۵- « مسلمانان اهتمام بسیار زیادی به جمعآوری و نوشتن روایات داشتند و آنچه که نزد دیگران هم بود، جمع میکردند. مخصوصاً بعد از آنکه عدهای از علمای اهل کتاب، مسلمان شدند مانند وهب بن منبه و کعب الاحبار آن گاه اصحاب رسول خدا(ص) و تابعین یعنی طبقه دوم مسلمانان همه از اینان اخذ کرده، ضبط نمودهاند و هر خلفی از سلف خود میگرفته و با آن همان معامله اخبار موقوفه را میکرده که با دیگر روایات اسلامی مینمودند و این سبب بلوا و تشتت شده است.^[۳۱۲]» (سهلانگاری در نقل روایات و حذف اسانید و همزیستی مسلمانان با اهل کتاب)
۶- «علت عمده این اختلافات این بوده که مخصوصاً ناقلان روایات نبوی از جهت اینکه در قرن اول هجری از ناحیه حکومت، ممنوع از نوشتن حدیث بودند، لذا از روی ناچاری شنیدههای خود را نقل به معنا میکردند …^[۳۱۳]» (ممنوعیت نگارش حدیث)
۷- «بر هر دانشپژوه خردبین روشن میشود این احادیث مانند احادیث دیگری که در مطاعن انبیاء و لغزشهای آنها وارد شده از دسیسههای یهود خالی نیست و کشف میکند که یهود تا چه پایه و با چه دقتی خود را در میانه اصحاب حدیث در صدر اول جا زدهاند تا با روایات آنان بهر جور که بخواهند بازی کنند وخلط و شبهه در آنها بیندازند. البته دیگران نیز یهودیان را در این خیانتها کمک کردهاند.^[۳۱۴]» (کینه و دشمنی یهود نسبت به مسلمانان)
خلاصه اینکه اهل کتاب قبل از اسلام محل رجوع اعراب بودند و بعد از اسلام تا حدی این روحیه بین مسلمانان وجود داشت. به علاوه روش گزیدهگویی قرآن در داستانها که نقطه مقابل روش تورات و انجیل بود موجب میشد برخی از صحابه و تابعین که تمایل داشتند از جزئیات داستانها آگاه شوند و مسلمان شدن برخی از اهل کتاب این فرصت را برای آنها فراهم کرده بود، با اشتیاق به سخنان آنها گوش دهند و ثبت و ضبط نمایند. در نهایت این مطالب به عنوان روایت به تفاسیر راه یافتند. البته نقل به معنا در دوره منع کتابت حدیث و به ویژه دشمنی یهود نیز از عوامل این امرند.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

بخش سوم: اقسام اسرائیلیات
اسرائیلیات به لحاظ محتوا، درستی و نادرستی و کیفیت نقل به انواع متعددی تقسیم شده است که هر یک حکمی خاص دارد. ابن تیمیه این روایات را بر اساس صدق و کذب به سه دسته تقسیم کرده است:
۱) روایاتی که درستی آنها معلوم است و شاهدی بر صدق آنها وجود دارد.
۲) روایاتی که نادرستی آنها معلوم است و شاهدی بر کذب آنها وجود دارد.
۳) روایاتی که بر درستی یا نادرستی آنها دلیلی وجود ندارد و اسلام درباره آنها سکوت کرده است.
وی قسم اول را پذیرفته، قسم دوم را رد کرده است، قسم سوم را نه میپذیرد و نه رد میکند و نقل آنها را برای استشهاد جایز میداند^[۳۱۵].
نظیر این تقسیمبندی را ذهبی و ابوشهبه با اندکی تفاوت آوردهاند^[۳۱۶]. ذهبی نقل دسته سوم را بیاشکال میداند زیرا اغلب آنها به قصص و تاریخ مربوط میداند نه عقاید و احکام^[۳۱۷].
تقسیمبندی دیگری که بر اساس موضوع روایات اسرائیلی صورت گرفته، اینگونه است:
اعتقادی؛ احکام؛ غیر این دو.
اما چنانچه ذهبی گفته است اقسام یاد شده قابل تداخلند مثلاً روایتی داستانی میتواند با امور اعتقادی مثلاً عصمت انبیاء یا ملائکه مربوط باشد یا حاوی اندرز یا حکمی فقهی باشد^[۳۱۸]. آیت اله معرفت(ره) اسرائیلیات را به دو قسم نقل شفاهی و غیر شفاهی تقسیم کردهاند. ایشان بیشتر منقولات شفاهی را مطالبی ساختگی و بدون اصل میداند. منقولات غیر شفاهی را نیز به سه دسته تقسیم میکند:
۱- در اصول و فروع موافق شریعتند که قابل قبولاند.
۲- مخالف با شریعت اسلامند که مردودند.
۳- آنچه اسلام دربارهاش سکوت کرده است، نه رد میکنیم نه قبول^[۳۱۹].
علامه طباطبایی^(ره) بعد از بحث روایی راجع به داستان بناء کعبه و فضایل آن، در نهایت منقولات را اینگونه تقسیمبندی میکنند:
«یکی آن دلیلی که باید قبولش کرد … یکی آن دلیلی که باید ردش کرد و آن عبارتست از روایتی که مخالف با کتاب و سنت باشد، دیگر آن روایاتی است که نه دلیلی بر ردش است و نه بر قبولش و آن روایتی که نه از نظر عقل دلیلی بر محال بودن مضمونش هست نه از جهت نقل یعنی کتاب و سنت^[۳۲۰]»
ایشان درباره دو قسم اخیر میگویند:
« نظایر این معانی در روایات خاصه و عامه زیاد است و چون یک یک آنها خبر واحد است و نمیشود به مضمونش اعتماد کرد و از مجموع آنها هم چیزی استفاده نمیشود، لذا نه تواتر لفظی دارند نه تواتر معنوی ولیکن چنان هم نیست که در ابواب معارف دینی مشابه نداشته باشند … اصراری نیست آنها را طرد و به کلی رد کنیم اما روایاتی که میگوید کعبه قبلاً قبهای بود که برای آدم(ع) نازل شد و … و امثال این مطالب از باب کرامت و خارقالعاده و حوادث غیر طبیعی است که هیچ دلیلی بر محال بودنش نداریم. علاوه بر اینکه تنها معجزهای نیست که قرآن کریم برای انبیاء خود اثبات کرده، بلکه آنان را به معجزات بسیار و کرامات خارقالعاده زیادی اختصاص داده که در قرآن ثابت شده است.^[۳۲۱]»
بخش چهارم: عناصر اصلی پدیدآورنده اسرائیلیات
آیت اله معرفت^(ره) معتقدند پس از تفحص در کتب تفاسیر و اخبار و ملاحم درمییابیم که اسرائیلیات روایت شده، از هشت نفر سرچشمه میگیرد.
اقطاب ثمانیه که اساس شیوع اسطورههای اسرائیلی میان مسلمانان میباشند، عبارتند از: عبدالله بن سلام، کعب الاحبار، محمد بن کعب قرظی، وهب بن منبه، تمیم بن اوس داری، عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریح، عبدالله بن عمروعاص، ابوهریره^[۳۲۲].
به نظر برخی محققان، بسیاری از اسرائیلیات را کعبالاحبار (م ۳۴ ق) و وهب بن منبه (م ۱۱۴ ق) نقل کردهاند^[۳۲۳]. چنانچه علامه طباطبایی در مواردی به نقش این دو اشاره کرده اند: مثلاً در بررسی اختلاف روایات در داستان ذوالقرنین میگویند:
«اگر پژوهشگر نقاد، آنها را با هم مقایسه کند و مورد دقت قرار دهد، هیچ شکی نمیکند که مجموع آنها خالی از دسیسه و دستبرد و جعل و مبالغه نیست و از همه غریبتر روایاتی است که علمای یهود که به اسلام گرویدند – از قبیل وهب بن منبه و کعب الاحبار- نقل کردهاند^[۳۲۴]»
علامه(ره) در نقد روایات داستانی مربوط به حضرت سلیمان(ع) معتقدند:
«روایاتی که در این داستان وارد شده و اخباری که در قصص آن جناب و مخصوصاً در داستان هدهد و دنباله آن آمده بیشترش مطالب غریبی دارد که حتی نظایر آن در اساطیر کمتر دیده میشود مطالبی که عقل سلیم نمیتواند آنها را بپذیرد بلکه تاریخ قطعی هم آنها را تکذیب میکند و بیشتر آنها مبالغههایی است که از امثال کعب و وهب نقل شده است … داستان پی کردن اسبان و گردن زدن آنها با شمشیر مطلبی است در چند روایت … همه این روایات به کعبالاحبار برمیگردد…^[۳۲۵]»
ایشان در داستان حضرت الیاس(ع)^[۳۲۶] نیز اسرائیلیاتی از آنها آورده است^[۳۲۷] و درباره روایات بهشت ارم میفرماید:
«داستان بهشت ارم یکی از افسانههای معروف قدیمی است که از وهب بن منبه و کعبالاحبار نقل شده است.»^[۳۲۸]
برخورد علامه با این دو راوی را، باید برخوردی کاملاً منحصر به فرد تلقی کرد. زیرا ایشان در سراسر مباحث روایی خود در مواردی به ضعف طریق یک روایت یا مجموعهای از روایات اشاره کرده اما هیچ گاه بر ضعف یک راوی انگشت تأکید ننهاده و نفس قرار گرفتن او را در طریق روایات، موجب وهن و ضعف روایات ندانسته است ^[۳۲۹]، ولی در مواردی_چنانچه گذشت _ در مواجه با کعبالاحبار و وهب بن منبه، خلاف رویه مذکور از علامه دیده شده است.
بخش پنجم: اسرائیلیات و گونه های روایات داستانی
بند اول: آفرینش
الف: آفرینش حوا
در آیات بسیاری از قرآن کریم از آفرینش آدم و حوا سخن به میان آمده است^[۳۳۰]و مفسران با کمک روایات تفسیری به تبیین و تفسیر آنها پرداختهاند.
طبری ذیل آیه « وَ قُلْنا یا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّه…»^[۳۳۱] روایاتی نقل کرده است از جمله:
۱- وقتی شیطان از بهشت رانده شد، آدم به تنهایی در بهشت به سر میبرد تا اینکه به خواب رفت. وقتی از خواب برخاست زنی را دید که بر بالینش نشسته است. خدوند او را از دندهاش آفریده بود. پرسید: تو کیستی؟ گفت: یک زن. گفت: برای چه آفریده شدهای؟ پاسخ داد: برای اینکه با من به آرامش برسی.
۲-وقتی خدا از مجازات شیطان فارغ شد … خواب را بر آدم افکند – بر اساس آنچه از طریق یهودیان اهل کتاب و غیر آنان از اهل علم، از ابن عباس و دیگران به ما رسیده است – سپس دندهای از دنده های پهلوی چپ او را برداشت و جای آن را از گوشت پر کرد؛ در حالی که آدم همچنان خواب بود تا اینکه خدا همسرش حوا را از دنده او آفرید و او را به صورت زنی آراست تا آدم در کنارش آرامش یابد. وقتی از خواب برخاست، حوا را در کنار خود دید.- بر اساس آنچه میپندارند، والله اعلم – گفت: او گوشت و خون من و همسر من است. پس در کنار او آرامش یافت.^[۳۳۲]
طبری ذیل آیه « وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها…»^[۳۳۳] خلقت حوا را از یکی از دنده های آدم(ع) دانسته و این دو روایت را آورده است اما اینجا در روایات سخنی از طرد و مجازات شیطان نیست^[۳۳۴].
ابن کثیر درباره «خلق منها زوجها» میگوید: منظور حوا است که از انتهای دندهی چپ آدم(ع) خلق شد در حالی که او خواب بود … و در حدیث صحیح آمده است: «اِن المرأه خلقت مِن ضلع و اِن اعوج شیء فی الضلع اعلاه فاِن ذهبت تقیمه کسرته و اِن استمتعت بها استمتعت بها و فیها عوج» وی روایات عجیب دیگری هم نقل کرده است…^[۳۳۵]
فخر رازی راجع به خلقت حوا از آدم(ع) دو قول آورده است:
– قول مشهور که قائلانش به حدیث نبوی «اِن المرأه خلقت من ضلع …» استناد میکند.
– «خلق منها زوجها» یعنی «من جنسها» مثل قول خدای تعالی:
«والله جعل لکم من انفسکم ازواجاً …»^[۳۳۶] و «لقد جائکم رسول من انفسکم …»^[۳۳۷]
وی نظر اول را ناسازگار با قرآن و مردود دانسته است. ^[۳۳۸]
محمد عبده میگوید: در مورد آفرینش حوا، نصی در قرآن کریم وجود ندارد. لازم نیست آیه «خلق منها زوجها» را به علت مطابقت با سفر پیدایش،بدان حمل کنیم؛ زیرا داستان، آنچنان که در تورات فعلی آمده، وارد نشده است، بلکه قرآن تنها بخش عبرتانگیز آفرینش آدم(ع) را بیان کرده است. اگر بگویی پیامبر(ص) در حدیث ابوهریره در صحیحین فرمودهاند: «فان المرأه خلقت من ضلع …» میگوییم : این حدیث نظیر آیه «خلق الانسان من عجل …»^[۳۳۹] است.^[۳۴۰]
ابوالفتح رازی دو قول آورده است:

گــسارنده مــی ورا برده شد
ز مستی یکی شاخ نرگس بدست
(همان: ۱۰۴۶)

اردشیر پرستار کرم را فریب داده و به او شراب می دهد و خود سه روز غذا دادن به کرم را به عهده می گیرد. کاربرد عدد سه در متن روایتی نمادین نشان از رمزی دارد که این عدد در خود نهفته است. سه از اعداد مقدس در میان اقوام و ملل مختلف بوده است. در دین زرتشت شمار پاکی و طهارت است و عددی است که در مناسک، آیین ها و مراسم دیده می شود. سه آتشکده، سه اصل مقدس گفتار و پندار و کردار نیک، سه فرشته گرامی آسمان و آبان و آذر در جشن چهارشنبه سوری و … از نمونه های کاربرد این عدد است. آنچه با ساختار نمادین این داستان پیوند دارد ماجرای سه روز جنگ الهه تیشتر با دیو خشکسالی و غلبه بر اوست.» (همان: ۱۰۷)
«اردشیر دیگی از فلز مذاب فراهم می کند و کرم که تصور می کند غذای هر روز است دهان می گشاید و شاه فلز مذاب را در دهان او می ریزد و کرم نابود می شود:

فرو ریخت ارزیر مرد جوان
تراکی برآمد ز حلقوم اوی

به کنده درون کرم شد ناتوان
که لرزان شد آن کنده و بوم اوی
(همان: ۲۸۷)

سپاه هفتواد از سپاه اردشیر شکست می خورد و اردشیر، هفتواد و پسر بزرگ او شیرود را بر دار می کند و آتشکده ای در آن سرزمین برپا می سازد تا آیین های هماهنگ با آیین سرزمین او در کشور تازه از شر رسته اجرا شود و میزبانان بیداربخت را، که همان دو جوان خردمندند، به فرمانرایی آن سرزمین می گمارد.
برپاکردن آتشکده و افروختن آتش نمادی از زندگی و برکت و پاکی است. یکی از دلایل احترام و تقدس آتش این بوده است که آن را مانند آب، مولد زندگی می دانسته اند و معتقد بوده اند که وجود همه چیز به نوعی بدان باز بسته است. خلاصه جوهر آتش در اوستا موسوم به فره یا خره است و آن فروغ یا شکوه یا بزرگی مخصوصی است که از طرف اهورامزدا به پیغمبر یا پهلوانی بخشیده می شود.» (یاحقی، ۱۳۶۹: ۳۲)
اکنون که کرم دیو سیرت اژدها صورت از میان رفته و تمامی قلمرو اردشیر یک دست و مطیع گشته است و عوامل باروری چون آتش و آب در مدار و قراری که نیاز هست، به جریان افتاده اند، نوبت آن رسیده است که حکیم طوس به کمال رسیدن قهرمان داستان را بنمایاند. لذا اردشیر که با سفر در راهی پررنج و مشقت و سراسر نبرد قرار گرفته است، چون رستم و اسفندیار در دو هفت خوان مسیری دشوار را انتخاب کرده تا بتواند از آزمونی سخت برآید و اکنون پس از غلبه بر شر، لیاقت آن را یافته تا فر یا فرهی بیابد.
زیرا همواره «در شاهنامه برای آنکه کاری بزرگ به فرجامی بزرگ، به پیروزی و راستی و داد بیانجامد پهلوان باید آزمون های دشوار را از سر بگذراند که از بی خردی و نادانی خالی شود و خردمند و دانا از ماجرا بیرون آید و در مرگ و تولدی رمزی و تمثیلی در خود بمیرد و چون مردی تازه از خود زاده شود.» (مسکوب، ۱۳۷۴: ۳۲)

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

در اینجا کرم هفتواد نمادی از دیو و شیطان است و در نهایت توسط اردشیر که قدرت فرابشری دارد به پیروزی میرسد و او را از بین می برد و بدین طریق مردم را از خطری بزرگ می رهاند.
۴-۴-۱۰) ضحاک
ضحّاک در پهلوی azdahag و در اوستا azi-dahaka و در فارسی اژدها خوانده می شود. جزء نخستین واژه ی ضحّاک در اوستا یا همان azi (اژی) به معنای افعی و اژدهاست و جزء دوم یک نام خاص می باشد. در اوستا (اژی دهاک یا azi-dahaka) اژدهایی است سه کله، سه پوزه و شش چشم، که می خواهد جهان را از مردمان تهی کند و ظاهراً تا حدی این کار را نیز انجام می دهد و بر زمین چیره می شود.
استاد بهار در خصوص ضحّاک می نویسد: «آن چه مسلم است این است که در اوستا از اژی دهاک، به عنوان شاه ذکری نرفته است، بلکه از او به عنوان اژدهایی که به نابود کردن مردم و آن چه بر زمین است، سخن به میان آمده و به عنوان قوی ترین دروغی که اهریمن بر ضد جهان آفریده یاد شده است. امّا درادبیات پهلوی، او مردی است تازی که به ایران می تازد و بر جمشید پیروز می شود و پس از یک هزار سال سلطنت بد، سرانجام از فریدون شکست می خورد. او در ادبیات پهلوی دارای لقب بیوراسب (دارنده ی ده هزار اسب) می شود.» (بهار، ۱۳۶۲: ۱۵۳-۱۵۲)
ضحّاک در روایت های ایرانی، تجسّم نیروی شر و پلیدی است و در منابع پهلوی پنج عیب : آز، پلیدی، سحر و جادو، دروغ و لاابالیگری را به او نسبت داده اند. این تجسّم تباهی باید سه دهان داشته باشد که بیشتر از یک بدن بدَرَد و ببلعد و سه کله داشته باشد که بیش از محصول یک سر، حیله بپرورد و شش چشم داشته باشد تا شش جهت را ببیند و چیزی از رموز اسارت از چشمش پنهان نماند. (ر ک یاحقی، ۱۳۶۹: ۲۹۱)
دکتر صفا از دیگر بزرگان عرصه ادبیات هستند که درباره ضحاک مطالبی دارند و می گویند : «اَژی دهاک چنان که در منابع اوستایی می بینیم همه جا به صورت حیوان اهریمنی خطرناکی که دارای سه پوزه و سه سر و شش چشم باشد، تجسّم یافته و مایه ی آسیب و فساد خوانده شده است. از این جا منشأ داستان ضحّاک و این که بر شانه های او دو مار رسته بود، به خوبی معلوم و بدین ترتیب ملاحظه می شود که در داستان های بعدی، مسئله ی سه پوزه و سه سر و شش چشم، چگونه حل شده و اژی دهاک به صورت کسی درآمده است که دو مار بر شانه ی او رسته و او با دو مار خود سه پوزه و سه سر و شش چشم داشته باشد. شاید این شخصِ داستانی بر اثر خونخواری و آزار و آسیب فراوان خود در اوستا و داستان های بسیار قدیم ملی ما، به مار یا مخلوق اهریمنی و خطرناک دیگری تشبیه شده و اَژی دهاک نام یافته باشد و خاطره همین اسم
هم در داستان های جدیدتر به شکل بر آمدن دو مار بر شانه ی او درآمده است و چنان که دیده ایم ضحّاک در شاهنامه چند بار به نام اژدها خوانده شده و این وجه تسمیه علاوه بر آن که ممکن است شکل مخفی را از نام اژی دهاک به یاد ما بیاورد، می تواند به بهترین صورتی نشانه ی عقیده ی سابق ایرانیان نسبت به این ویران کننده ی گیتی و جهان راستی باشد.» (صفا، ۱۳۶۹: ۴۵۵)
«از سکونت ضحّاک در کشور بوری « Bavri » یاد شده است. کشور بَوری همان سرزمین بابل است و تلفظ این کلمه در فرس هخامنشی، بابیرو ( Babiru ) بوده است. دلیل حذف لام بابل در این هر دو مورد آن است که در الفباءِ اوستایی و هخامنشی، حرف لام موجود نیست و از این روی، لام اصلی کلمه در هر دو جا به حرف راء بدل شد. مرکز حکومت ضحّاک بنا بر نقل اوستا، شهر کوی رَینتَ «Kwirianta» نزدیک بابل بود و این نام را می توان بر نام «کرند» فعلی تطبیق کرد. بنا بر بعضی از روایت های اسلامی ضحّاک در بابل حکومت می کرد و بنا برآن چه در بندهش آمده است، دهاک در بابل قصری به نام «کوُلِنگ دوشِت» بنا کرده بود. از مجموع این روایت ها چنین بر می آید که اژی دهاک یکی از رجال ممالک غربی ایران بوده و علی الظاهر از آشور یا کلده بر ایران تاخته است و چنان که می دانیم پیش از تشکیل دولت های مادی و هخامنشی، کشور ایران چندین بار دچار حمله لشکران کلدانی و آشوری (که در خونریزی شهرتی داشتند) شده بود و از این مهاجمات و خونریزی ها، خاطراتی در ذهن ایرانیان باقی مانده و داستان هایی از قبیل داستان ضحّاک و داستان کوش پیل دندان پدید آمده است. در روزگارانی که ایرانیان، تاریخ کلده و آشور را فراموش کردند، ضحّاک را به نژاد عرب که البته از قبایل سامی و با آشوریان و کلدانیان از یک اصل است، نسبت دادند.» (صفا، ۱۳۶۹: ۴۵۶)
با وجود این، ضحّاک، شخصیتی قدیمی تر دارد. داستان ضحّاک بازمانده ی یکی از اساطیر کهن است که اصل آن از طبیعت و حوادث طبیعی بوده ولی با گذشت روزگار تغییراتی در آن راه یافته است. اژدهای سه پوزه، همان اژدهای طوفان است که در ودا، رب النوع نور با او در ستیز و جدال است و بقایای این اصل در اوستا نیز محفوظ مانده و آن جنگ آذر است با اژی دهاک و عین این جنگ در ودا میان اَهی و ایندرا (رب النوع نور) جاری است. بنا بر بعضی روایت های ودایی، تریتَه آپّتیه (تریته پسر آب) اژدهایی را که سه سر و شش چشم داشته، کشته است و بنابر بعضی از قطعات دیگر، کشنده ی این اژدها (که داسَ نام داشت) ترای تَنَه بوده است. البته باید در نظر داشت که دهاک و داسَ با هم از یک اصلند (هم چنان که دو کلمه ی ترای تَنَه و ثرَاِتَئون یعنی فریدون از یک بنیادند) و این اسطوره ی مذهبی در میان ایرانیان به صورت امر تاریخی مرتّب شده و اژی دهاک به ضحّاک تبدیل یافته است. با دقّت در این اسطوره و تحقیق در روایت های ودایی، محقق می شود که داستان اژی دهاک در روایت های ایرانی، سابقه ای بسیار قدیمی و کهن دارد. (ر ک صفا، ۱۳۶۹: ۴۵۸)
۴-۴-۱۱) اژدها
اژدها، یکی از موجودات افسانه ای ادبیات رازآمیز ایران است. نقش اژدها در هنر ایران از سابقه ی طولانی برخوردار می باشد هر چند اغلب شرق شناسان هنر اسلامی، این نقش را برگرفته از هنرچین در اواخر قرون هفتم و هشتم میلادی دانسته، ولی بسیاری از محققان تاریخ، به کارگیری این نقش را متعلق به هزاره ی سوم قبل از میلاد می دانند. از اژدها معمولا به عنوان ماری بزرگ و غول آسا یاد می شود که در مواردی بال هم دارد و نمادی از شر و سیاهی است و یا به تعبیر دیگر تجسمی از اصل شر محسوب می شود.
«کاوشهای باستان شناسی در بخش بزرگی از ترکمنستان در مراکزی چون خوارزم، سغدیان و افراسیاب مجموعه ای از نقاشی های دیواری را معرفی نموده است که مطالعه ی آنها برای شناخت هنرتصویری عصر ساسانی دارای اهمیت فراوان است. چنانکه می دانیم این مراکز از دوران هخامنشیان جزء شاهنشاهی ایران محسوب می شده و نام بیشتر این نقاط در کتیبه های ایران باستان آمده است و قلمرو سرحدات ایران در دوران های اشکانیان و ساسانیان در ازمنه ی (زمان های) گوناگون غالبا این نواحی را دربر گرفته است با آن که در این اعصار این قلمروها گاهی دولت های مستقل به خود دیده است و در هنرهای تصویری آنها نفوذ فرهنگی مردمان خاور دور نیز مشاهده می شود ولی اگر به تحلیل و باز شناسی تار و پودهای فرهنگی این مناطق بپردازیم، متعلق بودن این قلمرو ها به فرهنگ ایرانی روشن خواهد شد. بنابراین می توان اذعان داشت توصیفاتی که فردوسی در شاهنامه پیرامون اژدها ارائه داده، بر اساس مستندات تصویری بوده است. اگرچه بکارگیری نقش حیوانات اساطیری و نقوشی با مضامین شکار و جدل حیوانات، که منشأ ایرانی داشته اند در برخی از دوره ها، کمتر مورد توجه هنرمندان نگارگر اسلامی نگارگر قرار گرفته اند، اما به تدریج هنرمندان برای نمایش معانی و مفاهیم متفاوت، فرم هایی را از حافظه ی تاریخی گذشته خود برمی‌گزینند. البته روابط ایران با سایر ملل از جمله چین درادوار گوناگون خصوصا در دوره ی صفوی نقش بسزایی در بازخوانی این حافظه ی تاریخی و پرداخت نوین برخی از نقوش و صور داشته است، که بتدریج این صور و نقوش توسط هنرمندان رنگ و بوی ایرانی به خود می گیرد. پس از گذشت چند دهه این عناصر (درندگان و پرندگان، اژدها و ققنوس اساطیر چین) توسط هنرمندانی مثل جنید نقاش، عبدالحی و شاگردان آنها دوباره مطابق با شاخصه های سنت کهن ایرانی طرح و احیا گردید. به طورکلی می توان
از عوامل مؤثر در نمایش شکل و سیمای اژدها در نگارگری دوره ی صفوی، پیروی از سنت نقاشی ایرانی، داستان ها و اساطیر مربوط به اژدها و متون ادبی و در رأس آنها شاهنامه ی حکیم ابوالقاسم فردوسی را نام برد.» (براتی و کفشچیان مقدم، ۱۳۹۱: ۳۳)
مفاهیم اژدها در نبرد با پهلوانان
مضامین نگاره هایی که با محوریت اژدها توسط نگارگران تصویرسازی شده است، معمولا نبرد و پیکار یکی از پهلوانان با این موجود اسرارآمیز است. اژدها کشی، خود تعریف و تفسیری از شخصیت قهرمانان شاهنامه است. صحنه های کارزار و نبرد و جنگ، بارها از سوی نگارگران به تصویر درآمده است، اما نبرد با اژدها، نبرد دیگری است. هرکه در مقابل اژدها پیروز شود، پهلوان است. در این نبرد، انسان بر ضد نفس اماره ی خویش قدم برمی‌دارد، و دشمن درخود انسان است که راز پیروزی، هوشیاری و آگاهی است. با مطالعه ی تاریخ اساطیری ایران می توان بارها نبرد قهرمانان درمقابل اژدها را مشاهده کرد که علت های گوناگونی برای آن ذکر شده است. می توان گفت اژدها اهریمنی است، به همین جهت پهلوانان خداپرست آن را مانعی برابر اندیشه های ایزدی خود محسوب می دارند. برخی دیگر از نویسندگان اژدها را از جنبه روانی بررسی می کنند و آن را جلوه ای از آرزوهای برآورده نشده و دست نیافتنی می دانند. عده ای نیز آن را انعکاس خطرات طبیعت قلمداد می کنند و آن را مظهر آب ها و سیلاب های ویرانگر یا زندانی کننده ی آب ها می دانند و مار را نماد رودخانه ی ویرانگر می شمارند، لذا از منظر این دیدگاه نبرد با اژدها نبرد با طبیعت و خطرات آن محسوب می گردد. اژدها کشی از اساطیر به حماسه راه پیدا کرده است. ایندره، یکی از خدایان کهن با ورتره که اژدهایی بازدارنده ی آبها است، می جنگد و گاوهای ابر را آزاد می کند. تیشتر، ایزدبانوی ایرانی، با اپوش که دیو خشکی است، می جنگد و ابرها را به آسمان می برد. فریدون با اژدهای سه سر(ضحاک) نبرد می کند و خواهران جمشید را رها می سازد. گرشاسب با اژدها می جنگد و آب ها را آزاد می کند. رستم با اژدهایی و با دیو سپید که بنا به توصیف شاهنامه سیاه است، نبرد می کند و کاووس را رها می سازد. تداوم نبردهای رستم و افراسیاب، شکست مداوم افراسیاب از رستم و بازگشتن های او به نبرد، دقیقا تکرار اسطوره ی نبرد مکرّر ایندره با ورتره است. گشتاسب با اژدهایی در روم می جنگد، اسفندیار با اژدها و ارجاسب می جنگد و خواهرانش را که در بند آناند را آزاد می کند. اردشیر با کرم هفتواد، که اژدهایی است، می جنگد و از آن پس شاه ایرانشهر می گردد. در نتیجه می توان اظهار داشت تقابل اژدها با قهرمانان شاهنامه، تقابل خرد و کژخردی است. اژدهای یا به تعبیر دیگر همان نفس اماره، زمانی به سراغ روح سرکش می آید که آدمی در خواب غفلت باشد. فردوسی بسیار شیوا این مسئله را پیرامون رستم در خان اول مطرح می کند:

ز دشت اندر آمد یکی اژدها
بیامد جهان جوی را خفته دید
تهمتن چو از خواب بیدار شد

کزو پیل گفتی نیابد رها

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم تحقیقات هرمزگان
دانشکده­ی فنی مهندسی-گروه عمران
پایان نامه برای دریافت درجه­ کارشناسی ارشد M.S_C

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

گرایش: مهندسی آب
عنوان:
بررسی تاثیر جنس مصالح هسته ناتراوای سدهای خاکی در پایداری دینامیکی
استاد راهنما:
دکتر میر علی محمدی
استاد مشاور:
دکتر مسعود عامل سخی
نگارش:
مهدی ملک اوغلی
پاییز ۱۳۹۲
تقدیم
تقدیم به پدر عزیزم،
که در پناهش شعر زندگی را باسازهای متنوع آموختم
و با نگاه پر مهرش به من امید بخشید و گام هایم را جهت نیل دانش و ادب و معرفت استوار ساخت.
تقدیم به مادر مهربانم،
ای که بهترین ، وفاترین ومهربان ترین هستی من – به پاس رنجهای طاقت فرسای بسیارت وبرای شادی دل پرچهره ات وبا هزاران بوسه بر دستان پاکت.
تقدیم به خواهرم،
که وجودش شادی بخش وصفایش مایه آرامش من است.
سپاسگزاری
جای خرسندی و شکر بسیار است که در آستانه تابش پرتو حیات بخش اسلام بر پهنه زمین، خود را زمانی می یابیم که اندیشه اصلاح نه تنها عبث نیست که پیمودن راه های کمال و رشد در هر بعدی از ابعاد انسانی هموارتر و شدنی تر می نماید.
مطالعه حاضرتحت عنوان،بررسی تاثیر جنس مصالح هسته ناتراوای سدهای خاکی در پایداری دینامیکی ، حاصل کار و راهنمائی های کثیری از اساتید و مهندسان زحمتکش می باشد که ارشادشان برای این جانب مشهوداست، و اگر ناخواسته خطایی چهره نماید، تماماً بر عهده صاحب این نیمچه قلم است، لذا در انتهای سخن ابتدا تکلیف خویشتن می داند که پاس دارد زحمات ارزشمند تمام ایشان منجمله؛
جناب آقای دکتر میر علی محمدی استاد راهنمای محترم، جناب آقای دکتر مسعود عامل سخی استاد مشاور محترم ، جناب آقای دکتر سیروس ارشادی مدیر گروه محترم و … که اگر موفقیتی در ارائه مطالب حاصل شود به وام از نام و ارشادات، زحمات این بزرگواران بوده است.
………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………..
چکیده:
سدها بزرگترین سازه های ساخته شده به دست بشر هستند.طراحی آنها اغلب از طبیعت منحصر به فرد و پیآمد گسیختگی که مطمئناً بزرگتر از اثر فروریختن انواع دیگر سازه هاست، ناشی می شود. پایداری سازهای بدنه سد و پی به طرق گوناگونی قابل تحلیل و بررسی است امروزه روش های مختلفی برای بررسی پایداری دینامیکی سدهای خاکی وجود دارند. ازمیان این روشها میتوان به روش های تعادل حدی، روش های آنالیزحدی ( حد بالاو پایین درتئوری پلاستیسیته ) و روش های اجزاء محدود اشاره کرد به طور کلی می توان گفت که روش اجزاء محدود می تواند با فراهم آوردن اطلاعات راجع به نحوه گسیختگی به عنوان مکمل روش های حدی عمل کند. مهمترین استفاده ای که از تحلیلهای عددی در مرحله طراحی می شود، ارزیابی مقدار فشار آبمنفذی در پایان ساخت سد، بررسی شکست هیدرولیکی در هسته رسی، بررسی پدیده قوس زدگی، پیشبینی مقدار نشست برای تعیین حجم مصالح موردنیاز و تعیین ضریب اطمینان جهت تعیین پایداری بدنه سد می باشد. دراین تحقیق با بهره گرفتن از نرم افزارflac 7.0 به بررسی تاثیر مصالح مختلف به عنوان هسته در سدها و پایداری شیروانی های بالادست و پایین دست سد در دو حالت هسته قائم و هسته مایل پرداخت شده و نتایج بدست آمده از آنها مورد بررسی قرار گرفته اند. مدل رفتاری مورد استفاده در این تحقیق، مدل مور- کلمب است که یک مدل الاستیک – پلاستیک کامل به شمار می آید. در مدل رفتاری مذکور، پوش گسیختگی توسط معیار معروف مور- کلمب که تابع گسیختگی برشی است، با در نظر گرفتن معیار گسیختکی کششی حاصل می شود. با توجه به نتایج بدست آمده میزان ضریب اطمینان در مقابل پایداری به نوع رفتار فرض شده برای مصالح هسته و پوسته وضعیت قرارگیری هسته (مایل یا قائم بودن هسته)، وضریب پواسون مصالح هسته سدبستگی دارد.
کلمات کلیدی:
سد های خاکی، پایداری، ضریب اطمینان، تنش موثر، نرم افزار flac
فصل اول
۱- مقدمه و هدف :
۱-۱ مقدمه
با توجه به نیاز اساسی کشور پهناور ایران به مهار و ذخیره آبهای سطحی جهت تامین آب برای مصارف شرب ،آب مورد نیاز کشاورزی ،صنعت ،‌تولید نیروی برق و همچنینکنترل سیلاب ، طغیان رودخانه ها و از جانبی گام اول در توسعه و بهره برداری از منابع آب کشور احداث سدهای بلند می باشد. آمارها نشان می دهند در کشورمان حدود ۳۰۰ سداحداث شده و در حال ساخت بیش از ۲۰۰ سد از نوع خاکریز می باشند که خوداهمیت این نوع سدها را به دلایل گوناگونی آشکار می سازد. از اینرو کنترل پایداری این نوع سدها با توجه به جنس مصالح هسته امری ضروری به نظر می رسد. سدها سازه های مهم و زیربنایی یک کشور محسوب می شوند ،‌ چون برای ساخت یک سد بر خلاف یک ساختمان معمولی هزینه و زمان زیادی صرف می گردد. هسته مرکزی در سدهای خاکی و سنگریزه ای ،‌وظیفه اصلی آب بندی و نگهداری آب در پشت سد را بر عهده دارد،لذا انتخاب مصالح با نفوذپذیری بالا در هسته سد امری اجتناب ناپذیر محسوب می شود.یکپارچگی سازه سد می بایست در مدت عملکرد آن یا وقایع احتمالی که در مدت زمان بهره برداری رخ می دهد حفظ شود برای این منظور به بررسی طیف متناظر شرایط تنش و بارگذاری پرداخته می شود. در همه وقایع قابل پیش بینی پایداری سد می بایست با تنش های قرار گرفته در ترازهای قابل قبول و یکپارچگی هسته سد تامین شود.در این تحقیق به بررسی تاثیر مصالح مختلف به عنوان هسته در سدها و به تبع آن ارزیابی مسئله ترک هیدرولیکی و پایداری شیروانیهای بالادست و پایین دست سد در دو حالت : هسته قائم و هسته مایل پرداخت شده و نتایج بدست آمده از آنها مورد تحلیل قرار می گیرد.
۱-۲ هدف از انجام این پژوهش :
از آنجاییکه ضرایب اطمینان مرسوم در تحلیل پایداری تعادل حدی همچنان دارای اهمیت هستند و سایر ملاحظات مورد نظر برای دقیق بودن تحلیل یک سد خاکی ، شامل قابلیت تغییر مکان ، تنش های بدنه و همچنین مقاومت آن در مقابل اثرات نشت نیز باید ارزیابی گردند. روش اجزا محدود و سایر فنون پیشرفته برای تحلیل سدها ، امکان مطالعه رفتار خاکریز تحت شرایط گوناگون را فراهم آورده اند. حجم وسیعی از داده های حاصل از تحلیل های متعدد ، تسهیلاتی را برای ترسیم منحنی های پیش بینی شده از عملکرد سد ایجاد کرده است.همچنین پدیده های موثر در ناپایداری داخلی سدهای خاکی تحت تاثیر جنس مصالح هسته ناتراوا می بایست مورد ارزیابی و مقایسه قرار گیرند که این عوامل با تکنیک اجزاء محدود قابل بررسی می باشند. این پدیده ها در سدهای با شکل هسته قائم و مایل می توانند رفتاری متفاوت داشته باشند پدیده هایی که از نشست های تفاضلی هسته و پوسته به علت تفاوت در تراکم پذیری آنها شروع می شود و به پدیده قوس زدگی هسته بر روی پوسته مبدل شده و در نهایت می توانند باعث عامل ترکهای هیدرولیکی درون هسته سدهای خاکی و یا در سطح مشترک هسته و پوسته گردندکه مجموع این عوامل و واکنش ها در دراز مدت می توانند به گسیختگی داخلی سد منجر شوند. بنابراین با توجه به اینکه سدهای با هسته خاکی و مایل رفتاری متفاوت در برابر تمامی این عوامل از خود بروز می دهند به بررسی دقیق و علمی این شرایط پرداخته می شود.در مجموع علیرغم کلیه مواردی که در فصل سوم به عنوان مزایا و معایب هسته های قایم و مایل مطرح می شود هنوز یک نظریه منسجم و هماهنگ در مورد ارجحیت قاطع هیچ یک از دو روش ارائه نشده و در این مورد بین مهندسان طراح و محققان اختلاف نظر وجود دارد. در واقع علاوه بر مسایل مطروحه لازم است در انتخاب موقعیت استقرار و شکل هسته، عوامل مختلفی از جمله شرایط خاص زمین شناسی و ژئوتکنیک محل ، شرایط اقلیمی، مسایل و امکانات اجرایی موجود،‌کیفیت و کمیت مصالح قرضه ، شرایط توپوگرافی محل احداث و غیره مدنظر قرار گیرد. در هر حال مقایسه بین مزایا و معایب حاصل از مایل بودن هسته یا قایم بودن براساس مقاومت برشی نسبی مصالح هسته و پوسته های بالادست و پایین دست قابل ارزیابی خواهد بود. در این پژوهش با کنترل ضرایب اطمینان برای شیب ها در شرایط بارگذاریهای مختلف و تحلیل شرایط تنش در بدنه سد به بررسی پدیده قوس زدگی که خود یکی از عوامل شکست هیدرولیکی است پرداخته می شود و این امر مهم در یک سد موردی با دو شکل هسته متفاوت کنترل می گردد.
۱-۳ سیمای کلی رساله :
این رساله به گونه ای تنظیم شده است که ارتباط بین مطالب ارائه شده در هر فصل بطور نسبی رعایت شوند. به منظور رسیدن به اهداف موردنظر، رساله حاضر درپنج فصل تهیه شده است که فصول آن مندرجات زیر را شامل می شوند:
فصل اول شامل مقدمه و همچنین هدف از انجام این پژوهش می باشد.
در فصل دوم توضیحی در مورد ادبیات فنی و پیشینه پژوهش در ارتباط با موضوع داده شده است.
در فصل سوم به بیان عواملی که می توانند در هسته های خاکی با شکل هندسی متفاوت منجر به از دست رفتن پایداری آنها شوند پرداخته می شود.
در فصل چهارم به معرفی دستگاه مورد نیاز در این تحقیق و قابلیت های آن که برای آنالیز سدهای خاکی استفاده می شوند و روش کار و نحوه مدل سازی سد برای آنالیز پایداری سد توضیح داده شده است.

به طور با توجه به مباحث بالا می توان دریافت که قاعده خاص و نسخه جهان شمولی برای انتخاب مدل تصمیم گیری وجود ندارد و برای تعیین و دستیابی به مشخصه ها از قضاوت خبرگان استفاده می شود که برای این منظور روش هایی مانند طوفان فکری، فکر نویسی،دلفی و…توسعه یافته اند.

روش AHP به دلیل ساختار سلسله مراتبی اش و با توجه به فرضیات در نظر گرفته شده در فصل اول(فرض استقلال شاخص ­ها و فرض جبرانی بودن شاخص ­ها)روش مناسبی برای این تحقیق بوده و امکان بررسی عوامل ملموس و ناملموس را فراهم می کند، بنابراین روش مقایسات زوجی و AHP برای مشخص کردن وزن بین معیارها در این تحقیق به کار گرفته می­ شود وهمچنین روش TOPSIS با به کار گیری خروجی روش AHP و اطلاعات شاخص های کمی و کیفی پروژه­ ها به عنوان ورودی دیگر برای رتبه بندی پروژه ها مناسب تشخیص داده شدند.
فرایند تحلیل سلسله مراتبی یکی از جامع ترین سیستم های طراحی شده برای تصمیم گیری با معیار های چند گانه است و توانایی در نظر گیری معیار های کمی و کیفی را در مساله دارد و بر مبنای مقایسه زوجی بنا شده است که قضاوت و محاسبات را تسهیل می نماید. زیرا که بر مبنای اصول بدیهی بنا نهاده شده است(قدسی پور، 1384) .
نویسندگان بسیاری ارزش به کارگیری روش AHP را در اولویت بندی، انتخاب و مدیریت سبد پروژه بیان نموده ­اند. این فرایند وقتی با فنون پیشرفته­ی بهینه سازی ترکیب می­ شود تضمین می­ کند که منابع کمیاب به بهترین پروژه­ های سبد تخصیص داده شود. این روش که احتمالا پر استفاده ترین شیوه تصمیم گیری است از طریق کمک به مدیریت در تعیین اهداف سازمانی، تخصیص منابع با توجه به مسئولیت ­ها و ارزیابی دقیق عملکرد­ها، از راهبری انتخاب پروژه پشتیبانی کرده و باعث پیشرفت آن می­ شود(ضیایی و فرهادی، 1387).
روش AHP با برقراری ارتباط از بالا به پایین (انتقال اولویت اهداف راهبردی از طرف مدیریت به کارمندان) و از پایین به بالا (انتقال اولویت­های پروژه از طرف کارمندان به مدیریت)راه را برای رسیدن به اولویت­های مورد پذیرش تمامی اعضاء گروه تسهیل نماید(ضیایی و فرهادی، 1387).
بدون تعیین دقیق اولویت پروژه­ ها، فرایند اختصاص منابع بیهوده است چراکه منافع حساب شده ممکن است گمراه کننده باشد(ضیایی و فرهادی، 1387) برای تعیین اولویت دقیق پروژه برای اختصاص منابع روش TOPSIS مناسب تشخیص داده شد. این روش می ­تواند نظرات کارشناسی و و معیارهای کمی و کیفی را با هم ترکیب کند. هرچه یک پروژه امتیاز بالاتری داشته باشد، با اهداف سازمانی هم ترازتر است و منافع بیشتری دارد.
در ادامه مراحل هر رو روش تشریح می­گردد.
2-1-2-8-3 فرایند تحلیل سلسله مراتبی(AHP)^[69]:
فرایند تحلیل سلسله مراتبی اولین بار توسط آقای “توماس ال ساعتی” و در سال 1980 مطرح گردیده است و کاربردهای فراوانی در حل مسائل مدیریتی، اقتصادی و اجتماعی داشته است و و در بسیاری از حوزه ها مورد توجه قرار گرفته است (قدسی پور، 1384).
فرایند تحلیل سلسله مراتبی، ساختار و چارچوبی جهت همکاری و مشارکت گروهی در تصمیم گیری‌ها یا حل مشکلات مهیا می‌کند. این روش مسئله تصمیم گیری را در سطوحی که در ارتباط با اهداف، معیارها، زیر معیار و متغیرها است سازماندهی می کند. با شکست مسئله به چند سطح، تصمیم گیرندگان می توانند بر روی مجموعه های کوچکتری از تصمیمات تمرکز کنند(هارکر، 1989)^[70]. علاوه بر آن، نیاز به مقایسات زوجی در AHP یکی از مزایای این روش به حساب می‌آید؛ چرا که تصمیم گیرنده را مجبور می‌سازد تا در مورد وزن‌های عوامل، بیشتر فکر کند و موقعیت را به صورت بیشتر و عمیق‌تری تجزیه و تحلیل کند و به تصمیم گیرنده و تحلیل گر کمک می کند تا تمرکز و درک بهتر از مقوله داشته باشد. همچنین این روش امکان انجام تحلیل حساسیت را فراهم می کند(هارکر، 1989). این روش به سادگی با فاکتورهای کیفی همانند فاکتورهای کمی برخورد می کند و توانایی آن برای اندازه گیری موضوعات کمی و کیفی یکی دیگر از مزایای این روش است به طوری که ترجیحات ذهنی، دانش خبره و اطلاعات عینی همگی در AHP موجود است و بکار می‌رود. امروزه نرم افزارهای Expert choice که AHP در درون آنها قرار داده شده است در دسترس می باشد. به طور کلی مزیت های روش AHP در جدول زیر آورده شده است.
جدول 14-3 مزیت های AHP در تصمیم گیری(عاذر و رجب زاه ، 1389)

1- وحدت

AHP الگویی واحد، قابل فهم و انعطاف پذیر برای مسائل تصمیم گیری ارائه می دهد.

2- تکرار فرایند

AHP افراد را قادر می سازد که تعریف خود را از یک مساله اصلاح کنند و قضاوت و درکشان را از راه تکرار بهبود ببخشند.

3- قضاوت و اجماع

AHP به اجماع اصرار نمی ورزد ، بلکه نتایج قضاوت های مختلف را با هم ترکیب می کند.

4- بده – بستان

AHP اولویتهای عوامل تشکیل دهنده یک مجموعه را در نظر گرفته و این امکان را می دهد تا بهترین گزینه ها با توجه به اهداف مورد نظر انتخاب شوند

5- ترکیب

AHP مطلوبیت هر گزینه را تخمین می زند.

6- سازگاری

AHP سازگاری قضاوت های مورد استفاده در اولویت ها را تعیین می کند.

7- پیچیدگی

AHP رویکرد تحلیلی و سیستمی را در حل مسائل پیچیده بکار می گیرد.

8- وابستگی متقابل اجزاء

AHP وابستگی متقابل اجزاء را مورد توجه قرار داده و بر کاربرد تفکر خطی پا فشاری نمی کند.

9- ساختار سلسله مراتبی

AHP اجزاء یک سیستم را در سطوح مختلف قرار می دهد.

منحنی تنش- کرنش ایده آل
رفتار فولاد در بارهای رفت و برگشتی(منحنی هیسترزیس)
در شکل (۲-۴) اگر بارگذاری به صورتی باشدکه مقدار تنش و کرنش در شاخه OA قرار گیرد، پس از باربرداری، منحنی تنش- کرنش روی همان شاخه بر میگردد تا به صفر برسد در صورتی که نوع بار گذاری عوض شود منحنی با همان شیب در جهت مخالف ادامه پیدا می کند، شکل(۲-۶)
رفتار فولاد در بارهای رفت وبرگشتی در شاخه الاستیک
اما وقتی در ناحیه AB، شکل(۲-۴) قرار میگیرد پس از باربرداری نمودار با شیبی موازی با OA بر می گردد (شاخه BE در شکل ۲-۷) و اگر بارگذاری در جهت عکس انجام شود سختی با همان شیب ولی در جهت مخالف ادامه پیدا کرده تا به حالت غیر خطی برسد.
رفتار فولاد در بارهای رفت و برگشتی
اثر بوشینگر
در منحنی تنش کرنش وقتی در نقطه B باربرداری صورت می گیرد و بارگذاری در جهت عکس انجام می شود ملاحظه می شود تنش تسلیم به میزان قابل توجهی کاهش می یابد. همانند شکل(۲-۶) این مقدار می تواند از تنش تسلیم اولیه نیز کمتر باشد. این پدیده را اثر بوشینگر می نامند. مقدار و به صورتی است که
+ = ۲
اثر بوشینگر
یعنی فاصله تنش های تسلیم در کشش و فشار همیشه ثابت و دو برابر تنش تسلیم اولیه می باشد. اثر بوشینگر در حالاتی که عملاً نسبت تنش پی در پی تغییر می کند دارای اهمیت فراوانی می باشد.
مفهوم غیر خطی شدن رفتار سازه و شکل پذیری
زمان وقوع زلزله نیروی حقیقی وارد بر سازه B.A.W می باشد حجم این نیرو بسیار زیاد بوده به گونه ای که طراحی بر اساس آن منجر به بزرگ شدن بی رویه اعضاء گشته و طرح توجیه اقتصادی و معماری خود را از دست می دهد. برای حل این معضل آئین نامه ها و استانداردهای طراحی در برابر زلزله با استناد به مقاومت و ظرفیت فرا ارتجاعی اعضاء اجازه می دهند نیروی طراحی کاهش داده شود بدین صورت برای هر سازه با توجه به مشخصات ارتعاشی و قابلیت های اتلاف انرژی آن ضریبی به عنوان ضریب رفتار R تدوین می شود مانند شکل(۲-۹) . زمان تعیین سطح زلزله طرح نیروی محتمل حقیقی با بهره گرفتن از ضریب تعدیل می گردد و بدین ترتیب مشکل معماری و اقتصادی که به آن اشاره شد برطرف می گردد. حال در زمان وقوع یک زلزله شدید می توان انتظار داشت نیرو در اعضاء حدوداً R برابر نیروهای زمان طراحی باشد. لذا سطح تنش در اعضاء از حد تسلیم فراتر رفته و در بسیاری از اعضاء مفصل پلاستیک تشکیل می شود. با افزایش تعداد این مفاصل پلاستیک رفته رفته سازه از محدوده الاستیک خارج و وارد حوزه عملکرد فرا ارتجاعی می شود. ضوابط طراحی و شکل پذیری لرزهای که در آئین نامه ها ذکر شده است به دلیل این است که سازه پس از تسلیم و در حوزه پاسخهای غیر الاستیک دچار کاهش و مقاومت قابل ملاحظه ای نشود و قابل به حفظ سطح عملکرد خود باشد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

: نیروی حقیقی وارد بر سازه
۱/R : نیروی طراحی سازه
: B ضریب بازتاب
: A نسبت شتاب مبنای طرح
: W وزن سازه
: R ضریب رفتار
منحنی رفتار غیر خطی سازه
سختی
همانطور که قبلاً اشاره شد یکی از خصوصیات مصالح خصوصیت غیر خطی شدن آنها است که در این مرحله سختی اولیه خود را از دست می دهند ولی این بدین معنی نمی باشد که مصالح دیگر نیرویی تحمل نمی کنند، بلکه با توجه به مسأله سخت شدگی می توانند مقداری نیرو تحمل نمایند.
همانطور که می دانیم زلزله دارای ماهیت رفت و برگشتی است مقدار نیرو هم به مقداری می باشد که باعث می شود مصالح وارد مرحله غیر خطی شوند. (طراحی بر این اساس صورت می گیرد که مصالح وارد مرحله غیر خطی شوند). پس برای هر سازه می توان منحنی هیسترزیس رسم نمود که سطح داخل حلقه هیسترزیس انرژی تلف شده در سیستم می باشد که در شکل (۲-۱۰) نمایش داده شده است.
انرژی تلف شده در سیستم
آنچه از دیاگرام هیسترزیس یک سازه تحت زلزله خاص بدست می آید:
۱-سطح زیر منحنی، میزان جذب انرژی ۲- شیب منحنی سختی سازه در هر دوره
۳- تعداد دورهای رفت و برگشت ۴- مقدار مقاومت سازه در هر دوره
۵- زوال ۶- شکل پذیری سازه در مدت زلزله
۷- پایداری و نا پایداری سیستم
همانطور که اشاره شد دیاگرام هیسترزیس جهت مدل سازی رفتار غیر خطی و رفتار رفت و برگشتی زلزله مورد استفاده قرار می گیرد.
با توجه به توضیحات ارائه شده مشخص است برای تحلیل یک سازه باید منحنی هیسترزیس آن برای مدل کردن رفتار غیر خطی مشخص باشد. در ادامه چند مدل مرسوم جهت مدل سازی انواع سازه ها ارائه شده است.
مدلهای مرسوم جهت مدل کردن رفتار غیرخطی سازه
مدل دو خطی
دو خطی الاستو- پلاستیک
این مدل معروفترین ومعمول ترین مدل به کار رفته در تحقیقات می باشد.
در این مدل شیب ناحیه AB برابر صفر است. در این مدل در ناحیه پلاستیک از کرنش سخت شدگی مصالح صرفه نظر می شود. از این مدل معمولاً برای ارائه ویژگی یک قاب فولادی استفاده می شود. شکل (۲-۱۱)
مدل دو خطی الاستو پلاستیک
دو خطی با سخت شدگی کرنشی
وقتی شیب AB مثبت باشد در ناحیه غیر خطی سخت شدگی کرنشی در نظر گرفته می شود. به این مدل دو خطی مثبت گفته می شود. شکل(۲-۱۲)
مدل دو خطی با سخت شدگی کرنشی
دو خطی با نرم شدگی کرنشی
وقتی شیب AB منفی باشد در ناحیه غیر خطی، نرم شدگی کرنشی در نظر گرفته می شود. به این مدل دو خطی منفی نیز می گویند. این رفتار برای سازه های بتنی در اثر تر ک خوردگی پیشنهاد می شود. شکل(۲-۱۳)
مدل دو خطی با نرم شدگی کرنشی
مدل سه خطی
شکل (۲-۱۴) یک مدل سه خطی را نشان می دهد خطوط OABC تشکیل منحنی اسکلتون می دهند. خط CD موازی OA بوده و طول آن بزرگتر از دو برابر آن است. خط DE موازی خط AB بوده و طول آن دو برابر بزرگتر است. این مدل معمولاً برای قابهای بتن مسلح و قابهای مرکب بتن و فولاد مورد استفاده قرار می گیرند. در این مدل نقاط A,B متناظر نقاط ترک خوردگی و تسلیم هستند.