عدالت تعاملی از طریق تعهد سازمانی بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

۰٫۲۱

۰٫۳۰۸

۰٫۵۱۸

تایید

منبع: یافته های پژوهش
۵-۳ بحث و نتیجه گیری

• فرضیه اول: عدالت توزیعی بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها، این فرضیه تأیید شده است. بنابراین، نتیجه به دست آمده در راستای نتایج تحقیقاتی است که پیشنهاد می کنند عدالت توزیعی پیش‌بینی کننده رفتار نوآورانه کارکنان است. به عبارت دیگر عدالت توزیعی که به عدالت در حقوق ها و دستمزد ها و پاداش ها و… اشاره دارد باعث بهبود رفتارهای مولد در کارکنان شده و سازو کارهای کنترلی بازخور فراهم می شود و به تبع آن اجرا تقویت و رفتارهای نوآورانه ی کارکنان افزایش می یابد. این نتیجه در راستای تحقیقات رامامورتی و همکاران (۲۰۰۵) می باشد. آنها در نتیجه پژوهش خود بیان کردند که عواملی چون پرداخت ها، استقلال شغلی و التزام به نوآوری که از مولفه های قراردادهای روانی هستند و همچنین ابعاد عدالت سازمانی تاثیر بارزی بر رفتار نوآورانه ی کارکنان دارند.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

• فرضیه دوم: عدالت رویه ای بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها، این فرضیه تأیید شده است. بنابراین، نتیجه به دست آمده در راستای نتایج تحقیقاتی است که پیشنهاد می کنند عدالت رویه ای پیش‌بینی کننده رفتار نوآورانه کارکنان است. به عنوان نمونه جانسن (۲۰۰۰) در پژوهش خود به این نتیجه رسید که زمانی که کارکنان رویه ها را عادلانه و به دور از هرگونه نفع شخصی دریابند، رفتار نوآورانه ای از خود نشان می دهند و اگر فراگردهای تصمیم گیری را مغرضانه و متعصبانه دریابند، رفتارهای نوآورانه کمتری از خود بروز می دهند.

• فرضیه سوم: عدالت تعاملی بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها، این فرضیه رد شده است. بر اساس یافته های جانسن (۲۰۰۰) انتظار داشتیم عدالت تعاملی تاثیر مثبتی بر رفتار نوآورانه کارکنان داشته باشد، اما یافته های این پژوهش نتایج متناقضی را نشان می دهد. این نتیجه دلالت بر این موضوع دارد که حتی رعایت عدالت در تصمیم گیری های سرپرستان، به تنهایی نمی تواند باعث افزایش رفتارهای نوآورانه کارکنان شود. شاید علت رد این فرضیه با این دلیل باشد که عدالت تعاملی به یک تعدیل گری مانند تعهد سازمانی نیاز دارد تا از آن طریق بر رفتار نوآورانه اثر گذارد. نیهوف و مورمان (۱۹۹۳) نیز بیان کردند که عدالت تعاملی بیشتر بر فاکتورهای سازمانی (از قبیل تعهد سازمانی) تاثیر دارد تا فاکتورهای سطح فردی (رفتار نوآورانه).

• فرضیه چهارم: عدالت توزیعی بر تعهد سازمانی تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها، این فرضیه تأیید شده است. بنابراین، نتیجه به دست آمده در راستای نتایج تحقیقاتی است که پیشنهاد می کنند عدالت توزیعی پیش‌بینی کننده تعهد سازمانی کارکنان است. یافته ها نشان می دهد توزیع پرداخت ها و تناسب آن با حجم کاری تعیین شده یکی از عوامل اصلی انگیزشی کارکنان و از اولویت های اصلی کارکنان برای بروز رفتار های مولدی چون تعهد سازمانی می باشد. همچنین الوانی و همکاران (۱۳۸۸) در نتیجه پژوهش خود بیان کردند که تلاش مدیران در جهت برقراری عدالت سازمانی می تواند منجر به ایجاد تعهد در کارکنان گردد و نیز توجیه می کنند که مدیران به این امر مهم توجه داشته باشند و در جهت تحقق عدالت از هیچ کوششی دریغ نکنند زیرا افراد متعهد، به ارزش ها و اهداف سازمان بیشتر پایبند بوده و فعالانه در سازمان نقش آفرینی خواهند کرد. در واقع رعایت عدالت سازمانی توسط مدیران، موجب افزایش تعهد کارکنان به سازمان، ابداع و نوآوری و ماندگاری آنان در سازمان و در نهایت موجب موفقیت و پیروزی سازمان می شود.

• فرضیه پنجم: عدالت رویه ای بر تعهد سازمانی تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها، این فرضیه رد شده است. این نتیجه نشان می دهد که حتی زمانی که کارکنان از وجود عدالت رویه ای در سازمان آگاه هستند، تفاوتی در تعهد و وفاداری خود به سازمان نشان نمی دهند. شاید به این دلیل باشد که تعهد سازمانی رفتاری داوطلبانه است و بیشتر تحت تاثیر برخورد و تعامل سرپرستان و توزیع درآمدها قرار دارد. کارکنان بیشتر در مورد پاداش ها و توزیع درآمد ها عکس العمل نشان می دهند و به رویه ها اهمیت زیادی نمی دهند. دلیل دیگر می تواند به علت موقتی بودن کارکنان باشد. کارکنانی که قرار نیست مدت طولانی در سازمان بمانند به عدالت در تصمیم گیری ها میل چندانی ندارند بلکه فقط به دریافت مقرریشان اهمیت می دهند. بنابراین عدالت توزیعی نسبت به عدالت رویه ای، اثر بیشتری بر خروجی های کارکنان از قبیل تعهد سازمانی دارد. این نتیجه یافته های پژوهش لی (۲۰۰۰) را در رابطه با عدم وجود رابطه بین عدالت رویه ای و تعهد سازمانی تایید می کند. اگرچه با نتایج پژوهش محققانی همچون ماسهلدر و همکاران (۱۹۹۸) در تناقض می باشد.

• فرضیه ششم: عدالت تعاملی بر تعهد سازمانی تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها، این فرضیه تأیید شده است. بنابراین، نتیجه به دست آمده در راستای نتایج تحقیقاتی است که پیشنهاد می کنند عدالت توزیعی پیش‌بینی کننده تعهد سازمانی کارکنان است. می توان انتظار داشت که به واسطه ی وجود عدالت تعاملی، کارکنان با اعتماد به سرپرستان خود، آنها را عادل ارزیابی خواهند کرد و لذا تمایل بیشتری به کارکردن در آن سازمان خواهند داشت و تعهد بیشتری نسبت به آن نشان خواهند داد. عدالت تعاملی بر مباحث رفتار سرپرستان یا به عبارت دیگر کیفیت غیر رسمی رفتار ، متمرکز است. مشاهده رفتار های ناعادلانه باعث می شود کارکنان عکس العمل نشان داده و به طرق مختلف نارضایتی خود را نشان داده که این نارضایتی از سرپرست و افراد صاحب اختیار، باعث نارضایتی از کل سازمان می شود، تعهد به سازمان کاهش یافته و در اجرای وضایف و اهداف سازمانی تاثیر منفی می گذارد. یافته های این پژوهش در راستای یافته های گرینبرگ (۱۹۸۷) می باشد که بیان کرد عدالانه بودن رفتار، گفتار و منش مدیران (عدالت تعاملی) و شیوه های توزیع منابع و پاداش های سازمان (عدالت توزیعی) در پایبندی و تعهد کارکنان با اهداف متعالی سازمان موثر خواهد بود.

• فر ضیه هفتم: تعهد سازمانی بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها، این فرضیه تأیید شده است. بنابراین، نتیجه به دست آمده در راستای نتایج تحقیقاتی است که پیشنهاد می کنند تعهد سازمانی پیش‌بینی کننده رفتار نوآورانه کارکنان است. یافته های این پژوهش در راستای یافته های هوان لی (۲۰۰۸) می باشد که بیان کرد تعهد سازمانی تاثیر مثبتی بر رفتار نوآورانه کارکنان دارد. همچنین پاریش و همکاران (۲۰۰۸) بیان کردند کارکنانی که به سازمان متعهد نیستند، به تغییراتی که در پی نوآوری ها در سازمان ایجاد می شود، مقاومت نشان می دهند.

• فرضیه هشتم: عدالت توزیعی از طریق تعهد سازمانی بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد .

با توجه به نتایج به دست آمده از مدل معادلات ساختاری این فرضیه تایید شده است. یعنی تعهد سازمانی اثر عدالت توزیعی بر رفتار نوآورانه را تقویت می کند. یافته‌های این پژوهش، نتایج تحقیقات گذشته را در ارتباط با تأثیر تعهد سازمانی در برقراری رابطه بین عدالت توزیعی و رفتار نوآورانه تأیید می کند. عدالت توزیعی از این جنبه حائز اهمیت هست که هم تاثیر مستقیم بر رفتار نوآورانه دارد و هم از طریق تعهد سازمانی بر آن تاثیر می گذارد.

• فرضیه نهم: عدالت رویه ای از طریق تعهد سازمانی بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد.

با توجه به نتایج بدست آمده از مدل معادلات ساختاری این فرضیه رد شده است. با توجه به دلایل ذکر شده در فرضیه پنجم مبنی بر عدم وجود رابطه مستقیم بین عدالت رویه ای و تعهد سازمانی، تعهد سازمانی بر رابطه عدالت رویه ای بر رفتار نوآورانه نیز تاثیری ندارد. بنابر این به متغیر تعدیل کننده ای غیر از تعهد سازمانی نیاز داریم تا این رابطه را بر قرار کند.

• فرضیه دهم: عدالت تعاملی از طریق تعهد سازمانی بر رفتار نوآورانه تأثیر معنادار و مثبتی دارد .

در این سطح چرایی موارد موضوع سطح اول (جلوه‌های ظاهری) بیان می‌شوند و سؤالاتی از قبیل اینکه “چرا افراد با هم در گوشی صحبت می‌کنند” مورد بحث قرار می‌گیرد.
۲-۴-۵-۳. مفروضات اساسی
در ژرف‌ترین سطح آگاهی‌های فرهنگی، مفروضات ناخودآگاه و مسلم درباره چگونگی حل مسائل سازمانی جای گرفته‌اند. این مفروضات اساسی به اعضا می‌گویند که چگونه به امور نگریسته و درباره آن‌ها فکر کنند(شوقی و نظری،۱۳۹۱، ص۱۲۱).
۲-۴-۶. نقش و کارکردهای فرهنگ سازمان
در یک سازمان، فرهنگ نقشهای متفاوتی ایفا میکند که در ادامه به آن اشاره می شود:

• • فرهنگ تعیین کننده مرز سازمانی است؛ یعنی سازمانها را از هم تفکیک می کند.

• • نوعی احساس هویت در وجود اعضای سازمان تزریق میکند.

• • فرهنگ باعث میشود که در افراد نوعی تعهد نسبت به چیزی بوجود بیاید که (آن چیز) بیش از منافع شخصی فرد است.

• • فرهنگ موجب ثبات و پایداری سیستم اجتماعی میگردد.

• • فرهنگ از نظر اجتماعی بعنوان نوعی چسب، به حساب می آید که می تواند از طریق ارائه استانداردهای مناسب (در رابطه با آنچه باید اعضای سازمان بگویند یا انجام دهند)، اجزای سازمان را بهم متصل می کند.

• • سرانجام فرهنگ بعنوان عامل کنترل، به حساب میآید که موجب بوجود آمدن یا شکلدادن به نگرشها و رفتار کارکنان میشود(رابینز،۲۰۰۵،ص۲۷۷).

۲-۴-۷. فرایند مدیریت فرهنگسازمانی
همه نظریه پردازان بر امکان مدیریت فرهنگهای سازمانی متفق القول نیستند، بنظر کسانی که فرهنگ را بعنوان استعارهای برای سازمان تصور میکنند، فرهنگ زمینه است، نه متغیر و نمیتوان آنرا قالب بندی یا مدیریت نمود. بنظر دیگران، ضمن اینکه سازمانها جنبه های فرهنگی دارند، در عین حال خودشان نیز بعنوان فرهنگ مطرح هستند(دوبرین^[۶۰]،۱۹۹۷، نقل از شوقی و نظری،۱۳۹۱، ص۱۲۴).

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مدیریت فرهنگ بدان معناست که آگاهانه و از روی قصد، کاری روی آن فرهنگ انجام دهیم. این مسأله ممکن است شامل تقویت یا تضعیف آن فرهنگ، جامعه پذیر نمودن افراد داخل آن، توسعه، محافظت یا تغییر واقعی آن باشد (قاسمی،۱۳۸۲،ص۲۵۶).
مدیریت فرهنگ سازمانی، دائماً‌ به شناسایی فرهنگ موجود و فرهنگ مطلوب سازمانی پرداخته و در صورت وجود اختلاف میان فرهنگ موجود و مطلوب به توسعه و پرورش ارزشها و باورهای رفتاری مطلوب میپردازد. در زیر شرح مختصری پیرامون مراحل فرایند مدیریت فرهنگ سازمانی آورده شده است:

• • شناسایی فرهنگ موجود سازمانی: با بهره گرفتن از ابزارهای مختلف مثل مصاحبه و پرسش از مدیران و کارشناسان میتوان جوانب مثبت و منفی فرهنگ سازمانی را شناسایی کرد.

• • شناسایی فرهنگ مطلوب: الگوی فرهنگ سازمانی مطلوب، متکی و گرفته شده از اعتقادات آن جامعه یا مدیران آن سازمان میباشد که البته متأثر از نوع جهان بینی آنان است.

• • مقایسه فرهنگ موجود با فرهنگ مطلوب سازمانی: پس از شناسایی فرهنگ مطلوب باید نسبت به آگاه نمودن افراد سازمان و مدیران و اعضای دیگر سازمان از فرهنگ مطلوب اقدام شود و نکات مثبت و منفی فرهنگ موجود به اطلاع مدیران بخشها و اعضای سازمان برسد. هرچه این آگاهی در مدیران بیشتر باشد، اقدام به تغییر ارزشها، الگوها، توسعه ارزشها و الگوهای رفتاری مطلوب موفقتر خواهد بود.

• • تغییر و پرورش فرهنگ سازمانی: مهمترین و حساسترین مرحله فرایند مدیریت فرهنگ سازمانی، مرحله تغییر فرهنگ سازمانی است که زمان زیادی میبرد. نیاز به تغییر فرهنگ سازمانی از زمانی احساس می‌شود که احتیاج شدید و مبرمی به تغییر استراتژیک در سازمان بوده و آن تغییر با فرهنگ سازمان در تضاد باشد که از آن بعنوان «تحول فرهنگی» در سازمان نام برده شده است.

• • ارزیابی برنامههای تغییر فرهنگ سازمانی: به آن علت که تغییر فرهنگ سازمانی زمان بر است، باید هنگام اقدام به این کار پس از هر دوره اقدامات، نسبت به بررسی و ارزیابی کارهای انجام شده اقدام نمود.

• • حفظ و حمایت فرهنگ سازمانی: اگر فرهنگ سازمانی مورد نظر بدست آمد، باید در حفظ و حراست از آن کوشا بود و راه این امر نیز طراحی نظام سازمانی متناسب با فرهنگ سازمانی مطلوب میباشد. به طور خلاصه مراحل شش گانه مدیریت فرهنگ سازمانی در شکل ۲-۵ به تصویر کشیده شده است (لاورنس و فرمن^[۶۱]،۲۰۰۹،ص۲۰۲).

شکل ۲-۵: مدیریت فرهنگ سازمانی(لاورنس و فرمن،۲۰۰۹،ص۲۰۲)
۲-۴-۸. ویژگیهای فرهنگسازمانی
۲-۴-۸-۱. ویژگیهای فرهنگسازمانی از نظر رابینز(۲۰۰۵)
خلاقیت فردی: میزان مسئولیت، آزادی عمل و استقلالی که افراد دارند.
ریسکپذیری: میزانی که افراد تشویق می‌شوند تا ابتکار عمل به خرج دهند یا کارهای مخاطره پذیر انجام دهند و یا بلند پروازی کنند.
هدایت و رهبری: میزانی که سازمان اهداف و عملکردهایی را که انتظار می‌رود انجام شود، مشخص می‌کند.
یکپارچگی: میزان و درجه‌ای که واحدهای درون سازمان به روشی هماهنگ عمل می‌کنند.
حمایت مدیریت: میزانی که مدیران با زیردستان خود ارتباط برقرار می‌کنند و از آن‌ها حمایت می‌کنند.
کنترل: تعداد قوانین و مقررات و میزان سرپرستی مستقیم که مدیران بر رفتار افراد اعمال می‌کنند.
هویت: میزانی که افراد کل سازمان را معرف خود می‌دانند و به آن معتقد هستند.
نظام پاداش: میزانی که شیوه تخصیص پاداش بر اساس شاخص‌های عملکرد کارکنان است و نه بر اساس روابط بین آن‌ها با مدیران رده بالای سازمان.
سازش با پدیده‌ تعارض : میزانی که افراد تشویق می‌شوند با تعارض روبرو شده و پذیرای انتقادهای سازنده باشند.
الگوی ارتباط: میزانی که ارتباطات سازمانی به سلسله مراتب اختیارات رسمی محدود نمی‌شود(رابینز،۲۰۰۵، ص۱۶۳-۱۶۶).
۲-۴-۸-۲. ویژگیهای فرهنگ سازمانی از نظر هریس و هارتمن (۲۰۰۲)
استقلال فردی^[۶۲]: میزان وجود مسئولیت، استقلال و فرصت‌های موجود برای داشتن ابتکار عمل برای افراد.
ساختار^[۶۳]: میزان وجود قوانین، مقررات و سرپرستی مستقیم برای نظارت و کنترل رفتارها در سازمان.
حمایت^[۶۴]:فراهم آوردن یاری و صمیمیت برای کارکنان از جانب مدیر.
هویت^[۶۵]:حدی که افراد خود را با کل سازمان و نه با گروه کاری یا زمینه تخصصی خود تعیین هویت می‌کنند.
عملکرد و پاداش^[۶۶]:میزان پرداخت پاداش‌ها(افزایش حقوق و ترفیعات) بر اساس عملکرد کاری افراد.
تحمل تعارض^[۶۷]:میزان وجود تعارض در روابط میان همکاران و گروه‌های کاری و همزمان تمایل به صداقت و راستی در مورد تفاوت‌ها.
تحمل ریسک^[۶۸]: درجه تشویق کارکنان به رفتارهای مبتنی بر شانس(ریسک).
نگرش نسبت به تغییر^[۶۹]:پاسخ داده شده نسبت به راه و روش‌ها و ارزش‌های جدید در سازمان.
تمرکز^[۷۰]:چشم انداز و اهداف عملیات سازمانی که توسط افراد تحت کنترل رد و بدل می‌شود.
استانداردها و ارزش‌ها: سطح عملکرد و رفتارهای قابل قبول مطابق با معیارهای رسمی و غیر رسمی سازمان.
شعائر^[۷۱]:رویدادهای پر هزینه که استانداردها و ارزش‌های سازمانی از طریق آن‌ها پشتیبانی شده و تقویت می‌گردند.

واحد تحلیل در این پژوهش فرد (سرپرت خانوار ) می باشد.
روش نمونه گیری
روش نمونه گیری در این پژوهش، سرشماری(کل شماری) است.«سرشماری حاصل کسب اطلاعات از همۀ اعضای گروه است»(دواس،۱۳۸۶ :۶۷)
تعریف نظری و عملیاتی متغیرها
تعریف نظری و عملیاتی متغیروابسته
تعریف نظری سبد مصرفی خانوار
متغیر وابسته در این تحقیق سبد مصرفی خانوار است که بر طبق تعریفی که مرکز آمار ایران از این مفهوم ارائه داده است،عبارت است از: مجموعه ای از کالاها و خدمات ضروری برای زندگی یک خانواده که به طور پیوسته مورد مصرف قرار می گیرد و مخارج تهیۀ این کالاها،هزینۀ معاش آن خانواده را تشکیل می دهد که محقق با توجه به تعریف سولومون از رفتار مصرفی و هم چنین طبق نظریۀ انگل در ارتباط با بودجۀ خانوار و نیز با توجه به نظریۀ نیازهای آبراهام مازلو و نیز با توجه به شاخص های سطح رفاه خانوار این متغیر را در ۴ بعد مورد بررسی قرار داده است تا از این طریق بتواند اثرات اجرای طرح هدفمندی یارانه ها را بر سبد مصرفی خانوار روستای مورد مطالعه بررسی نماید که در ادامه به تعاریف نظری و عملیاتی هریک از این ۴ بعد ، به عنوان ابعاد متغیر وابسته خواهیم پرداخت.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

تعریف عملیاتی سبد مصرفی خانوار
در این پژوهش متغیر وابسته را به ۴ بعد طبقه بندی نموده ایم که بر اساس این تقسیم بندی به عملیاتی کردن هر یک از ابعاد متغیر وابسته پرداخته ایم.
تعاریف نظری و عملیاتی ابعاد متغیر وابسته
تعریف نظری رفتار مصرفی:
از دیدگاه «میشل سولومون»، بررسی رفتار مصرف کننده ،مطالعۀ فرایندهایی است که افراد یا گروه ها در انتخاب،خرید،استفاده و نهایتاً نگهداری یا به دور انداختن محصولات،خدمات،ایده ها و یا تجربیات به منظور ارضاء نیازها و خواسته های خود آنرا طی می کنند(سولومون،۷:۱۹۹۴). به عبارت دیگر رفتار مصرف کننده شامل مجموعه ای از فرایندهای روانی و فیزیکی است که قبل از خرید شروع شده و بعد از مصرف نیز ادامه می یابد.
تعریف عملیاتی رفتار مصرفی:
۸ گویه برای سنجیدن رفتار مصرفی خانوارها،قبل و بعد از اجرای طرح در نظر گرفته شده است که عبارتند از:
بخش اول ـ لطفاً سوالات زیر را بخوانید و پاسخ های خود را در دوبخش مربوط به قبل از اجرای طرح و بعد از اجرای طرح،با علامت زدن در گزینۀ مورد نظر مشخص نمایید.

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

قبل وبعد

گویه

قبل از اجرای طرح
۱-میزان خرید و استفاده ی شما از مواد خوراکی به عنوان یکی از کالاهای سبد مصرفی خانوار قبل از اجرای طرح چگونه بوده و بعد از اجرای طرح چگونه می باشد؟
بعد از اجرای طرح

مشخصات منطقه مورد مطالعه، مواد و روش ها ۵۱
شکل۳ـ۱۲ـ نقشه زمین شناسى منطقه مورد مطالعه
مشخصات منطقه مورد مطالعه، مواد و روش ها ۵۲
۳-۹- اشکال مختلف فرسایش در سطح حوضه
با توجه به اینکه پدیده سوءفرسایش و آثار آن در کوتاه مدت چندان چشمگیر و محسوس نیست برعکس در بلند مدت بسیار خطرناک خواهد بود. لذا شناخت انواع فرسایش اعم از شیاری، خندقی وکنار رودخانه ای در نقاط مختلف حوضه باعث پیشگیری از این آثار سوء خواهد شد.
۳-۹- ۱- فرسایش شیاری
فرسایش شیاری، در دامنه کوه ها و حتی در سطح زمین های کم شیب دیده می شود. با توجه به بازدیدهایی که از سطح حوضه به عمل آمد فرسایش شیاری در بیشتر قسمت های سطح حوضه مشاهده شده است.
شکل۳ـ۱۳ـ نمونه اى از فرسایش شیارى در منطقه مورد مطالعه
مشخصات منطقه مورد مطالعه، مواد و روش ها ۵۳
۳-۹-۲-فرسایش کنار رود خانه اى
فرسایش کناره ای معمولاً در دیواره نهرها و رودخانه ها شکل می گیرد و بیشتر در قسمت های خارجی خمیدگی ها بوجود می آید زیرا نیروی برشی آب در آن زیاد است. در منطقه مورد مطالعه فرسایش کنار رودخانه ای در رودخانه فصلی دیبک چاى که به دریاچه سد ماکو می ریزد مشاهده شد.
شکل۳-۱۴-نمونه اى از فرسایش کنار رودخانه ای در منطقه
۳-۹-۳- فرسایش خندقی
آبکند یا خندق عبارت است از آبراهه ای عمیق یا دره ای کوچک که توسط جریان تند سیلاب ها ذوب سریع برف ایجاد می شود. در حوضه آبریز سد ماکو در بعضی از مناطق که شرایط برای این نوع فرسایش وجود دارد، می توان آثار آن را در سطح حوضه مشاهده نمود.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مشخصات منطقه مورد مطالعه، مواد و روش ها ۵۴
۳-۱۰- بافت جامعه روستایی در منطقه مورد مطالعه
حوضه آبخیز بارون بعلت داشتن اقلیم و توپوگرافی از مراتع سرسبز در شمال غربی استان آذربایجان غربی بوده و سرشت طبیعت در سالیان دراز خود در این حوضه بوجود آورنده زندگی عشیره ای در منطقه بوده است . بطوریکه اغلب ساکنان آن ایلات و عشایری بوده اند که از قدیم الایم بطور سنتی در کناره های رود ارس قشلاق کرده و مناطق مرتفع حوضه و سرشاخه های سد ماکو و بالاحض بخش غربی یکی از مناطق ییلاق آنان بوده. حوضه آبریز سد ماکو با تعداد ۴۴ روستا و جمعیتی شامل حدود هفت هزار نفر به صورت عشیره ثابت و در فصل ییلاق حدود پنج هزار نفر عشایر کوچرو دارد. تعداد دام مستقر در حوضه در فصل چرا در حدود ۰۰۰/۵۰۰ راس می باشد که نسبت آن در واحد سطح بیش از چهار برابر ظرفیت مرتع بوده که این مقدار زیاد تر از ظرفیت چرا در حوضه می باشد و مراتع را به شدت تخریب می نماید.
جمعیت ساکن حوضه علاوه بر دامداری که شغل اصلی آنان می باشد به کار کشاورزی نیز می پردازند و چون غالب حوضه سد ماکو مرتفع و شیبدار می باشد متاسفانه امر کشت و زرع بیشتر بر روی اراضی شیبدار با شیب بیش از ۱۲% و آن هم غیر اصولی و در موازات شیب شخم می شود،و این خود باعث ایجاد فرسایش درسطح حوضه مى شود که به تبع آن رسوب وارد دریاچه سد مى شود. با آن چه که از فرسایش طبیعی و غیر طبیعی در حوضه سد ماکو صحبت می رود و گویای استعداد فرسایش زایی حوضه است برای موفقیت در حفظ آبحیز باید از همان قدم اول با آموزش و آگاهی و با هماهنگی آبخیزنشینان همراه باشد تا با مشارکت آنان در طرح های حفاظت آب و خاک پیش از پیش موفق باشیم.
مشخصات منطقه مورد مطالعه، مواد و روش ها ۵۵
۳-۱۱- مدل EPM (Erosion potential method)
این مدل با بهره گرفتن از اطلاعات پلاتهای فرسایشی و اندازه گیری رسوب در طول چهل سال آزمایش در کشور یوگسلاوی سابق به دست آمده است و برای اولین بار در سال ۱۹۸۸ توسط (گاوریلوویچ) در کنفرانس بین المللی رژیم رودخانه در چین ارائه شده. با این ضمن تعیین شدت فرسایش، می توان میزان حمل رسوب در رودخانه ها را برآورد نمود و در رودخانه هایی که فاقد آمار هیدرومتری و رسوب سنجی هستند کاربرد مناسبی دارد.
به طور کلی از روش EPM برای تعیین سه مورد زیر استفاده می شود:
تعیین شدت فرسایش و فرسایش ویژه
ضریب رسوب دهی
تعیین دبی رسوب ویژه و دبی رسوب کل
بررسی ها نشان می دهدکه این مدل در حوضه های بزرگ از دقت کمتری نسبت به مدل MPSIAC در برآورد رسوب برخوردار است. از دلایل عدم توافق این مدل را می توان تطابق نداشتن جداول راهنما با شرایط ایران، اعمال نظرات کارشناسی در امتیاز دهی عوامل تشکیل دهنده مدل و دخیل نکردن سایر عوامل مهم در تولید رسوب نظیر پوشش گیاهی، روان آب و خاک دانست. عدم کارایی این مدل در مناطق با دمای متوسط سالانه کمتر از ۱- درجه سانتیگراد نیز از دیگر عواملی است که کاربرد این مدل را دچار مشکل می نماید.
۳-۱۱-۱- محاسن روش EPM
۱ـ فاکتورهای مورد استفاده در این روش محدود می باشد و به آسانی می توان آنها را ارزیابی کرد .
۲ـ با این روش می توان فرسایش را به صورت کمی و کیفی بررسی نمود .
۳ـ برآورد اولیه میزان رسوب گذاری در پشت سدهای مخزن، از طریق این مدل امکان پذیر است
۴ـ با به کارگیری این روش، امکان تخمین میزان حمل رسوب در رودخانه های که فاقد آمار هیدرو متری و رسوب می باشند، وجود خواهند داشت .
مشخصات منطقه مورد مطالعه، مواد و روش ها ۵۶
۳-۱۱-۲- معایب روش EPM
۱ـ در این روش برای محاسبه فرسایش، چهار عامل دخالت داده شده اند، بنابراین عوامل دیگری که در فرسایش دخالت دارند، تاثیر داده نشده اند .
۲ـ اعداد داده شده برای را نمی توان بطور قطعی در ایران بکار برد. لذا بهتر است بر حسب مناطق اکولوژیک، اعداد قابل قبولی بدست آورد .
۳ـ مقادیر Xa را نیز نمی توان با شرایط اکولوژیک ایران تطبیق داد.
۴ـ در بعضی از موارد ضریب رسوب دهی، بیشتر از واحد می شود، در صورتی که چنین چیزی در عمل، امکان پذیر نمی باشد.
۳-۱۲- مدل MPSIAC
این روش در سال ۱۹۶۸ میلادی توسط کمیته مدیریت آب در آمریکا برای محاسبه شدت فرسایش خاک و تولید رسوب مناطق خشک، غرب ایالات متحده آمریکا ارائه شد و برای اولین بار در یک حوضه تحقیقاتی WALNUT GULCH واقع در جنوب شرقی ایالت آریزونای آمریکا آزمایش شد. این روش برای اولین بار در ایران در سال ۱۳۵۲ در حوضه آبریز سد دز استفاده شد. با استناد به مطالعات و تحقیقات انجام شده در داخل و خارج کشور از جمله مطالعات صادقی (۱۳۷۲) در پهنه بندی فرسایش و برآورد رسوب حوضه اوزون دره و هم چنین مطالعات حاجی بیگلو (۱۳۷۰) در حوضه سفیدرودو مطالعات انجام شده توسط ریناد واستون (۱۹۸۲) در آریزونای آمریکا همگی بیان داشته اند که از انواع روش های تجربی مورد استفاده، روش MPSIAC بیشترین همبستگی را با رسوب مشاهده ای نشان می دهد. مدل MPSIAC در مقایسه با سایر مدل های تجربی موجود، بیشترین عوامل موثر در فرسایش خاک را برای محاسبه فرسایش ویژه و تولید رسوب به کار برده است. ارائه نتایج به صورت کمی از دیگر مزیت هایی است که این مدل را برجسته می سازد. کاربرد این مدل در مناطق با وسعت ۳۳ تا ۱۷۰۰۰ هکتار مورد تایید قرار گرفته و در مناطق با وسعت بیش از ۳۳۰۰۰ هکتار نیز جواب های قابل قبولی بدست می دهد.
در کاربرد روش MPSIAC تاثیر و نقش نه عامل مهم و موثر در فرسایش خاک و رسوب زایی حوضه مورد بررسی و ارزیابی قرار می گیرد و آنگاه نتایج این بررسی به صورت ارقام یا نمراتی که دال بر اهمیت و شدت تاثیر عوامل مذبور در تولید رسوب حوضه مورد مطالعه می باشد، نشان داده می شود. فاکتورهای نه گانه موثر در مدل MPSIACدر جدول (۳-۵) آورده شده است.
مشخصات منطقه مورد مطالعه، مواد و روش ها ۵۷
جدول۳-۵- عوامل موثر در مدل MPSIAC و نحوه امتیاز دهی به آن ها

ردیف
عوامل موثر در فرسایش خاک و تولید رسوب
نحوه محاسبه امتیاز در روش MPSIAC
شرح پارامترها

۵-۱۵-۲ نقش فلزات درآلودگی سبزی­ها

وجود منابع غنی از ویتامین­ها، مواد معدنی و فیبر در سبزیجات، توجه انسان را به مصرف سبزیجات و میوه­جات بیشتر نموده که برای سلامتی مفید است. با این حال، این گیاهان هم حاوی فلزات ضروری و هم سمی، با طیف گسترده­ای از غلظت­ها هستند. (خیریه و همکاران^[۴۶]، ۲۰۰۴؛ چوجناسکا و همکاران^[۴۷]، ۲۰۰۵). فلزاتی مانند مس و روی برای فعالیت­های بیوشیمیایی و فیزیولوژیکی بدن مهم بوده و برای حفظ سلامتی در طول زندگی ضروری هستند (پرنتیک^[۴۸]، ۱۹۹۳؛ لیندر و اعظم^[۴۹]، ۱۹۹۶). فلزاتی مانند سرب، کروم، کادمیوم و مس مواد سمی تجمعی هستند. این فلزات باعث ایجاد خطرات زیست محیطی شده و فوق العاده سمی­اند (الن و همکاران^[۵۰]، ۱۹۹۰).
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

تجمع سرب در بدن موجب اختلال در جذب ویتامین D و متابولیت­های کلسیم می­ شود (موترام^[۵۱]، ۱۹۷۹). حداکثر مقدار مجاز سرب در گیاه برای انسان ۵ میلی­گرم در کیلوگرم وزن بدن می­باشد (علیزاده و همکاران، ۱۳۸۷).
یون کادمیوم می ­تواند به راحتی همراه با سبزیجات و مواد غذایی در کلیه و کبد حیوانات جذب شود و بر روی سلامتی آنها اثر بگذارد (دملو^[۵۲]، ۲۰۰۳؛ شارما و همکاران^[۵۳]، ۲۰۰۹). حداکثر مقدار غلظت مجاز کادمیوم در گیاه جهت مصرف انسان نباید از ۱/۰ میلی­گرم در کیلوگرم تجاوز کند (تالینن و روسلوت^[۵۴]، ۱۹۹۷). فلزات سنگین در ایجاد سرطان، جهش­زایی و نقص جنین در انسان دخالت دارند (رضوان و سلامه^[۵۵]، ۲۰۰۶). از این رو تعیین سرب و کادمیوم از سبزیجات و مکمل­های دارویی یک مسئله مهم است که توجه بسیاری از دانشمندان را در سراسر جهان به خود جلب کرده است (بانرجی و همکاران^[۵۶]،‌ ۲۰۱۰؛ مالکی و زراسوند^[۵۷]، ۲۰۰۸).
آلودگی سبزیجات به فلزات سنگین ممکن است به دلیل آبیاری با آب آلوده، کودهای شیمیایی، آفت‏کش­های حاوی فلز، تولید گازهای گلخانه­ای صنعتی، حمل و نقل، فرایند برداشت، ذخیره­سازی و یا در هنگام فروش باشد (مالکی و زراسوند، ۲۰۰۸).

۶-۱۵-۲ فلزات سنگین در خاک

فلزات سنگین در حالت استاندارد خود، چگالی بیش از حدود ۵ گرم بر متر­مکعب دارند و وزن مخصوص آنها حدود ۵ برابر وزن مخصوص آب است (لیده^[۵۸]، ۱۹۹۲). آلودگی خاک­ها و محیط­های آبی با فلزات سنگین یک مشکل جدی و در حال گسترش است.
ورود فلزات سمی از طریق فعالیت­های انسانی باعث آلودگی بسیاری از خاک­ها شده است به­ طوری که شدت آلودگی در این خاک­ها یا بیش از حد طبیعی است و یا به زودی به آن خواهد رسید (سازمان بهداشت جهانی^[۵۹]، ۲۰۰۳؛ ویلسون و تمپل^[۶۰]، ۲۰۰۱). میزان مجاز ورود و تجمع فلزات سنگین به ظرفیت تبادل کاتیونی خاک وابسته است. میزان ورود فلزات در خاک با افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی خاک افزایش می­یابد. هم­چنین حدود مجاز ورود فلزات سنگین به خاک بر اساس گونه‏های گیاهی تعیین می­گردد زیرا تحمل گیاهان به انواع فلزات سنگین متفاوت است (لوگان و چنی^[۶۱]، ۱۹۸۳). محلول خاک اطراف ریشه اولین منبع ورود فلزات سنگین به بافت­های گیاهی است. به طور عموم هر چه غلظت فلزات سنگین در خاک افزایش یابد، مقدار قابل دسترس آنها برای گیاه افزایش می­یابد (دتمرمن^[۶۲]، ۱۹۸۴).
عوامل تأثیرگذار زیادی بر جذب فلزات مؤثر می­باشند به طوری که به جز نوع و مقدار کلوئیدهای خاک، عوامل کنترل کننده ­ای نظیر: pH، غلظت یونی محلول، غلظت کاتیونی فلز، حضور کاتیون­های فلزی رقابت کننده و وجود لیگاندهای آلی و معدنی در آن نقش دارند. هم­چنین مکانیزم­ های جذب می­توانند برای یون­های فلزی مختلف متفاوت باشند اما یون­هایی که با مکانیسم­های مشابه به داخل ریشه جذب می­شوند احتمالاً با همدیگر رقابت می­ کنند. از سویی شواهد واضحی وجود دارد که شکل‏ها و گونه‏های مختلف گیاهان در توانایی جذب، تجمع و تحمل فلزات سنگین تفاوت بسیار زیادی با هم دارند. بدین ترتیب مشخص می­ شود که در بررسی سمیت فلزات در سیستم­های مختلف و پیچیده گیاه- خاک، عوامل زیادی وجود دارند که مرتبط با ویژگی­های خاک، خصوصیات گیاه و دیگر عوامل زیست محیطی می­باشند. ورود فلزات سنگین به زنجیره غذایی و رسیدن به غلظت­های بحرانی، اثرات سوء متابولیکی و فیزیولوژیکی در موجودات زنده به جای می‏گذارد (ناظمی و خسروی، ۱۳۸۹).

۱۶-۲ بررسی پتانسیل خطر فلزات سنگین بر سلامت انسان در سبزیجات مورد مطالعه

آلودگی خاک و محصولات کشاورزی به فلزات سنگین به طور گسترده­ای در کشورهای مختلف جهان مورد مطالعه و ارزیابی قرار گرفته است. در میان آلاینده­های محیط زیست، عناصر سنگین به علت خواص سمی و تجمع­پذیری و هم چنین ماندگاری زیاد در بدن موجودات زنده دارای اهمیت ویژه­ای هستند. این فلزات توسط خاک جذب شده و سبب آلودگی زمین­های کشاورزی می­ شود و نهایتًا وارد چرخه خاک -گیاه -حیوان و انسان شده و ممکن است به حد آستانه سمی برای گیاه، حیوان یا انسان برسد چگونگی توزیع و محل انباشتگی این عناصر در بین اندام­های گیاهی حائز اهمیت می­باشد، زیرا توزیع آنها در اندام­های مختلف یکنواخت نیست. معمولا تجمع این عناصر در دانه و میوه کمتر از برگ و ریشه است از این­رو توانمندی جابجایی و انتقال عناصر سنگین در گیاه به نوع عنصر، اندام گیاهی و سن آن بستگی دارد )صالحی پور باورصاد و همکاران، ۱۳۹۲).

۱۷-۲ نفت سفید

نفت سفید یا نفت ­چراغ (نفت بی­بو) که در ایران به طور معمول آن را نفت می‌نامند، مایعی بیرنگ و کمی سنگین­تر از بنزین است که بوی مخصوص آن پس از تبخیر شدن از بین می‌رود. نفت سفید از آغاز پیدایش صنعت نفت تا ۵۰ سال، مهمترین فرآورده نفتی بود. این ماده نخست بعنوان نفت چراغ در وسایل روشنایی بکار می‌رفت و هنوز هم در مواردی برای تولید روشنایی بکار می‌رود. چگالی نفت در حدود ۷۸/۰گرم بر سانتی­متر­مکعب است که افزایش چگالی آن معرف وجود درصد بیشتری از هیدروکربن­های نفتی و آروماتیک است و کیفیت آن بستگی به نوع اجزاء تشکیل دهنده آن و حدود نقطه جوش آن دارد. نفت ­سفید یک مایع هیدروکربنی قابل اشتعال بی­رنگ است و اثرات سمی زیادی بر روی گیاهان، حیوانات و انسان­ها دارد. آن از تقطیر جزء به جزء نفت در دمای ۱۵۰ و ۲۷۵ درجه سانتی گراد به دست آمده است (خداویسی، ۱۳۹۱).

۱۸-۲ مواد سازنده نفت سفید

نفت سفید مخلوط پیچیده­ای از هیدروکربن­های پارافین (آلکان­ها)، نفتن­ها (سیکلوپارافین، سیکلوآلکان)، آروماتیک­ها و هیدروکربن­های الفینی (آلکن‏ها) با تعداد کربن _۹ Cتا _۱۶C می­باشد (ایروین و همکاران، ۱۹۹۷؛ آکپووتا و همکاران، ۲۰۱۱). در صورت رها شدن در طبیعت بخش نفت سفید بزرگترین مشکل آلودگی به شمار می ­آید (سولانو­سرنا و همکاران^[۶۳]، ۲۰۰۰).

۲۱-۲ موارد کاربرد نفت سفید

۱- روشنایی: از کروزن جهت روشنایی و همچنین برای علامت دادن به کمک آتش استفاده می­ شود چون نقطه اشتعال کروزن بالاتر از ۳۵ درجه است لذا از نظر آتش سوزی خطری ندارد. زندگی حداقل ۷۰-۸۰ میلیون خانواده روستایی در هند هنوز هم برای روشنایی به نفت سفید وابسته است (منس^[۶۴]، ۲۰۰۱).
۲- بعنوان سوخت: کروزن سوخت اغلب تراکتورها و ماشین­های مورد استفاده در کشاورزی و همچنین بعنوان منبع نیرو در برخی توربین­های هواپیماها و موتورهای جت هواپیماها می‌باشد.
۳- حلال حشره­کشهاست
۴- به عنوان خوراک واحدهای تهیه پودرهای شوینده استفاده می­ شود.

۲۲-۲ اثر نفت سفید بر رشد و تحمل گیاه

در حال حاضر نفت سفید یکی از معمول­ترین فرآورده ­های نفتی است که به طور بسیار گسترده استفاده می­ شود. با این حال داده ­های آزمایشگاهی قابل دسترس در مورد تحمل گیاه به آلودگی خاک توسط نفت سفید اندک است (شارونووا و برئوس، ۲۰۱۲). گیلیازو و گایسین (۲۰۰۳) به اثر بازدارندگی نفت سفید در خاک چرنوزم بر روی بقا و عملکرد گیاهان زراعی اشاره کردند.
وحید خداویسی (۱۳۹۰) در مطالعه­ ای آزمایشگاهی که بر گیاهان جعفری، گشنیز و هویج آلوده به غلظت­های ۰، ۲، ۴، ۶، ۸ و ۱۰ نفت سفید انجام داد مشاهده کرد که با افزایش غلظت نفت تمام شاخص­ های رشدی گیاه کاهش یافته است. اما فاکتور­های فیزیولوژی شامل پرولین، رنگیزه­های فتوسنتزی، کربو هیدرات­ها، شاخص قهوه­ای شدن آنتو سیانین و نیترات رودکتاز در گیاهان افزایش یافته است. همچنین میزان فلزات سنگین (سرب، کادمیوم، روی و مس) در گیاه افزایش یافته است
نعمت زکوی (۱۳۹۳) در مطالعه­ ای آزمایشگاهی که بر گیاهان جعفری، گشنیز و هویج آلوده به غلظت های ۰، ۴، ۸، ۱۲ نفت سفید، در حضور و عدم حضور مایکوریزا انجام داد مشاهده کرد که با افزایش غلظت نفت طول ریشه کلنی شده و درصد کلونیزاسیون کاهش یافته اما درصد وابستگی میکوریزای و همچنین میزان پرولین در گیاهان کشت شده در حضور مایکوریزا افزایش یافت
شارونووا و برئوس (۲۰۱۲) در مطالعه آزمایشگاهی بر روی خاک چرنوزم (خاک با هوموس بالا) آلوده به نفت سفید (۱-۱۵ درصد وزنی)، درصد جوانه­زنی ۵۰ گیاه از ۲۱ خانواده (زراعی و وحشی، یک ساله و چندساله، تک لپه و دو لپه) را بر اساس نوع نفت سفید، غلظت و شکل گیاه مورد بررسی قرار دادند. با توجه به نتایج بدست آمده، گیاهان آزمایش شده در سه گروه: مقاوم، کم تحمل و بدون تحمل تقسیم بندی شدند که در آن درصد جوانه­زنی نسبی به ترتیب بیش از ۷۰ درصد، ۳۰ تا ۷۰ درصد و کمتر از ۳۰ درصد بود. غلظت­های مؤثر (EC) 10، ۲۵ و ۵۰ درصد نفت سفید که باعث کاهش جوانه­زنی می­شوند به عنوان پارامتر­های فیتوتوکسیته کننده خاک معرفی شدند. مقادیر EC به گونه­ های گیاهی و تنوع در طیف وسیعی از غلظت­های نفت سفید: ۰۲/۰-۳/۷ درصد (_۱۰EC)، ۰۵/۰-۱/۸ درصد (_۲۵EC) و ۲/۰-۷/۱۲درصد (_۵۰EC) بستگی دارد. مقایسه نشان داد که در سطوح بسیار بالای آلودگی (۱۰ و ۱۵ درصد) سمیت­زایی نفت سفید، ۶/۱-۳/۱ برابر بیشتر از سوخت دیزل و ۴/۱-۳/۱ برابر سمی­تر از نفت خام بود و در سطوح پایین (۱ و ۲ درصد) و متوسط (۳ و ۵ درصد) سطوح سمی بودن این آلاینده ۲/۱-۱/۱ بود. به طور میانگین تحمل گیاهان به آلودگی خاک در محدوده خانواده در مقایسه با نمونه شاهد آلوده نشده به شرح زیر کاهش یافت:
غلات (۶۰-۱۰ درصد) < آفتابگردان (۷۰ – ۵ درصد)< کلم­سالان (۹۵ – ۲۵ درصد) < لگومینوز (۱۰۰ -۱۰ درصد)
گیاهان وحشی مورد آزمایش نسبت به گیاهان زراعی حساسیت بیشتری به سمیت نفت سفید از خود نشان دادند. همچنین مقاومت گیاهان به آلودگی در گونه­ های تک لپه­ای نسبت به دو لپه­ای­ها متوسط یا کم بود. شواهد و مدارک نشان می­دهد که عواملی مانند ساختار و خصوصیات پوسته، ساختار جوانه، نوع ذخیره سازی ترکیبات و نوع جوانه زنی بذر (زیرزمین و یا بالای سطح زمین) از اهمیت بیشتری برخوردار است (شارونووا و برئوس، ۲۰۱۲).
بعد از اینکه هیدروکربن­های نفتی همراه با هوا به سطح خاک رسید میزان تجزیه­ آن خیلی کندتر می‏گردد. هیدروکربن­های نفتی انباشته شده در لایه­ های بالایی خاک به طور معنی­داری باعث تغییر شکل ویژگی­های فیزیکی، شیمیایی و میکروبیولوژیکی خاک و همچنین کاهش جوانه­زنی و رشد گیاهان شده، در نتیجه باعث ایجاد سمیت برای گیاه می­ شود (سالانیترو، ۲۰۰۱).
هیدرو کربن­های نفتی وقتی که در تماس با بافت­های گیاهی قرار می­گیرند بطور مستقیم اثراتی سمی­­ بر روی گیاهان بجا می‏گذارند. با این حال، پاسخ گیاهان به هیدروکربن­های نفتی متفاوت است. برخی از گیاهان در مقابل این آلودگی، مقاوم هستند، در مقابل بعضی از گیاهان مقاوم می‌توانند باعث پاکسازی آلودگی خاک گردند. به دلیل تفاوت در روش‌های آزمایشگاهی و مزرعه‌ای، تنوع در گونه‌های گیاهی، نوع خاک، رژیم‌های رطوبتی، تنوع در غلظت هیدروکربن‌های نفتی و مدت زمان آلودگی، نتایج آزمایشگاهی قابل دسترس، در مورد تحمل گیاه به آلودگی خاک توسط نفت سفید اندک است (برئوس و لاریونوا، ۲۰۰۶ ؛ نئومن و رینولد، ۲۰۰۴).

۲۳-۲ موجودات زنده ذره­بینی خاک

موجودات زنده ذره­بینی خاک بعنوان جزء زنده خاک معمولاً کمتر از یک درصد حجم خاک را به خود اختصاص می‏دهد با این وجود تعداد و تأثیر آنها در سیستم خاک بسیار زیاد است و عموماً بر روی مواد آلی تجمع پیدا می­ کنند. کانی­های رسی به عنوان حامل موجودات خاکزی، آنزیم­ها، محصولات متابولیکی و مواد بازدازنده یا تقویت کننده رشد محسوب می­شوند. وجود منافذ با مقدار کافی آب و هوا از نیازهای اساسی برای زنده ماندن اغلب موجودات خاکزی هستند (برنر و کریج^[۶۵]، ۲۰۰۵).
در پروفیل خاک با افزایش عمق جمعیت میکروب­ها به علت کاهش مواد غذایی به شدت کاهش پیدا می‏کند. میزان فعالیت موجودات زنده ذره­بینی خاک در هر منطقه به رشد گیاه، نوع گیاه، نوع خاک، حاصلخیزی خاک، عملیات زراعی و همچنین ماکرو و میکروکلمیا محیط بستگی دارد (میشرا و همکاران، ۲۰۰۶). میکروفلورای خاک در برگیرنده گروه ­های مختلفی از موجودات شامل باکتری­ ها، قارچ­ها، پروتوزواها و میکومایست­ها می­باشد. در بین باکتری­ ها فراوان­ترین گروه باکتری­ ها از نوع میله­ای- کوکسی بوده که در مراحل، جوانی در محیط کشت بصورت میله­ای گرم منفی هستند. علاوه بر آنها اکتینومایست­ها نیز به فراوانی در خاک یافت می­شوند. بطور کلی مطالعات نشان داده است که ۶۵ درصد از کل باکتری­ های خاکزی از کورینه فرم­ها، ۲۵ درصد باسیلوس­ها و مابقی را خانواده­های دیگر مثل ریزوبیاسه (Rhizobiacea)، سودوموناس­ها (Pesudomonas)، آزوتوباکتریاسه(Enterobacteriaceae) شامل می­شوند (میشرا و همکاران، ۲۰۰۶). تعداد باکتری­ ها در خاک سطحی بطور میانگین ۱۰^۹ ‍× ۵ باکتری در هر گرم خاک می­باشد. در خاک­های غرقاب از آب یا بسیار متراکم تعداد باکتری­ های هوازی کاهش یافته، ولی تعداد بی­هوازی­ها و میکروهوازی­ها افزایش می­یابد. برخلاف سایر موجودات زنده ذره­بینی خاک اغلب باکتری­ ها خاک­های غنی از مواد غذایی با pH خنثی تا کمی قلیایی و نسبت C/N پایین را ترجیح می­ دهند (رامسای و همکاران^[۶۶]، ۲۰۰۰).
تعداد میکروب­ها در خاک دارای گیاه به طور معنی­داری نسبت به خاک بدون گیاه بالاتر است به ویژه در ریزوسفر (وانگ و همکاران، ۲۰۰۸ آ، وانگ و همکاران، ۲۰۰۸ ب).

۲۴-۲ اثر آلاینده­های زیست محیطی بر روی موجودات زنده ذره­بینی خاک

موجودات زنده خاک به آلاینده­های زیست محیطی و همچنین مدیریت خاک واکنش نشان می­ دهند. مواد محرک رشد مثل نیترات حاصل از نزولات و یا نیتروژن موجود در علف­کش­ها رشد برخی از باکتری­ ها و قارچ­ها را افزایش می­دهد. تخلیه عناصر غذایی، وجود عدم تعادل در کود دهی، اسیدیته، فلزات سنگین و دیگر مواد آلاینده و سمی مثل آلاینده­های هیدروکربنی فعالیت برخی از موجودات حساس را کاهش می­دهد و یا سبب مرگ آنها می­ شود. هر تغییری در بستره یا شرایط محیطی منجر به تغییر ساختار میکروبی و سرعت واکنش‏های متابولیکی می­گردد. همچنین تغییراتی تحت تأثیر عوامل فوق سبب ناپایداری سیستم می­ شود. فرایندهای بیولوژیک ناشی از مواد آلوده کننده موجب تقلیل در ذخایر عناصر غذایی و کاهش ظرفیت نگهداری آب در خاک می­ شود. نکته مهم که بایستی به آن اشاره کرد، تغذیه گیاه بطور کامل بستگی به فعالیت متابولیکی موجودات زنده ذره­بینی خاک دارد. بنابراین تغییرات در جامعه موجودات زنده خاک اثر مستقیم و غیر­مستقیم بر سلامت و بقاء گیاهان و بالطبع آن جوامع بشری دارد (شریفی حسینی، ۱۳۸۷؛ کوچکی و همکاران، ۱۳۷۶).
در ضمن باکتری­ ها و سایر موجودات زنده ذره­بینی خاک با ذخیره عناصر سنگین و ترکیبات سمی دیگر از تجمع بالای آن در گیاه و ورود آنها به سیستم بدن انسانی از مضرات ناشی آز آنها جلوگیری می­ کنند. حال با کاهش شمار این موجودات زنده ذره­بینی میزان تجمع عناصر سنگین و سمی در گیاه افزایش یافته و این می‏تواند تهدیدی برای زندگی بشر باشد (ریلی و چاوان^[۶۷]، ۲۰۰۷). غلظت­های بالای آلاینده­ها و شرایط نامطلوب ممکن است در مکان­های آلوده شده اثرات منفی بر روی میکروارگانیسم­ها بگذارد، که نتیجه آن اثر منفی بر روی میزان زیست­پالایی است (اوبیوکو و ال- موتاوا^[۶۸]، ۲۰۰۱).

۲۵-۲ پیامد زندگی باکتری­ ها در خاک

پیامد زندگی باکتری­ ها و کارکرد آنها بیشتر به تغذیه آنها بر می­گردد. بزرگترین کار باکتری­ ها در خاک تجزیه و تخریب مواد آلی و ترکیبات آلی می­باشد. باکتری­ ها قادرند ساده­ترین تا پیچیده­ترین ترکیبات را تجزیه کنند. اغلب باکتری­ ها ساپروفیت هستند، ساپروفیت­ها مواد معدنی و آلی ساده را جذب می­ کنند، در حالی­که برای بهره­ گیری از پلیمرهای آلی بواسطه تولید آنزیم­ های برون سلولی این پلیمرها را تجزیه می­ کنند و از آنها به عنوان منبع کربن و انرژی بهره می­گیرند. توان باکتری­ ها در تولید آنزیم­ های برون سلولی بالا بوده و توان تولید آنزیم­ های برون سلولی گوناگونی را دارند که بسیاری از آنها توانایی تجزیه و تخریب ترکیبات آلی خیلی پیچیده را نیز دارند و کارایی بالایی در پیش برد چرخه کربن دارند (صفری سنجابی، ۱۳۸۱).

۲۷-۲ باکتری­ های تجزیه­کننده نفت­ سفید

خاک به سه دلیل زیر خاصیت پالایش­پذیری دارد:
۱- خاصیت فیزیکی: وجود منافذ و خلل و فرج.
۲- خاصیت جذب سطحی: وجود بارهای ناهمنام.
۳- خاصیت بیولوژیکی: وجود موجودات زنده ذره­بینی باکتری، قارچ، کرم خاکی
در میان روش­های زیستی، استفاده از باکتری­ ها در حذف آلودگی بازدهی بسیار خوبی دارد و مورد مطالعه فراوان قرار گرفته است (اطلس، ۱۹۸۱؛ براگ و همکاران^[۶۹]، ۱۹۹۴؛ سرنیگ لیا^[۷۰]، ۱۹۹۲).
به طور کلی مطالعات نشان داده است که ۶۵ درصد از کل باکتری­ های خاکزی از کورینه فرم­ها، ۲۵ درصد باسیلوس­ها و مابقی را خانواده­های دیگر مثل ریزوبیاسه، سودوموناس­ها، آزوتوباکتریاسه شامل می­شوند (میشرا و همکاران، ۱۳۸۵). در زمینه جداسازی و شناسایی باکتری­ های تجزیه­گر ترکیبات نفتی و استفاده از آنها با حجم بالا برای رفع آلودگی مطالعات متنوعی صورت گرفته است. امروزه اکثر زیست شناسان اعتقاد دارند که باکتری­ های رودوکوکوس، مایکوباکتریوم، آلکالیژن، سودوموناس، استافیلوکوکوس، آرتروباکتر، نوکاردیا، اسینتوباکتر^[۷۱]، مورکسلا^[۷۲]، بیژرینکا^[۷۳]، به عنوان کارآمدترین باکتری­ های تجزیه­گر ترکیبات سنگین نفت می­باشند (هارب هاجان^[۷۴]، ۲۰۰۵).
اکثر باکتری­ ها بصورت هوازی و با این مکانیسم وارد عمل می­شوند. در ابتدا باکتری زنجیره بنزن بوسیله دی اکسیژناز به Cis‐dihydrodiols تبدیل کرده و سپس به دی فنول و به همین ترتیب فرایند اکسیداسیون تا رسیدن به محصول تری­کربوکسیلاز اسید ادامه می­یابد. چند باکتری PAHs^[75] را به Trans‐dihydrodiols کاتالیز می­ کنند. PAH بیشترین تخریب را بوسیله مخلوط باکتری­ های هوازی تجزیه­گر خواهد داشت (اصغر زاده و صالح راستین، ۱۳۷۳). تجزیه و تخریب مواد نفتی بطور کم توسط باکتری­ های بی­هوازی مثل باکتری­ های احیاء کننده گوگرد صورت می­گیرد (بوردیناو، ۱۹۹۳).

۲۸-۲ تجزیه بیولوژیکی نفت سفید در خاک