جدول ۲-۱ : تئوری­های اصلی مکان­ یابی^[۱]

نظریه
سال
ایده اصلی
شافل

(مدل جاذبه)

۱۸۷۸

P,D بیانگر مسافت و جمعیت ‌می‌باشد.

لانهارد

۱۸۸۲

حداقل سازی مجموع هزینه های حمل و نقل

آلفرد وبر

۱۹۰۹

حداقل سازی هزینه ها با توجه به عوامل حمل و نقل و نیروی کار و تجمع گرایی صنعتی

تئوری کریستالر

۱۹۲۰

توجه به عامل تقاضا و مسافت مشخصی برای مصرف کنندگان به میزان تمایل آنان

اسمیت

۱۹۲۷

با بهره گرفتن از خطوط هم هزینه ، منحنی هزینه و منحنی درآمد مکان بهینه را تعیین نمود

پالاندر

۱۹۳۵

رابطه بین هزینه حمل و نقل و بعد مسافت را مورد توجه قرار داد. به تفاوت نرخ حمل و نقل هم توجه کرد

ادگار هوور

۱۹۳۷

رابطه میان قیمت و میزان دسترسی به بازار را مورد توجه قرار داد

رنر

۱۹۴۷

دسته بندی صنایع بر اساس میزان اهمیت هر یک از عوامل – دسته بندی صنایع بر اساس ضابطه های مکان یابی

آگوشت لوچ

۱۹۴۰

توجه به عامل تقاضا و تاثیر آن در مکان یابی

شادونت

۱۹۵۴

توجه به سه عامل توزیع جمعیت/ عرضه نیروی کار/ مواد اولیه در مکان یابی صنایع

هیچکاک

۱۹۵۵

حداقل سازی هزینه حمل و نقل در شرایطی که چندین بازار وجود دارد

گرینهات

۱۹۵۶

مکان یابی در نقطه ای که منحنی های هزینه و درآمد بیشترین فاصله را از یکدیگر دارند

والتر ایزارد

۱۹۶۷

توجه به تمایلات منطقی در مکان یابی صنایع با بررسی و تشریح ویژگی های صنایع

راوسترون

۱۹۶۸

توجه به سه بعد محدودیت طبیعی / اقتصادی / توانایی کاربرد اطلاعات

پرو

۱۹۷۷

توجه به دو مقوله میزان کیفیت دسترسی به اطلاعات و توانایی کاربرد اطلاعات

ویلسون

۱۹۷۷

توجه به عوامل رقابتی و استراتژیک در مکان یابی صنایع

روستو

۱۹۸۰

توجه به چرخه تولید و ارتباط آن با اهمیت هر یک از عوامل

وبر

۱۹۸۴

توجه به تاثیر مقوله عدم اطمینان در مکان یابی صنایع

۲-۲-۳- مدل­های مکان­ یابی

به طور کلی مدل­های محاسباتی، از متغیرها، ثابت­های عددی و الگوریتم­ها و با روش­های محاسبه تشکیل ‌شده‌اند ساده­ترین مدل­ها در جغرافیای اقتصادی، مدل­های مربوط به محاسبه تعیین مکان بهینه در چارچوب نظریه­ای حداقل هزینه هستند. چنانچه در فرایند تولید تنها دو عامل سرمایه © و نیروی کار (l) مشارکت داشته باشند و مقادیر مورد نیاز از هر یک از ملزومات تولید و هزینه­ های دریافت هرواحد از این عوامل به ترتیب (Uc) و (Ul) و (QL) و (Qc) در نظر گرفته شوند در این نوع صورت مدل محاسباتی (۲-۱) صادق خواهد بود :

(۲-۱)

(

TC = Qc.Uc + Ql.Ul

Qc : هزینه دستمزد هر واحد نیروی کار

QL : سرمایه

Uc : هزینه دریافت هر واحد نیروی کار

Ul : هزینه دریافت هر واحد سرمایه

بدین ترتیب مکان بهینه با توجه به تنوع مکان­های جایگزین و ترکیب متنوع عوامل تولید، مکانی خواهد بود که در آن ‌بر اساس مدل محاسباتی ذکر شده هزینه­ های کلی با حداقل میزان ممکن برآورد گردد. مدل­ها همواره جنبه محاسباتی ندارند بلکه در مواردی به صورت شماتیک نیز نشان داده می­ شود.

نمایش شماتیک مدل حداقل هزینه با توجه به داده ­ها و ملزومات و متغیرها مطابق شکل ۲-۱ است :

ستاده ­ها

داده ها

Q

TC

پارامترها QL,QC

متغیرها Uc,Ul

مکان حداقل هزینه

U

شکل ۲-۱ : نمایش شماتیک مدل حداقل هزینه

نمونه دیگر مدل­های ساده مکان­ یابی، مدل اسمیت در ارتباط با تعیین وزن و تراکم صنایع است. ‌بر اساس این مدل (مدل ۲-۲) وزن هر صنعت در هر ناحیه رابطه مستقیم با میزان دسترسی به نیروی (L) و اندازه بازار محلی (M) دارد.

X = a + bL + cm

(۲-۲)

X: وزن و یا تراکم صنعتی در یک ناحیه L: شاخص دسترسی به نیروی کار

a,b,c : ضرایب ثابت m : شاخص اندازه بازار محلی

اساس این مدل همبستگی چند متغیره است که با توجه به اندازه ضرایب a,b,c مناسب‌ترین خط همبستگی بگونه­ای که بیشترین نقاط و مشاهدات را دربرگیرند و کمترین باقی مانده را عرضه دارد ترسیم می­ شود (عزیزی،۱۳۸۸).

۲-۲-۳-۱- انواع مدل­های ریاضی مکان­ یابی

انواع مدل­های ریاضی مکان­ یابی در جدول ۲-۲ آورده شده است :

جدول ۲-۲ : مدل­های ریاضی مکان­ یابی^[۲]

مدل ریاضی

حالت مدل

نوع تابع

کاربرد ویژه

ارزش­دهی به عوامل کیفی

ایستاتیک/کیفی/غیرخطی

حداکثر کردن ارزش

مکان­ یابی طرح و پروژه­ های ملی

برنامه­ ریزی عدد صحیح (تخصیص)

ایستاتیک / کمی

حداقل کردن هزینه حمل و نقل

هنگامی که محل استقرار تجهیزات مکان­های مشخصی هستند و ارتباط فقط بین وسایل جدید و تسهیلات موجود برقرار است به کار می­رود همچنین جانمایی کالا در انبار

مکان­ یابی با حداقل هزینه

ایستاتیک/کمی

/قطعی

حداقل کردن هزینه کل

اگر علاوه بر تعیین محل تسهیلات لازم را نیز بخواهیم تعیین کنیم این مدل کاربرد دارد

مدل افرویسمن وری

استاتیک/کمی

/قطعی

حداقل کردن هزینه کل

وقتی بخواهیم مدل غلاوه بر تعیین محل وسایل، تعداد بهینه لازم را نیز تعیین کند.

مدل پوشش دادن

استاتیک/کمی

/قطعی

حداقل کردن هزینه استقرار

احداث مراکز ایمنی و آتش­نشانی، مراکز درمانی و پلیس،بانک از کاربردهای این مدل‌ها می­باشند.

تخصیص مضاعف

استاتیک / کمی/ قطعی

حداقل کردن هزینه کل

وقتی علاوه بر ارتباط تسهیلات جدید و قدیم بین خود تسهبلات جدید هم ارتباط وجود دارد بیشتر جابجایی وسایل و تجهیزات درون کارخانه­ای به کار می­رود

مدل­های جاذبه

استاتیک/کمی

تجربیات الگوبرداری :الگوســازی، به مشــاهده‏ی فرد دیگری در حین انجام یک کار اطلاق می شــود. الگو به فرد مشاهده گر با تلاش های موفق، اســتراتژی اجتماعی کار را می فهماند، اساســی برای مقایسه و قضاوت توانایی‌های خودش و تشــویق به باور اینکه از طریق تلاش و کوشش علی‌رغم شکست ها، می توان کار را با موفقیت به پایان رساند و از جهت دیگر سودمندی الگوسازی به تشابه میان الگو و مشاهده گر به ‏عنوان مثال سن و توانایی‌های او بستگی دارد. همچنین بندورا، در مطالعات خود بر نقش سرمشق‌ها در شکل‌گیری رفتار تأکید کرده و به بررسی ویژگی‌هایی پرداخته است که در سرمشق‌گیری افراد مؤثرند. یافته های او نشان می‌دهد که به احتمال زیاد افراد از کسانی سرمشق می‌گیرند که از نظر سن و جنس شبیه آن‌ ها باشند یا مسائلی شبیه به آن‌ ها را حل ‌کنند. وی معتقد است که روان‌شناسی را نمی‌توان از یافته های پژوهش‌های اجتماعی جدا کرد و رفتار افراد را باید در موقعیت‌های اجتماعی و نه فردی مورد مطالعه قرار داد (کوربانگلو، ۲۰۰۳). افراد هنگامی که نســبت به تجربه های الگوبرداری به شدت حساس می‌شوند که آشنایی کافی با آنچه که باید انجام دهند، ندارند. مشاهده موفقیت الگوها به ایجاد باور مشــاهده گران ‌در مورد توانایی هایشان برای دستیابی به موفقیت کمک می‌کند.

ترغیب اجتماعی: هدف ترغیب کلامی، القا کردن به فرد برای مواجه شــدن با کار یا به‏کار بردن توانایی‌های خود برای موفقیت است. کسانی که به صورت کلامی متقاعد شده اند، دارای توانایی‌های خاصی هستند و در صورتی‏که مشکل خاصی رخ دهد، تلاش بیشتری به خرج می‌دهند. معمولا به ســختی می توان از طریق تشویق مثبت، باورهای مربوط به خودکارآمدی را تقویت کرد؛ در حالی که این باروها از طریــق ارزیابی های منفی تضعیف می شــود. ترغیب کلامی معمولا توســط والدین، معلمان، همســران، دوستان و درمانگران انجام می شــود. برای اینکه قانع سازی کاملی مؤثر افتد، باید واقع بینانه باشد (کوربانگلو ، ۲۰۰۳٫ (

حالت های عاطفی و فیزیولوژیکی: حالت فیزیولوژیکی نیز بر باورهــای مربوط به خودکارآمدی تأثیر می‌گذارد. مردم میزان اعتماد خود را به هنگام انجام یک عمل از طریق حالت عاطفی ای که تجربه می‌کنند، می سنجند. واکنش های عاطفی منفی، همچون اضطراب، فشــار عصبی و ترس می‌تواند دیدگاه های مرتبط با خودکارآمدی را تنزل دهد (به نقل از کوربانگلو، ۲۰۰۳). این احساسات از یک طرف باعث می‌شوند که تصویر درونی فرد از خودش دچار خدشه شود و همین امر اثری منفی بر خودکارآمدی خواهد داشت. از طرف دیگر هر چند کاری که فرد در حال انجام دادن آن اســت با موفقیت پایان پذیرد، ولی تصویری از عدم موفقیت همیشه با شخص خواهــد ماند و تجربیات موفق او را هم بــا هاله ای از عدم اعتماد به نفس خواهد پوشاند. و افرادی کــه خودکارآمدی بالایــی دارند معتقدند کــه می‌توانند به ‏طور مؤثــر با رویدادها و شــرایطی که مواجه می شــوند، برخورد کننــد. از آنجایی که آن ها در غلبه بر مشکلاتشــان انتظار موفقیت دارند، در تکلیف ها اســتقامت کرده و اغلب در ســطح بالایی عمل می‌کنند.

همچنین تحقیقات نشان داده است که هرچه فرد بیشتر خودکارآمد باشــد، احتمال اینکه کاری که آغاز می‌کند و تلاشــی که برای انجام کار دنبال می‌کند، بیشــتر باشد و وقتی با مشکلی یا حتی شکستی مواجه می شــود سرسختی نشان دهد، زیادتر خواهد شد (پترسون^[۹]، ۲۰۰۲).

۲-۲-۱- فرایندهای واسطه ای خودکارآمدی

در مــورد چهــار فرایند روانشــناختی کــه از طریق آنهــا باورهای خودکارآمدی بر عملکرد انسان تأثیر می‌گذارد، تحقیقات زیادی انجام شــده اســت. این فرآیندها عبارتند از: فرآیندهای شناختی، انگیزشی، عاطفی و انتخابی که در زیر به شرح آن ها پرداخته می شود.

۲-۲-۱-۱- فرایندهای شناختی

در نظر بندورا باورهای خودکارآمدی به چند طریق بر فرایندهای شــناختی تأثیر می‌گذارند که بیشتر رفتارهای انسان ‌بر اساس دوراندیشی ‌در مورد اهداف ارزشمند تنظیم می شــود. یکی از کارهای عمده، فکر ایجاد توانایی پیش‌بینی وقایع در افراد و کمک بــه آن ها در پیدا کردن روش هایی برای کنترل وقایعی اســت که بر زندگی آن ها تأثیر می‌گذارد. چنین مهارت هایی به پردازش شــناخت اطلاعاتی که ابهام ها و تردیدهای زیادی دربــردارد، نیــاز دارد. متعهد ماندن به هــدف در مواجهه با مقتضیات، شکســت ها و موانع فشــارزای موقعیتی به احساس قوی کارآمدی نیاز دارد (مرادی، ۱۳۸۹(.

۲-۲-۱-۲- فرایندهای انگیزشی

به‏کارگیری اصول نظریه‏ی یادگیری اجتماعی به همراه پاداش های بیرونی برای انجام دادن کار ممکن است مؤثرترین ترکیب شیوه های انگیزشی را مهیا کند. به نظر بندورا (۲۰۰۱) انگیزش، شــرایط عاطفی و عملکرد های اشخاص بیشتر ‌به این موضوع بستگی دارد که وظایف و فعالیت هایی را انتخاب کنند که در آن احســاس مهارت و اعتماد به نفس دارند و از فعالیت هایی که در آن چنین احساسی ندارند، اجتناب کنند (کوربانگلو، ۲۰۰۳(. مردم براســاس باورشان درباره‏ آنچه می‌توانند انجام دهند و همچنین اعتقادشــان درباره‏ نتایج احتمالی عملکرد، عمل می‌کنند. فعالیت های بیشــماری وجود دارد که اگر خوب انجام شوند، نتایج ارزشمندی تولید می‌کند، اما این فعالیت ها از سوی مردمی که نســبت به آنچه که می دانند برای موفقیت باید اتخاذ شود، شک دارند، دنبال نمی شود (بندورا، ۲۰۰۱).

باور به خودکارآمدی از طریق تعیین‌کننده های زیر بر رفتار انسان اثر می‌گذارد:

الف: انتخاب اهداف: افراد از درگیری در تکالیفی که در آن ها کارآمدی پایینــی دارند، اجتناب می‌کنند و به تکالیفــی که در آن ها کارآمدی بالایــی دارند، متعهد می شــوند. ارزیابی دقیــق خودکارآمدی مهم اســت. پیامدهای خودکارآمدی بالا و مهارت کم، آزاردهنده و پیامد خودکارآمدی پایین و مهارت بالا ‌محدود کننده اســت، اساســی ترین قضاوت هــای کارآمدی احتمالا ‌در مورد آن کارهایی هســتند که فرد معمــولا می‌تواند آن ها را در یک زمان معیــن انجام دهد (غالمی رنانی، ۱۳۸۴). ســطح بالای خودکارآمدی باعث گرایش به خطر کردن برای آزمودن رفتار جدید می شود (کوربانگلو، ۲۰۰۳ .( کسانی کــه می دانند از آن ها چه توقعــی می رود، هدف یا مأموریــت خود را درک می‌کنند، آنهایی کــه فرصت هایی برای بهتر بودن و پیشــرفت کردن دریافت می‌کنند و آنهایی که دائما در حال جســتجوی اطلاعاتی ‌در مورد چگونگی بهبود بخشــیدن پیشرفتشــان هســتند، احتمال تجربه موفقیت بیشــتری را دارند ) پترسون: ۲۰۰۲(.

اهدف شــخصی توســط باورهای خودکارآمدی تعیین می‌شوند. باورهای خودکارآمدی در انتخــاب درجه‏ی چالش و تعهد به اهداف شــخصی تأثیر دارند. باورهای خودکارآمدی پیشرفته منجر به تنظیم اهداف چالش برانگیزتر شــده؛ و باورهــای خودکارآمدی تقلیل‏یافته، منجر به تعییــن هدف معمولی تر و مدل انگیزشــی واقعی تر و قابل دسترس تر می شود (مرادی، ۱۳۸۹).

بند اول ) اجرا ها

در مقام بیان قلمرو و ماهیت حقوق مرتبط اولین موضوع قابل بررسی اجرای اجراکنندگان می‌باشد ، زیرا اجراکنندگان به دلیل ویژگی های ملحوظ در اجرایشان نسبت به دو موضوع دیگر از حمایت بیشتری برخوردار خواهند شد. در کنوانسیون رم و دیگر معاهدات بین‌المللی در زمینه حقوق مرتبط و همچنین قوانین داخلی کشورها تعریفی از اجرا ارائه نشده و نهایتاًً به اجراکنندگان و ذکر مصادیق تمثیلی از آن ها بسنده شده است. برای مثال در ماده ۳ کنوانسیون رم اجراکنندگان عبارتند از : « بازیگران ، خوانندگان ، نوازندگان ، رقاصان و دیگر اشخاصی که بازی می‌کنند ، آواز می خوانند ، نطق می‌کنند ، استفاده می‌کنند یا به دیگر اشکال آثار ادبی و هنری را اجرا می‌کنند.» همچنین در ماده ۹ همان کنوانسیون کشورهای عضو در قوانین داخلی خود می‌توانند ، اجرای آثار غیر ادبی و هنری همانند واریته و سیرک را نیز مورد حمایت قرار دهند.^[۱۸۹]در معاهده سازمان جهانی مالکیت معنوی ( وایپو ) ‌در مورد اجراها و آثار صوتی نیز بدون ارائه تعریفی از اجرا عین تعریف ماده ۳ تکرار شده ، البته اجرای نمودهای فولکلور (آثار فرهنگ عامه) علاوه بر آثار ادبی و هنری به تعریف افزوده شده است.^[۱۹۰]

‌بنابرین‏ به طور ضمنی و از فحوای مقررات تنظیمی می توان گفت : اجرا همان فعالیت اجراکننده است که خود می‌تواند در اشکال مختلف عینیت یابد. بدین تعبیر اجرا مجموعه ای از صداها یا تصاویر یا تلفیقی از هر دوی آن ها است که با شخصیت خلاق اجراکننده ترکیب شده و مستحق حمایت مادی و معنوی است. « هنگامی که خواننده ای معروف غزلی از حافظ را در دستگاه شور می‌خواند ، آنچه از ترکیب تن ، صدا ، ذوق ، خلاقیت ، شعر و هارمونی حاصل می شود ؛ اجرایی است که در قالب خوانندگی نمود یافته است. »^[۱۹۱] یا هنگامی که بازیگری نقش اصلی یک فیلم نامه یا نمایش نامه را بازی می‌کند ، در واقع با توجه به چهره ، صدا ، لحن و اندام خود یک اجرای خلاقانه انجام داده که در قالب بازیگری نمود یافته است. با این توضیحات به روشنی در می یابیم که اجراکننده باید در اجرای خود به گونه ای ابتکار و خلاقیت به خرج دهد که بتوان او را جدا از پدیدآورنده اثر اولیه و به عنوان دارنده حقوق مرتبط شناسایی نماییم. در نتیجه اجرا همان خوانندگی ، بازیگری ، نوازندگی و سایر فعالیت های قابل حمایت به موجب حقوق مرتبط در قالب اجرا است که به طور تمثیلی در قوانین نام برده می‌شوند. با وجود آنکه در قوانین فعلی ایران اجرای اجرا کنندگان صراحتاً مورد حمایت قرار نگرفته ، لیکن با توجه به تعریف عامی که قانون‌گذار در ماده ۱ قانون حمایت حقوق مولفان ، مصنفان و هنرمندان از اثر ارائه داده اســت: « آنچه از راه هنر و ابتکار پدید می‌آید.» می توان گفت اجراهایی که از راه هنر و ابتکار پدید می‌آیند ، مورد حمایت قانون قرار دارند. با این تفسیر اجرا در قوانین فعلی مالکیت فکری ایران به صورت پراکنده و آن هم به طور ضمنی در قالب حقوق مؤلف قابل حمایت می‌باشد. این در حالی است که در پیش نویس لایحه جدید اجراکنندگان صراحتاً جزء دارندگان حقوق مرتبط شناخته شده و در حالی که اجرا تعریف نشده ، اما اجراکنندگان عبارتند از : « خوانندگان ، نوازندگان ، هم خوانان ، هنرپیشه گان و سایر افرادی که آواز یا سرود می خوانند یا به ترتیب دیگری نمودهای فرهنگ عامه ، عملیات سیرک بازی و خیمه شب بازی و سایر آثار ادبی و هنری را اجرا می نمایند. اعم از اینکه آثار مذبور در حوزه حقوق عمومی قرار گرفته باشند یا نباشند… »^[۱۹۲] در رابطه با آثار تلویزیونی به عنوان آثار سمعی و بصری که نمایش متوالی از تصاویر و صداها همرا آن است ، نمی توان نقش اجرا کنندگان را نادیده گرفت که خود از چند جنبه قابل بررسی می‌باشد. برای مثال گوینده در برنامه های خبری یا سیاسی و یا مجریان برنامه های فرهنگی و اجتماعی … به خاطر اجرای برنامه از نقش بسیار تعیین کننده ای برخوردار می‌باشند که غالباً به صورت استخدامی در سازمان صدا و سیما مشغول به کار می‌باشند. گروه دیگر از اجرا کنندگان یعنی بازیگران همان طوری که قبلاً بیان شد ، ‌بر اساس نقشی که در فیلم بازی می‌کنند ، به سه دسته بازیگران اصلی ، فرعی ، سیاه لشگر تقسیم می‌شوند. اگر چه در قانون جدید فرانسه بازیگران به صراحت شریک آثار سمعی و بصری تلقی شده اند ، اما در قانون مالکیت فکری فعلی ایران به دلیل عدم توجه به دست اندرکاران چنین آثاری این قضیه مسکوت مانده و در همان آغاز به دلیل جلوگیری از مشکلات آینده تمامی حقوق به تهیه کننده منتقل می شود. البته قوانین تنها برای بازیگران نقش اصلی قائل به حق هستند و این استثناء به صورت تبصره ذیل تعریف اجراکنندگان در پیش نویس لایحه آمده و ‌بر اساس آن « هنرمندان نقش های فرعی کم اهمیت اثر صوتی و تصویری یا صوتی مشمول تعریف مذکور نمی گردند.» خوانندگان و هم خوانان نیز دسته دیگر از اجرا کنندگان در آثار موسیقایی می‌باشند ، که به نوعی ممکن است در تولید یک اثر تلویزیونی به آن ها دست یازید که ‌بر اساس قوانین پیش گفته قابل حمایت می‌باشند. ‌بنابرین‏ نقش اجرا را به عنوان یک اثر تلویزیونی و از طرف دیگر اجرا کننداگان به عنوان دارندگان حقوق مرتبط بسیار پررنگ می‌باشد.

بند دوم ) آثار صوتی

«این فرضیه‌ها دیگر مورد تردید قرار نمی­گیرند و کمتر ‌در مورد آن ها بحث می شود. چنین رفتار (اجتنابی) بویژه در زمانی روی می‌دهد که اگر یادگیری ‌بر اساس تجربیات تلخ در تاریخ یک سازمان باشند، که در نهایت منجر به ایجاد رفتار متقابل گروه نسبت به آنچه باشد که در افراد موجب دافعه و واپس رانی شود. اگر کسی فرهنگ را ‌به این صورت درک کند، مشخص می شود که چرا تغییر فرهنگ اینقدر مشکل است».

غالباً به واسطه ارزش­ها و فرضیه­ هایی تعیین می‌شوند که در برابر آزمون زمان ایستادگی نموده اند و به تدریج به صورت بدیهی و مسلم درآمده و در برابر تغییرات مقاومت ‌می‌کنند. سرانجام، شاین اعتقاد داشت که لایه سوم، کلید تغییرات سازمانی موفق را در خود دارد و در درک این مطلب کمک می­ کند که چرا یک سازمان، اینگونه عمل می‌کند.

شاین همچنین در مدل خود بر کار لاورنس و لورش^[۵۱] (۱۹۶۷) تأکید دارد که پیشنهاد کرده‌اند یک سازمان در تعقیب و پیگیری کارایی، با تناقض بین انسجام درونی و تطابق بیرونی مواجه است. انسجام و یکپارچگی درونی، اشاره به فرایند و محیط درونی یک سازمان دارد و تطابق و سازگاری بیرونی، اشاره به تقاضاهای بیرون از سازمان برای تغییرات و نوآوری در محصولات، سروکار داشتن با درخواست های مشتریان و … دارد. مفهوم فرهنگ گروهی که از تضاد انسجام درونی سازمان در مقابل تطابق بیرونی شکل گرفته است، ریشه ­های خود را در تئوری گروه کوچک به عنوان یک بُعد دارد که در مطالعات گروهی و به صورت مجموعه ای از وظایف عمده بیرونی و درونی پدیدار شده که همه گروه‌ها با آن مواجه هستند و باید یاد بگیرند تا از عهده آن ها برآیند. فرهنگ گروهی به صورت واکنش یاد گرفته شده به هر یک از این وظایف به وجود آمده است.

علاوه براین، هاچ^[۵۲](۱۹۹۳)، مدل دینامیک های فرهنگی را با بهره گرفتن از دیدگاه های تفسیری نمادین و شاین ایجاد ‌کرده‌است و پیشنهاد می‌دهد که« فرهنگ از طریق فرایندهای تجلی و بروز، تحقق، نمادسازی و تفسیر به وجود آمده است» و حاصل مصنوعات، ارزش‌ها، فرضیات با نمادها (سمبل های) معرفی شده به عنوان یک عنصر مجزاو جدید فرهنگ می‌باشد. سرانجام دنیسن (۱۹۹۷) سه سطح فرهنگ شاین و ابعاد انسجام درونی انطباق بیرونی و بُعد انعطاف پذیری در مقابل بُعد کنترل کوئین و روهباق (۱۹۸۸) ترکیب نمود و بدین ترتیب، فرهنگ سازمانی به صورت مجموعه ای از فرضیات پایه ای شناخته شد که اعضا در فرایند حل تنش های انسجام درونی در مقابل انطباق بیرونی و کنترل در مقابل انعطاف پذیری،به طور مشترک به کار می‌گیرند(شاین،۱۹۸۵و۱۹۸۰و۱۹۷۰و۱۹۶۵).

۲-۹-۲- چارچوب ارزش­های در حال رقابت:

چارچوب ارزش­های در حال رقابت، ‌بر اساس تحقیقات کوئین و روهباق (۱۹۸۱) بر ارزشهایی تمرکز دارند که سازمان حفظ می‌کند تا از کارایی آن اطمینان حاصل شود. این کار تحقیقاتی براین پیش فرض متمرکز است که شرکت‌ها غالباً با ارزش‌های متضاد یا رقیب مواجه هستند(مثلاً تضاد بین ثبات در مقابل تغییر و تضاد بین سازمان درونی در مقابل محیط خارجی) و ‌بنابرین‏ ارتباط جنبه­ های استراتژیک (راهبردی)، سیاسی، بین افراد ،سازمان و زندگی سازمانی با عنوان فرهنگ سازمانی شناخته می شود.

ادغام انسجام درونی مدل فرهنگ سازمانی در مقابل بُعد انطباق خارجی شاین با چارچوب ارزش­های در حال رقابت (۱۹۸۱)کوئین و روهباق، بر اساس نظریات و تفاوت­های محققان و تئوریت­های سازمانی در ارتباط با شباهت یا عدم شباهت بین خروج های معیارهای کارایی، بُعد انعطاف پذیری در مقابل کنترل را برای درک بیشتر کارایی یک سازمان، اضافه کرد. تئوری ارزش­های رقیب برای مدیریت ثبات و تغییر دینامیک(پویا) است تا به ملاحظه تنش‌ها و تفاوت­های لاینفک سیستم­های انسانی بپردازد. در این تئوری، افراد به صورت عوامل پیچیده ای در سیستم­های اجتماعی پرداز تنش دیده می­ شود که همواره با دو مجموعه نیروهایی که با سرعت در حال تغییر هستند در تعامل می‌باشند.

در تلاش برای ایجاد مدل فشرده کارایی سازمانی، کوئین و روهباق(۱۹۸۱) به ادغام مدل های سیستم منطقی و طبیعی (یا روابط انسانی) تئوری های رایج گولدنر^[۵۳](۱۹۵۹) و مدل فرایند درونی و مدل سیستم های باز اسکات^[۵۴](۱۹۷۹) پرداختند. کوئین وروهباق (۱۹۸۱)این چهار مدل در تئوری سازمانی (مدل روابط انسانی، مدل سیستم باز، مدل هدف عقلانی (منطقی) و مدل سلسله مراتب (فرایند درونی) را در دو بُعد کارایی تمرکز درونی در مقابل بیرونی و تمرکز محیط انعطاف پذیر در مقابل کنترل شده، طبقه بندی کرد. مشخصات چارچوب ارزش‌های در حال رقابت انواع مدل‌های سازمانی در جدول ۳-۲ آمده است.

جدول ۲-۲: چارچوب ارزش­های رقیب مدل های تئوری سازمانی

نوع مدل تئوری سازمانی
ویژگی های فرهنگ سازمانی
روابط انسانی
سازمان بر انطباق پذیری و کنترل درونی تأکید دارد

سازمان دارای پیوستگی قوی است، کارکنان اهداف مشترک مشخصی دارند.

مشارکت و توسعه کارکنان در اولویت بالایی قرار دارند.

سیستم های باز
سازمان به انعطاف پذیری و بازارهای خارجی توجه دارد. کارکنان دارای روحیه کارآفرینی هستند، نوآوری دارای اهمیت است، کارکنان علاقمند به ارائه راه حل های خلاقانه هستند.
هدف منطقی
سازمان بر کنترل و بازار خارجی تأکید دارد. مدیران معمولاً اهمیت بالایی به نتایج می‌دهند، کارکنان احساس می‌کنند که سازمان باید از برنامه ریزی تنظیم هدف و سایر رفتارهای منطقی استفاده کند تا نرخ تولید و کارایی را به حداکثر برساند.
فرایند / سلسله مراتب درونی
سازمان بر کنترل تأکید دارد و معمولاً از نظر درونی متمرکزاست. ساختار سازمان به هم پیوسته و سلسله مراتبی است. هر چیزی بر طبق یک جریان دقیق و مشخص انجام می شود.

منبع:(کوئین و روهباق ،۱۹۸۱)

مدل روابط انسانی از انعطاف پذیری و کنترل درونی استفاده می‌کند. در این نوع از فرهنگ، مشارکت کارکنان تشویق می­ شود، اهداف مشخص هستند و روابط کارکنان به صورت شخصی و محترمانه است. تمایل رهبران به سوی رفتاری مشارکتی، با ملاحظه و حامی است که برقراری تعامل از طریق کار گروهی را تسهیل می­ کند. در مدل روابط انسانی، معیارهای کارایی شامل توسعه انرژی انسانی و تعهد اعضا است. در مدل سیستم باز، انعطاف پذیری و تغییر مورد تأکید قرار ‌می‌گیرد، اما تمرکز اساسی بر محیط خارجی حفظ می­ شود. این جهت­گیری، بر رشد، تحصیل منابع، خلاقیت و انطباق و سازگاری با محیط خارجی تأکید دارد.

ثانیاً ـ ‌در مورد شرطی که فایده و نفع عقلائی نداشته باشد، جهل مشروط له به فساد شرط موجب فسخ خواهد بود. در واقع شروط معامله هر چند جنبه فرعی داشته باشد باز هم در ایجاد رضای به آن مؤثر است و مشروط له هنگام بستن عقد به منافع حاصل از تعهد تبعی نیز توجه دارد. پس حال که وضع را بر خلاف پندار خود می بیند بایستی بتواند اگر به مفاد عقد راضی نیست، آن را بر هم بزند (همان منبع، ۳۳۴).

ثالثا ـ ‌در مورد جهل نسبت به شرطی که انجام آن غیر مقدور باشد. جهل ‌به این شرط ‌به این معنی است که بعد از عقد، مشروط له به فساد شرط یعنی مقدور نبودن انجام آن مطلع می شود و مقدور نبودن انجام شرط به معنی ممتنع بودن آن است که حکم این موضوع همان‌ طور که شرح کردیم در ماده ۲۴۰ قانون مدنی بیان شده، و آن حکم این است که در این صورت مشروط له حق فسخ خواهد داشت.

رابعا ـ جهل به شرطی که نامشروع باشد. اگر مشروط له به نامشروع بودن شرط حین العقد جاهل باشد، چون امری که قانونا ممنوع است در حکم امری است که قدرت بر انجام آن نباشد چنان که گفته اند: «ناممنوع شرعا کالممتنع عقلا» لذا بازگشت این شرط بخ شرط غیر مقدور است و مشروط له اگر جاهل به آن باشد، با توجه به ملاک ماده ۲۴۰ ق.م. می‌تواند عقد را فسخ نماید (محقق داماد، ۱۳۷۲: ۳۲۲).

دوم: شروطی که باطل و مبطل عقد است ـ این شروط نیز دو دسته اند:

۱ـ دسته اول شروط خلاف مقتضای عقد

هر عقد خصوصیت و آثاری دارد که آن را از سایر عقود ممتاز می‌کند. ولی این ویژگی ها و آثار از لحاظ اهمیت و بستگی به ذات عقد یکسان نیست. پاره ای از آن ها چنان با ماهیت عقد آمیخته است که بدون آن ها عقد جوهر و طبیعت حقوقی خود را از دست می‌دهد و در نظر عرف و قانون یا هیچ اثری ندارد یا عمل حقوقی دیگری با احکام و آثار خاص می شود. ‌به این دسته از آثار اصطلاحا مقتضای ذات عقد می‌گویند. به عبارتی مقتضای ذات هر عقد نتیجه و اثر مستقیم آن است یعنی نتیجه ای که طرفین به قصد حصول آن به انعقاد عقد مبادرت ورزیده اند و اثری که طبق قوانین آمره بر آن عقد مرتبت است.

مثلا مقتضای عقد بیع این است که به محض وقوع عقد، مشتری مالک مبیع و بایع مالک ثمن شود. حال اگر در بیع شرط شود که مبیع به ملکیت مشتری در نیاید، این شرط خلاف مقتضای عقد بیع است و علاوه بر اینکه شرط باطل است، موجب بطلان نیز می شود. زیرا تعارض میان قصد موجد شرط و قصد به وجود آوردنده بیع منجر به سقوط هر دو قصد و بالنتیجه موجب ابطال شرط و عقد می‌گردد.

بر عکس، برخی دیگر نه تنها به منظور تکمیل شرایط عقد و پیروی از اراده مشترک دو طرف است، بلکه هیچ مانعی هم ندارد که بر خلاف آن تراضی شود.

۲ـ دسته دوم شرایط مجهول که جهل به آن ها موجب جهل به عوضین می شود

صرف مجهول بودن شرط کافی برای بطلان عقد نیست بلکه عقد در صورتی باطل است که یکی از عوضین یا مورد معامله (در صورت معوض نبودن عقد) به علت مجهول بودن شرط مجهول گردد. مثلا اگر زمینی را به شرط داشتن مساحت لازم برای احداث چند میدان (مبهم) فوتبال بخرد یا در عقد شرط شود که ثمن هنگام شروع جنگ جهانی یا تغییر دولت تادیه گردد، عقد بیع به دلیل مجهول بودن موضوع آن باطل است.

ولی اگر شرط مجهول باشد بی آنکه موجب جهل به عوضین شود، عقد صحیح و فقط شرط باطل خواهد بود. مانند اینکه کسی خانه ای را به یکی میلیون ریال بفروشد و ثمن معامله را دریافت کند و طرفین شرط کنند که خریدار ۱۰۰ کیلو ماده خوراکی برای فروشنده بخرد یا به فروشنده تحویل دهد، چون نوع خوراکی معین نشده و مواد خوراکی هم متنوع و گوناگون است، لذا چنین شرطی مجهول و باطل است. علت بطلان شرط این است که شرط خود تعهد ضمنی است، که همانند عقد، متعهد و متعهد له و مورد تعهد دارد و با شرایط و رضای طرفین تحقق می‌یابد و از این نظر واجد خصوصیات عقود و معاملات است و باید شرایط صحت معاملان در آن وجود داشته باشد تا شرط صحیح تلقی شود و با مبهم بودن مورد تعهد، یکی از شرایط صحت این تعهد تبعی و جنبی موجود نیست و بالنتیجه شرط باطل است و چنین شرطی در حکم شرط غیر مقدور نامشروع است و به نظر می‌رسد همان‌ طور که بطلان شرط عیر مقدور و ممنوع با جهل مشروط له به فساد شرط، موجب خیار است، با بطلان شرط مجهول و جهل مشروط له به فساد چنین شرطی، حق خیار برای او ثابت باشد (همان منبع، ۳۲۳).

سایر شروط ضمن عقد که خارج از عناوین شروط فاسده ـ که شرح آن گذشت ـ باشد شروط صحیحه خواهد بود و احکام این شروط در مواد ۲۳۵ الی ۲۴۶ قانون مدنی بیان شده که برای اجتناب از تفصیل و اطناب، از شرح آن خودداری می شود. فقط به عنوان اشاره یادآوری می‌گردد که در شرط فعل، مشروط علیه اجبار به وفاء شرط می شود و اگر اجبار او مقدور نباشد ولی انجام فعل به وسیله شخص دیگری میسر باشد، حاکم به خرج مشروط علیه موجبات انجام شرط را فراهم می‌کند، ولی اگر اجبار مشروط علیه ممکن باشد و نیز فعل مشروط از جمله اعمالی باشد که به وسیله غیر آن میسر شود، مشروط له حق فسخ عقد را خواهد داشت، و نیز در صورتی که انجام شرط ممتنع باشد و این امتناع مستند به فعل مشروط له نباشد، نامبرده اختیار فسخ عقد را دارد.

لازم به تذکر است که مشروط له در شرط صفت و فعل حق اسقاط شرط را دارد، به خلاف شرط نتیجه که با انعقاد عقد تحقق می‌یابد و موردی برای اسقاط شرط وجود نخواهد داشت.

گفتار دوم: شروط ضمن عقد نکاح و جایگاه آن در حل تزاحم

هر چند نکاح از جمله عقود معینه به شمار می رود، ولی اهمیت و اعتبار ویژه و موقعیت ممتاز آن در میان سایر عقود بر کسی پوشیده نیست. چون بنیاد جامعه بر خانواده و بنیان خانوداه بر ازدواج استوار است، لذا قانون گزار توجه خاصی نسبت به آن مبذول داشته چنان که ‌در مورد شروط ضمن العقد با وصف بیان حکم کلی آن برای همه عقود، در باب نکاح اختصاصا، یا در پاره ای مواد درباره شرط ضمن عقد عمدا تکیه کرده و یا شرایط صحت عقد نکاح و وکالت در نکاح قائل بوده است، ولی تجدید بیان قانون‌گذار به معنی خروج نکاح از قواعد کلی، جز در مواردی که صراحتا حکم دیگری بیان شده است نیست و چون نکاح یکی از عقود است و احکام راجع به شرایط ضمن عقد درباره آن جاری است لذا شرایط ضمن عقد نکاح نیز واجد همان خصوصیاتی است که در احکام کلی آن مقرر است و تقسیم شرایط به فاسد و مفسد و صحیح در این عقد نیز صادق است.

الف ـ خصوصیات شرائط ضمن عقد نکاح

شرایط ضمن عقد نکاح باید:

اولا ـ غیر مقدور نباشد، اگر شرط غیر مقدور باشد باطل است ولی بطلان آن به صحت عقد لطمه ای نمی زند.