ذهنیت افراد را شکل می‌دهند و مردم به واسطه معنای پیام‌های رسانه ای نسبت به رویدادها و تحولات محیط زندگی خود حساس می‌شوند و بدان می‌نگرند. در واقع می‌توان گفت در دوران کنونی ذهنیّت، رسانه ای شده و برداشت‌های ما از محیط اطراف، خود و دیگران، مبتنی بر اطلاعات و دریافت‌های ما از بازنمایی‌های تلویزیونی است(همان).
خلق وانتشار پیام‌های یکدست در تلویزیون منجربه ایجاد ذهنیت مشترک جمعی نسبت به یک موضوع و در نتیجه ایجاد ارزش‌های مشترک و احساس تعلق و علاقه مشترک جمعی به آن ارزش‌ها و باورها می‌شود. انریک کاستلو^[۸۳] محقق حوزه رسانه نیز برآن است که اگر کسی سخن از فرهنگ، ارزش‌ها و هویت‌ها و تلویزیون می‌راند، باید به این حقیقت بپردازدکه ارزش‌ها و هویت‌ها به واسطه بازنمایی شکل می‌گیرند و تلویزیون مهمترین سازوکار ارتباطی برای پخش و انتشار این بازنمایی‌ها است(Castello,2007: 51). تلویزیون خصوصیات و خلق وخوی ملل،، فرهنگ‌ها، ارزش‌ها و آداب و رسوم و هنجارهای ملل را به تصویر کشیده و به افکار عمومی‌خود عرضه می‌دارد و با بازنمایی عناصر و نمادهای ملی و بین المللی به ایجاد، بازتولید، بازتفسیر، تحکیم و تقویت ارزشهای ملی و با برعکس به تضعیف و استحاله آن‌ها یاری می‌رساند. به عبارتی تلویزیون به عنوان یک رسانه فراگیر نقش روایتگری ارزش‌ها، هنجارها، باورهای مختلفی برروی حافظه ملت را بر عهده دارد. اگرچه بیشتر دیدگاه‌های صاحب نظران نسبت به نقش تلویزیون در مورد بازنمایی و روایتگری خوشبینانه و مثبت نگر است، اما نباید نادیده انگاشت که تلویزیون به ویژه تلویزیون‌های ماهواره ای فراملی با گذشتن از مرزهای ملی می‌توانند با ایفای نقش منفی، در جهت تضعیف، استحاله و کاهش احساس تعلق به ارزش‌های ملی حرکت کند، تا جایی که برخی صاحب نظرانی نظیرجمله واکر کانر، الیزابت روبینسون و رابرت پارک، هربرت بلومر و مایکل بروان رسانه‌هارا عامل تشدید بحران‌های ملی، یکسان سازی و همگون سازی^[۸۴]فرهنگی، تحمیل و سلطه روابط نابرابر فرهنگی، تقویت واگرایی ملی و ایجادکننده شکاف‌ها و فاصله‌های نسلی و ملی می‌دانند(ساعی، ۱۳۸۹: ۱۱۵).
امروزه تلویزیون‌های ماهواره ای جزو فراگیرترین رسانه‌ها درگستره بین المللی به شمار می‌آیند که محتوای گوناگونی را برای مخاطبان ناهمگون در سراسر کره زمین پخش می‌کنند.شرکت‌ها و سازمان‌های تلویزیونی ملی و بین المللی با بهره گرفتن از امکانات و ظرفیت‌های ارتباطات ماهواره ای به پیشبرد اهداف خبری، سرگرمی، تجاری و سیاسی و فرهنگی در دنیا مشغول هستند. در واقع تحت تأثیر تغییرات و رشد سریع ارتباطات و اطلاعات، به ویژه ظهور تلویزیون‌های ماهواره ای و اینترنت، امروزه مبادله صوت و تصویر و متون ابعادی جهانی و فراملی پیدا کرده است وحتی بسیاری از برنامه‌های تلویزیونی علاوه بر دریافت کننده‌های خانگی(دیش، آنتن و تلویزیون)، از طریق موبایل یا تلفن همراه هم قابل دریافت و قابل دسترسی است(ساعی، ۱۳۹۱: ۶۹).
جهان کنونی در مسیر جهانی شدن و ساختن یک فرهنگ جهانی پیش می‌رود. جهانی شدن نیز از طریق فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و تلویزیون‌های ماهواره ای در حال انجام است.در میان وسایل اشاعه اطلاعات، تلویزیون وسیله ای کارا، اقتصادی و انعطاف پذیر است که گروه‌های گوناگونی از اصناف مختلف را در سراسر دنیا تحت تأثیر قرار می‌دهد که با دسترسی به آن بتواند در منزل خودش به تماشای صدها برنامه براساس انتخاب خویش بنشیند.فناوری‌های ارتباطی درهر دوره ویژگی و شرایط خاص خود را عرضه می‌کنند؛ هرچه به دورۀ جدید و وسایل ارتباطی جدید مانند ماهواره و اینترنت نزدیکتر می‌شویم، با توجه به فناوری‌های به کار رفته در آن‌ها، ویژگی‌ها و شرایط جدیدی پیش روی انسان‌ها قرار می‌گیرد. این ویژگی‌ها عبارتند از:
جذاب و اثر بخش
متاثر از صنعت تفریحات(مقتضیات بازار)، صنعتی شدن فرهنگ
ظرفیت بالای نگهداری و انتقال متن، عکس، صوت و تصویر
جمع زدایی
ناهمزمانی، عدم پایبندی به زمان(محکی،۱۳۸۲: ۴۴)
استفاده از ماهواره از حدود سال ۱۹۴۵ میلادی شروع شد و به تدریج این تجهیزات رشد یافت و تخصصی تر و دقیق تر شد و کاربردهای آن شکل عمومی‌تری به خود گرفت.در دوران کنونی، تجهیزات ماهواره با قیمت ارزان، کم حجم و با کارآیی بالا خودمنایی می‌کند. آنتن‌های ۳ تا ۴۰ سانتی متری دیجیتالی و کارتی و کانال یاب‌های کوچک دستی از جمله این تجهیزات هستند که به راحتی تعداد بیشماری از کانال‌ها را ردیابی می‌کنند و در اختیار مخطبان قرار می‌دهند(دانش، ۱۳۸۷: ۷).
اکنون در کل جهان،۲۰۳ ماهواره تلویزیونی فعال است که از این تعداد برنامه‌های یکصد ماهواره تلویزیونی در ایران قابل دریافت است. این تعداد ماهواره‌ها، امکان تماشای حدود۱۸۰۰۰ شبکه تلویزیونی را در ایران فراهم می‌آورند^[۸۵]. شبکه‌هایی که اکثر قریب به اتفاق برنامه‌های آن‌ها با سنت و فرهنگ ایرانی درتضادند. در این میان در سالهای اخیر شبکه‌های ماهواره ای فارسی زبان هم رشد سریعی پیدا کرده است تا جایی که تا سال ۱۳۹۰ تعداد کانال‌های تلویزیونی فراملی فارسی زبان(که گردانندگان آن در خارج از ایران هستند) از مرز ۱۰۰ شبکه گذشت(ساعی، همان: ۷۰).
در ایران از دهۀ ۱۳۷۰ با مشکلات ماهواره و دریافت شبکه‌های تلویزیونی از طریق آن روبروهستیم.در واقع دراین زمان، مرزهای فرهنگی ایران به روی پیام‌های مصوری که مستقیماً از فراسوی مرزهای جغرافیایی، سیاسی، فرهنگ و اجتماعی می‌آمدند، باز می‌شد(ارجمندی، ۱۳۸۰). واکنش و سیاست کشورهای مختلف نسبت به دریافت برنامه‌های تلویزیون‌های ماهواره ای یکسان نبود. گروهی با بازگذاشتن این مسیر، بدوم مشکل، امکان دریافت را فراهم کردند و گروهی دیگر به ویژه کشورهای اسلامی و در حال توسعه، از جمله ایران با ایجاد محدودیت‌ها ممنوعیت‌های گوناگون، سعی در ممانعت استفاده از این شبکه‌ها و برنامه‌ها داشته و دارند(ساعی، همان)
نکته کلیدی در استفاده از شبکه‌های تلویزیونی ماهواره ای، محتوای تولید شده به وسیله این شبکه‌هاست که با فرهنگ بومی‌جامعۀ دریافت کنندۀ کمتر همخوانی داشته و با ارائه تصاویر، الگوهاو ارزش‌های خاص، بر جریان فرهنگی جامعه و روال رشد اجتماعی افراد، به ویژه نسل جوان تأثیر قابل توجهی دارد. ایجاد تغییردر فرهنگ جامعه را می‌تان به عنوان یک از پیامدهای استفاده از تجهیزات ماهواره در نظر گرفت. شرایط دوران سنی جوانان و توجه آن‌ها به الگوهای عرضه شده توسط را می‌توان به عنوان یکی از مسائل قابل توجه در این زمینه در نظر گفت. بخش قابل توجهی از فرهنگ را می‌توان در قالب هویت اجتماعی اعضای تشکیل دهنده جامعه مشا هده کرد. هویت اجتماعی در جریان رشد و با محتوای فرهنگ جامعه خاص شکل گرفته است. هویت اجتماعی(خویشاوندی، قومی، محلی، ملی، دینی و…) در جریان رشد و با محتوای فرهنگی جامعه خاص شکل گرفته است و در تمام مراحل زندگی حضور آن را می‌توان دنبال کرد(ساعی، همان).
۲-۶-۵- سنخ شناسی تلویزیون‌های ماهواره‌ای در ایران
در گستره ملی ایران، به طور تقریبی بیش از ۱۸ هزارشبکه‌های تلویزیونی ماهواره ای از طریق ماهواره‌های‌هاتبرد، یوتل ست، نایل ست،تله استار و… پخش و با رسیورهای خانگی قابل دریافت است.بیشتر این شبکه‌ها از کشورهای غربی پخش می‌شوند. اگرچه کشورهای عربی نیز با داشتن ماهواره تلویزیونی عرب ست اقدام به پخش و انتشار محتواهای خبری،تجاری و سرگرم کننده( فیلم و سریال و کارتون و…) می‌کنند. در این میان در سالهای اخیر شاهد ظهور و رشد سریع شبکه‌های تلویزیونی ماهواره ای فارسی زبان یا با زبان‌های خاص قومی در ایران بوده ایم. شبکه‌های ماهواره ای فارسی زبان چند دسته هستند:
گروهی که با سرمایه و حمایت کشورهای غربی راه اندازی و در حال انتشار و پخش پیام‌های خبری و سرگرم کننده خود برفضای جغرافیایی ایران هستند.مانند: بی بی سی فارسی(انگلیس)، یورونیوز(فرانسه)، صدای امریکا و…
شبکه‌هایی که وابسته به اشخاص حقوقی یعنی احزاب و گروه‌های سیاسی مخالف جمهوری اسلامی‌بوده و عمدتا رویکردی خبری تحلیلی دارند.مانند تلویزیون پارس، اندیشه تی وی، آریا و… در این گروه همچنین شبکه‌هایی که وابسته به گروه‌ها و احزاب قومی‌مخالف ایران هستند و عمدتا رویکردی خبری و تحلیلی در مورد مسائل قومی و سیاسی در ایران دارند، قرار می‌گیرند: مانند تیشک تی وی، روژهلات، کومله تی وی،نوروز تی وی، کی بی سی، ذربایجان تی وی،و… البته زبان اصلی این رسانه‌ها، زبان خاص قومی‌مانند کردی، آذری، بلوچی و.. است.
شبکه‌هایی که به وابسته به کارتل‌های بین المللی بزرگ رسانه ای بوده و عمدتا سرگرمی‌محور فیلم وسریال هستند: مانند زمزمه، فارسی وان(وابسته به رابرت مورداک) و…
شبکه‌هایی که وابسته به اشخاص حقیقی و مستقل هستند و عمدتا سرگرمی‌محور فیلم و سریال و کارتون و.. هستند.مانند: من وتو یک، پی دی اف، پی ام سی،جم کلاسیک، کارتون کانال، ایران اف ام، و… همچنین شبکه‌های موسیفی محور که بیشتر دارای مخاطب جوان هستند مانند این شبکه‌ها مانند،جام‌جم (متعلق به ایرانیان لس‌آنجلسی)، پی‌ام‌سی، پی‌تی‌وی، ایران اِم‌ ان تی‌وی، ایی‌بی‌ سی‌وان،تی‌وی پرشیا، می تی‌وی،تپش، جم میوزیک و…به طور شبانه‌روز نماهنگ پخش می کنند(ساعی، ۱۳۹۰: ۸ ).
شبکه‌هایی عمدتا تجاری بوده و تنها برای تبلیغ تجاری و فروش مستقیم کالای غربی(لوازم خانگی، لوازم بهداشتی، ورزشی،جنسی، قرص‌های لاغری و…) در ایران مانند راه اندازی شده اند.مانند: تک تی وی، ایران تی‌وی مارکت، می‌شاپ، تصویر ایران، رئال استیت ایز شاپ و…
شبکه‌های دینی که برای تبلیغ ایدئولوژی خاصی تأسیس شده‌اند مانند شبکه‌های تبلیغ مسیحیت؛ مثل محبت، نجات، امید ایران، یا شبکه‌های تبلیغ شیعیان مانند الزهراء، سلام، امام حسین یا شبکه‌های تبلیغ اهل تسنن مانند کلمه، نور،الرحمه یا اِقرَا و نیز برخی شبکه‌های تبلیغ آیین بودا(بیچرانلو، ۱۳۸۸: ۱۱۶-۱۱۳).