دادن نیروی هیجانی جلو گیری کندودر نتیجه، باافراد نه به عنوان یک انسان،بلکه به صورت یک شیءیا عدد و شماره ، برخورد می کند. این مرحله با مؤلفه مسخ شخصیت ، مشابه است.
در مدل چرنیس ، تلاش های مبتنی بر مقابله عملکردی به فرداجازه می دهند که با تنش ها به شیوه ای واقع گرایانه (و نه به صورت تغیرات ادراکی و در قالب ساخت و کار های دفاعی)،مقابله کند.چنین ساخت و کارهای مقابله ای عملکردی ،به سه صورت زیر ،طبقه بندی می شوند؛
– راهبرد های که بوسیله سازمان داده می شود (مانند تشکیل کارگاه های آموزشی در زمینه شیوه های مقابله با فشار روانی).
– راهبردهای فردی(مثل رفتن به مرخصی).
– راهبردهای گروهی که بوسیله گروه ها به کار گرفته می شود(مثل حمایت همکاران ،خانواده ،دوستان ،حمایت اجتماعی ).
۲- مدل کپنر^[۱۷]
کپنرو کالتابیانو^[۱۸] (۱۹۹۳)در مقابل مدل چرنیس (۱۹۸۰)،مدل دیگری را پیشنهاد می کنند که کامل تر به نظر می رسد ،در مدل کپنر،بین دو متغییر فشار روانی و آشفتگی روانی ،رابطه مستقل وجود دارد.
همچنان که چرنیس نیز بر نکته تاکید کرده است،بین متغییر میزان آشفتگی روانی و متغییر درجات و تعداد مکانیسم های مقابله دفاعی و همچنین بین میزان آشفتگی روانی و احساس شکست،رابطه وجود دارد . رابطه موجود بین آشفتگی روانی واحساس شکست،تآثیری بر مدل درماندگی آموخته شده سلیگمن (۱۹۷۵) و نشانه گان تطابق عمومی (GAS) (هانس سلیه ، ۱۹۷۶) می باشد . در این مدل ،بین سنخ شخصیت A وفشاراورهای ادراکی بوسیله افراد، نوعی رابطه مثبت وبین سنخ شخصیت A وحمایت اجتماعی رابطه منفی وجود دارد،یعنی افراد سنخ شخصیتی Aاز حمایت اجتماعی کمتری برخوردارند.نتیجه مقایسه این مدل ها آن است که حمایت (به عنوان یک میانجی و واسطه) موجب می گردد فشار روانی ،کمتر باعث فرسودگی شغلی شود (پاکی ،۱۳۸۰؛ساعتچی ،۱۳۸۹).
۲-۱-۴ رویکرد روان شناختی – اجتماعی
مزلچ و جکسون^[۱۹] ( ۱۹۸۱)رویکردی مبتنی بر تحقیق را برای فرسودگی شغلی طراحی کردند و تلاش کردند شرایطی که منجر به فرسودگی شغلی می شوند، روشن سازند.آنها به این نتیجه رسیدند که فرسودگی شغلی یک ساختار چند بعدی می باشد که از سه مؤلفه مربوط به هم تشکیل شده است، این مؤلفه ها عبارتند از :

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

مؤلفه اول:
این مؤلفه مربوط به تحلیل یا خستگی هیجانی است و طی آن نیروهای هیجانی شخص ، تحلیل می رود. تعادل قبلی شخص که دارای سطح انگیزش بالا بوده است ، در اثر فرسودگی به تدریج از بین می رود و انجام دادن کار برای وی خسته کننده می شود.
مؤلفه دوم:
این مؤلفه تشکیل دهنده فرسودگی شغلی است و نشان دهنده تمایل به فرد برای ابتلا به عارضه شخصیت می باشد .این پدیده در حرفه های خدمات انسانی وبه صورت تمایل درمان گر بروز پیدا می کند. وقتی پزشکان گرفتار فرسودگی شغلی (به ویژه مسخ شخصیت ) می شوند ، بیماران خود را به صورت شی ء می بینند و درد آنها را احساس نمی کنند و آنان را با شماره ،نوع بیماری ،شماره اتاق، شماره تخت و… می شناسند .
مؤلفه سوم:
این مؤلفه که مربوط به پایان بودن احساس موفقیت فردی است،توجه کمتری را به خود جلب کرده است .منظورازاین مؤلفه آن است که فرد احساس می کند عملکردش با موفقیت همراه نیست.به عبارت دقیق تر ،در این مؤلفه،عملکرد یا موفقیت «ادراکی» فرد مخدوش می شود و نه عملکرد و موفقیت واقعی او.
به نظر گاردن^[۲۰] (۱۹۸۷) موفقیت فردی ، ابعادی از «خود کارآمدی » را نیز نشان می دهد، یعنی فرد توانایی کنترل عمل و مهارت در عملکرد خود را حفظ کرده است. بنابراین ،موفقیت فردی با خود کارآمدی ،رابطه مثبت دارد وبا درماندگی آموخته شده ،رابطه منفی دارد.
براین اساس می توان گفت،در نظریه مزلچ، فرسودگی شغلی مجموعه نشانگان روان شناختی سه متغیره می باشد و هنگامی اصطلاح فرسودگی شغلی را به کار می گیریم که نشان دهیم فرد دچار خستگی هیجانی،مسخ شخصیت و کاهش احساس موفقیت فردی شده است.هرچند این نشانه ها با یکدیگر مرتبط هستند ، اما در واکنش نسبت به فشارهای روانی شغلی کمتر به صورت همزمان می آیند .این سه مؤلفه در مفهوم از یکدیگر جدا و از دیدگاه تجربی،به یکدیگر مرتبط می باشند(ساعتچی ،۱۳۸۹).

رویکرد بالینی
تدوین یک مدل نظری،باید در مبانی نظری دیگری ریشه داشته باشد.مفهوم فرسودگی شغلی پیش از آنکه به صورت نظری ارائه گردد،به شکل تجربی شکل گرفته است. فرویدنبرگر فرسودگی را یک حالت خستگی و تحلیل رفتگی می داند که از کار سخت و بدون انگیزه،ناشی می شود.او رویکرد بالینی، سبب شناسی،علائم،روند،مسیر بالینی و درمان فرسودگی شغلی را در مقاله ای که در سال ۱۹۷۹ انتشار یافت،تشریح کرده است.وی معتقد بود که نشانگان فرسودگی شغلی،به صورت علائم مختلف ظاهر می شود . این علائم و شدت آنها از یک شخص به شخص دیگر تفاوت دارند و این عوارض نیز یک سال پس از شروع به کار،در فرد ظاهر می شوند.فرویدنبرگر،گروه های زیررابه عنوان کارکنانی که بیشتر دچار فرسودگی شغلی می شوند،معرفی کرده است:
کارکنان و کارمندان فداکارومتعهد به سازمان وکار: این گروه از کارکنان بیشتر مستعد فرسودگی می باشند . نمونه ای از این کارکنان،کسانی هستند که در مراکز مشاوره ، مراکز پیشگیری از بحران ها و مراکز دیگری که به مردم خدمت می کنند،به کار مشغول هستندو می کوشند به دیگران کمک کنند.بهتر به مددجویان احساس تنش را تجربه می کنندواز طرف دیگر،تحت فشار روانی همان کسانی می باشند که به آنها خدمت می کنند.اگر این فشارهای روانی را به فشارهای سازمانی که داریم بر آنها وارد می شود،اضافه کنیم،به این نتیجه می رسیم که این افراد با فشار فزاینده ای مواجه هستند.
افرادی که سازمان را جایگزین زندگی اجتماعی خودکرده اند:این گروه از کارکنان افرادی هستند که زندگی بیرون از اداره برای آنان رضایت بخش نیست ،تعهد بیش از حد به کار دارند و به مدت طولانی نیز در سازمان کار می کنند.تعهد بیش از حد آنها یک خطر جدی تلقی می شودو بیانگر این نکته می باشد که فرد زندگی خارج از کار را رها کرده است.این عامل خود زمینه مناسب برای تجربه فرسودگی را فراهم می آورد.
افرادی که دارای شخصیت سلطه طلب هستند:به اعتقاد فرویدنبرگر ، افراد سلطه طلب نیز آمادگی لازم برای گرفتار آمدن به فرسودگی شغلی را دارند.این افراد نیاز دارند تا دیگران را به شدت کنترل کنند.آنها معتقدند که هیچ یک از افراد نمی توانند وظایف شغلی خود را آنچنان که شخص آنان انجام می دهد،انجام دهند.چنین اشخاصی نه تنها این فکر و اعتقاد را دارند ،بلکه سعی می کنند مانع از ارائه امکانات آموزشی به دیگران(جهت فراگیری مهارتهای لازم)،شوند.سلطه جویی این افراد در سازمان،آثار منفی بسیار داردومنتهی به نگرش های منفی،بدبینی وتنفر افراد موسسه یا اداره می شود. چون این افراددر همه امور سازمان(بودجه،نحوه انجام دادن کار،هزینه ها و. . . )دخالت می کنند،به تدریج دچار فرسودگی شغلی می شوند.
مدیران :گروه دیگری که استعداد زیادی برای مبتلا شدن به فرسودگی شغلی را دارند،مدیرانی هستند که بیش از حد کار می کنند،این نوع مدیران هنگامی که کار در موسسه را شروع می کننداز چنان نیرویی برخوردارند که می توانند سازمان را فعال نگه داشته وتمام امور سازمان را تحت کنترل و نظارت خود در آورند. حال اگر به این مدیران به موقع کمک نشود،به تدریج احساس می کنند مشکلات چاره ناپذیراند، بنابراین احساس تنهایی می کنند و خودشان رااز دیگران جدا می سازند. جدایی مدیران از دیگران به نوبه خود،مانع از پیشرفت و ترقی کارکنان سازمان می شود.کار بیش از حد مدیران منجر به خستگی جسمی وروانی آنان می شودواین رویداد نیز،اولین گام رسیدن به فرسودگی شغلی است(ساعتچی ،۱۳۸۹).
۲-۱-۶- علائم هشدار دهنده فرسودگی شغلی
احساس پوچی : بیشتر افراد از شغل خود انتظاراتی بیش از دریافت های مادی دارندوخواستار آن هستند که کارشان با معنی و سودمند تلقی شودودر انتهای یک روز کاری نیز احساس کنند نتیجه فعالیت هایشان آنها را برای رسیدن به هدف های مهم زندگی شان پیش برده است. اما برای افرادی که دچار فرسودگی شغلی شده اند،کار کردن بی معنا و بی مفهوم می شودوبه جایی می رسند که از خود سوال می کنند؛آیا در ازای کار کردن،چیزی به دست می آورند یا نه؟در اینجا تردید جای بهره‌وری را می گیرد و کار کردن،بی نتیجه و بی هدف به نظر می آید. به هر حال،یکی از نشانه های مهم فرسودگی شغلی،بحران موجودیت و هویت شغلی است،یعنی کار،پوچ و بی معنی به نظر می آید و فرد احساس بی هدفی و سردرگمی می نماید.
احساسات وهیجان های منفی:احساس دلسردی ، عصبانیت ، نگرانی ، ناخشنودی واحیانا دلواپسی ، جزءاحساسات وهیجان های منفی قلمداد می شوند . افرادی که در چرخه فرسودگی شغلی گرفتار آمده اند ، غالباً تجربه این نوع احساسات منفی را هر روز بیشتر و بیشتر خواهند داشت و در پایان احساس خستگی و ناتوانی می کنند.این افراد معمولا احساس می کنند که سر خورده وعصبی هستند و جنبه های مختلف زندگی خود،احساس نارضایتی می نمایند.بدترین حالات هنگامی است که در دام فرسودگی بیفتند و فکر کنند که احساس خود را از دست داده اند . به هر حال ، باید دانست همه کسانی که گرفتار عارضه فرسودگی شغلی شده اند ، احساسات مشابهی راتجربه نخواهند کرد؛اما غالبا ترس ،گناه وفشار روانی درهمه آنها مشترک است ( پاتر و پری^[۲۱]، ۱۹۸۷؛ ساعتچی ،۱۳۸۹).
از دست دادن انگیزه: انگیزه مثل آتش است،وقتی که به آن توجه کنیم و به آن اهمیت بدهیم،تقویت شده و شعله ور تر می شود؛ولی بدون تقویت،رنگ می بازد کاهش انگیزه در شغل نیز همانند احساس پوچی و بی هدفی از مشخصات فرسودگی شغلی است.
افراد مبتلا به فرسودگی شغلی انگیزه های اولیه ای را که در بدو ورود به سازمان داشته اند، از دست می دهند و رفت و آمد شان به محل کار، بدون هدف و از روی اجبار صورت می گیرد(ساعتچی ،۱۳۸۹).
۲-۲ تعارض کار- خانواده
تعریف و مقدمه
تقابل میان کار و خانواده یکی از موضوعات مورد توجه بسیاری از پژوهش ها در ۲۵ سال گذشته بوده است (گرین هوس و پاول^[۲۲]، ۱۹۹۶) علوم مدیریت و روانشناسی نیز علاقه بسیاری به مطالعه اینکه چگونه مردان و زنان میان مسئولیتهای شغلی و خانوادگی خود تعادل ایجاد میکنند، داشتهاند (ادوارد و روثبارد^[۲۳]، ۲۰۰۰؛ کرچ میر^[۲۴]، ۱۹۹۲؛ کوسک، نویی و دمار^[۲۵]، ۱۹۹۹)؛ در این میان با تغییر در ماهیت و ساختار نقشهای کاری و خانوادگی، مانند شاغل شدن زوجین، حضور بیشتر زنان در مشاغل و کم رنگ شدن برخی نقشهای سنتی در مسئولیت های زندگی خانوادگی افراد (بارنت و هاید^[۲۶]، ۲۰۰۱؛ ادوارد و روث بارد، ۲۰۰۰؛ جنکینز، رپتی و کروتر^[۲۷]، ۲۰۰۰) مطالعات بسیاری در این زمینه انجام شده است (به نقل از، شاین و چن^[۲۸]، ۲۰۱۱). پیشینه مسائل مربوط به کار و خانواده عمدتاً بر روی تعارض میان حدود فعالیتهای شغلی و خانوادگی، یا همان تعارض کار/ خانواده (WFC)^[29]، تمرکز یافته است گرچه اصطلاح کار/ خانواده و کار/ زندگی^[۳۰] اغلب بجای یکدیگر استفاده می شود؛ اما بین این دو تمایز وجود دارد، چرا که عنوان کار/خانواده به مسائل مربوط به نقش های همسری و والدینی در خانه اشاره دارد؛ و کار/ زندگی به سایر نقش های غیر شغلی فرد مانند، عضویت در گروه های اجتماعی، فعالیت های مذهبی و غیره مربوط است.
براساس مطالعات کان (۱۹۶۴)؛ بیوتل و گرین هوس (۱۹۸۵) تعارض کار/خانواده را اینگونه تعریف کرده اند ” نوعی از تعارض بین نقشی^[۳۱]، که در آن فشار ناشی از نقشهای حیطه کار و خانواده در برخی از جنبه ها با یکدیگر ناسازگار هستند، از این رو انجام یک نقش (شغلی یا خانوادگی) باعث دشواری در انجام دادن نقش دیگر میشود”.( به نقل از، شاین و چن، ۲۰۱۱)؛
تعارض کار/خانواده زمانی رخ میدهد که انتظارات مربوط به یک نقش با توانمندیهای شخص برای اینکه سایر نقشهایش را نیز بتواند به طور کامل انجام دهد، تداخل میکند. گوود^[۳۲] (۱۹۶۰) بیان می کند که تعارض بین نقش نتیجه و پیامدی چاره ناپذیر برای فرد در انجام نقشهای چندگانه است (شاین و چن، ۲۰۱۱). بنابراین تعارض کار/خانواده (WFC)غالباً در زیر مجموعه عوامل استرس‌زای ناشی از نقش دسته بندی و مطرح شده است، چرا که این تعارض گویای ناهمخوانی و تضاد بین الزامات و خواسته های دو نقش متفاوت است (کان و روزنتال^[۳۳]، ۱۹۶۴؛ کتز و کان^[۳۴]، ۱۹۷۸؛ به نقل از متشرعی، ۱۳۸۹) و لذا تعارض به هر شکلی که باشد منجر به استرس برای فرد خواهد شد.
جهت گیری تعارض کار/خانواده، دو جنبه را مد نظر دارد. جهتی که در آن کار و مسائل کاری با زندگی خانوادگی تداخل مییابد (WIF و یا W ®FC)^[35] و در مقابل، جهتی که در آن مسائل خانوادگی با حیطه کاری تداخل مییابد (FIW و یا F ®WC)^[36]. به عنوان مثال، تداخل خانواده- کار، زمانی رخ میدهد که فرد به دلیل بیدار ماندن و مراقبت کردن از کودک خردسالش که در طول شب نا آرامی میکرده، در روز بعد در محل کار خسته و ناکارآمد عمل میکند، و مثالی از تداخل کار- خانواده زمانی است که فرد برای اتمام زمان کار و ماندن در پست خود در سازمان، نتواند در برنامه ای مربوط به خانواده، مثل جشن فارغ التحصیلی فرزندش شرکت کند. تمایز میان این دو مفهوم در برخی مطالعات از جمله پژوهشهای، فرون، راسل و بارنز^[۳۷] (۱۹۹۶) و گوتک، سرل و کلپا^[۳۸] (۱۹۹۱)، بررسی و مورد تایید قرار گرفته اند (توتل^[۳۹]، ۲۰۰۶).
بطور کلی، مفهوم تعارض کار/ خانواده میتواند در سه حیطه، دستهبندی شود (گرین هوس و بیوتل، ۱۹۸۵؛ نقل از توتل، ۲۰۰۶):
۱) تعارض مبتنی بر زمان^[۴۰]
۲) تعارض مبتنی بر توان فرسایی^[۴۱]
۳) تعارض مبتنی بر رفتار^[۴۲]. (شکل شماره ۱-۱)
تعارض مبتنی بر زمان نیز به دو شکل نمود پیدا می کند: الف) هنگامی که فرد به دلیل حضور فیزیکی در محیط کار یا در خانواده نتواند به وظایف و انتظارات برخواسته از نقش دیگر خود بپردازد. ب) فشار زمانی حتی هنگامی که فرد در محیط کار یا خانواده حضور فیزیکی ندارد، به دلیل ایجاد اشتغال ذهنی و فکری، باعث می شود فرد نتواند وظایف نقش دیگر خود را بخوبی انجام دهد.
تعارض مبتنی بر فشار روانی زمانی وجود دارد که فشار در یک نقش شغلی عملکرد فرد را در نقش دیگر تحت تاثیر قرار می دهد. تعارض مبتنی بر رفتار هنگامی رخ میدهد که شیوه رفتاری که فرد در محل کار نشان میدهد (بیعاطفه بودن، منطقی بودن، قدرت نمایی و استبدادگری) مورد علاقه افراد خانواده نباشد و در واقع این رفتارها در خانه ناکارآمد ارزیابی می شوند.
به طور طبیعی، ناسازگاری میان نقش های فرد در خانواده و نقش های فرد به عنوان یک کارکن منجر به تعارض می گردد. همانطور که گرین هوس و بیوتل در تشریح پیشایند های تعارض–کار خانواده، نشان میدهند (شکل ۱-۲)، فشارهای حیطه های خانواده و حیطه های شغل منجر به این عدم سازگاری ها میان دو نقش میشوند.
شکل شماره ۱-۲. مدل نظری ناسازگاری فشارهای نقش خانواده-کار، گرین هوس و بیوتل (۱۹۸۵)؛ (برگرفته از؛ لیگ سو، ۲۰۰۹؛ صفحه ۲۳۲)
در مدل نظری گرین هوس و بیوتل، سه حیطه بروز تعارض (زمان-توان-رفتار)، بخوبی نشان داده شده است. به طور مثال ساعات کار طولانی و یا نوبتکاری (شیفت کاری) در حیطه شغلی و الزام به نگهداری از کودک خردسال و علاوه بر آن شاغل بودن همسر، در حیطه خانواده، از نظر زمانی محدودیت هایی را برای فرد کارکن ایجاد می کند، و این فشار ناشی از محدود بودن زمان، زمینه ای برای ایجاد تعارض و عدم هماهنگی و سازگاری میان دو نقش وی در خانه و در محل کار بوجود می آورد. تعارض مبتنی بر زمان، رایج ترین نوع تعارض به شمار می رود که مبتنی بر نظریه کمبود است. این نظریه بیان می کند که میزان انرژی انسان ثابت و محدود است و نقش های چندگانه به طور اجتناب ناپذیری زمان و انرژی لازم برای برآوردن همه نیازهای نقش را کاهش می دهد، بنابراین فشار و تعارض کار/خانواده رخ خواهد داد (مارکز^[۴۳] ،۱۹۷۷).
در نهایت با در نظر گرفتن سه زمینه ساز ناسازگاری نقش ها و همچنین در دو جهت تداخل مسائل کار در خانواده و تداخل مسائل خانواده در کار، شش شکل مختلف از تعارض کار/خانواده بدست می آید:
تداخل کار در خانواده مبتنی بر زمان: بازتاب دهندهی حالتی است که در آن خواسته های شغلی مانع نیاز کارکنان به صرف وقت در امور منزل و خانواده شان می شود.
تداخل کار در خانواده مبتنی بر توان فرسایی: مشخص کننده این است که عوامل فشارزای شغلی، منجر به تحلیل رفتن سطوحی از توان فرد شده که نشاط و انرژی کارکن، حتی هنگامیکه در خانه به سر می‌برد را مختل می کند.
تداخل کار در خانواده مبتنی بر رفتار: مشخص کننده آن است که رفتارهایی که در محل کار اعمال آنها انتظار می‌رود، اگر در محیط خانواده فرد نیز ابراز و وضع شوند ایجاد مشکل می نمایند.
تداخل خانواده در کار مبتنی بر زمان: بازتاب دهنده حالتی است که در آن خواسته های مربوط به زندگی خانوادگی مانع نیاز کارکنان به صرف وقت در امور کاری شان می شود.

بر همین قیاس ، اگر آدمی با خداوند انس می گیرد و می تواند در همنشینی با او به آرامش نائل گردد و در سخن گفتن با او گمشده ی خویش را بیابد و صفای خاطر پیدا کند ، این همان رخصت خداوند است که به بندگانش داده تا هرگاه که بخواهند و هر جا که باشند او را بخوانند و از او بخواهند و همنشینی با او را بطلبند . بدین سان ، رسولان الهی آمدند تا یادآورانِ خاطره ی ازل باشند و آدمیان را از این رخصتی که در ساختارشان نهاده شده آگاه کنند از این رو صحفشان در پیش رویمان تجدید عهد و میثاق بندگی است تا به یاد ما غافلانِ صلای پروردگارمان بیاورند . (خلجی ، ۶۳)
از اذن و رخصت برای آخرین بار تا قیامت ، در قرآن کریم بر زبان پیامبر گرامی جاری گردید که در آیات سوره آل عمران و نساء آمده است .

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

«ö@è% bÎ) óOçFZä. tbq™۷Åsè? ©!$# ‘ÏRqãèÎ۷¨?$$sù ã » (آل عمران /۳۱)
([ای رسول ، خلق را] بگو : اگر خدا را دوست دارید پس مرا پیروی کنید ).
«(#rãà۲øŒ$$sù ©!$# $VJ»uŠÏ% #YŠqãèè%ur 4’n?tãur öNà۶Î/qãZã_ ۴ » (نساء /۱۰۳)
(خدا را یاد کنید ، ایستاده و نشسته و بر پهلو خفته).
پس با توجه به آیات و روایات آمده رسولان الهی آمدند تا آدمیان را از این اذن و رخصت الهی آگاه کنند و راه و رسم و آئین بهره وری از این اذن الهی را به او بیاموزند ما نمی دانستیم که می توان دعا کرد و خدا را خواند و از او درخواست کرد و با او به گفتگو نشست خداوند بود که به ما آموخت تا بدانیم که دعا و نیایش مهم ترین نیروی اثرگذار در عالم است و یاد داد تا او را بخوانیم و از او بخواهیم و با او سخن بگوئیم همچنان که بنده شایسته او زین العابدین (ع) در مناجات خود با خدا فرمود :
«بِکَ عرقُتکَ و انتَ دَلَّلتَنی عَلَیکَ و دَعوتنی اِلَیکَ وَلَو لا اَنتَ لَم اَدرِ ما اَنتَ»(به تو ، تو را شناختم و تو مرا به خود ره نمودی و به خودت فراخواندی و اگر تو نبودی در نمی یافتم که تو که هستی ) (قمی، ۳۰۶).
۲-۲) اقرار به گناه :
یکی دیگر از آداب دعا اقرار به بدی ها و گناهان می باشد . اقرار به بدی ها روح انسان را برای اتصال به رحمتِ فضل خداوند آماده می کند و موجب چشیدن روحانیت و معنویت دعا می شود و زمینه و توفیق توبه را فراهم می کند .
اقرار به گناهان قبل از درخواست از خدا لازم است چون مشتمل بر انقطاع و پناه بردن به خدا و پست کردن نفس است و هر کس خود را پست نماید و تواضع کند خدای تعالی او را بلند می کند و خدای تعالی در نزد دل شکستگان جای دارد .
روایت شده است که : «عابدی هفتاد سال روزها ، روزه می داشت و شبها به عبادت صبح می کرد و سپس از خدای تعالی حاجتی را درخواست کرد حاجت او برآورده نشد ، پس به خود روی آورد و گفت : ای نفس به خاطر تو خدا حاجت مرا نداد اگر در تو خیری می بود حاجت تو را به تو می دادند خدای تعالی فرشته ای را به سوی او فرستاد و گفت : ای فرزند آدم ! این لحظه که نفست را کوچک شمردی در نزد من بهتر از عبادت های گذشته ات می باشد»(حلی،۱۹۰).
و از امام باقر علیه السلام آمده است که فرمود :«خدای تعالی به موسی وحی کرد که آیا می دانی چرا من تو را برای گفتگو برگزیدم عرضه داشت : «پروردگارا خیر» .
فرمود ای موسی ! من بندگانم را زیرورو کردم هیچکس به سان تو خوارتر بر خود ندیدم تو وقتی نماز می گزاری ، صورتت را بر خاک می گذاری» (همو).
امام صادق علیه السلام می فرماید:«نخست ستایش ،سپس ثنا گفتن بعد اعتراف کردن به گناه و آنگاه درخواست کردن زیرا به خدا سوگند هیچ بنده ای از گناهی بیرون نشد مگربااعتراف .» (حلی ، ۱۷۴ ؛ کلینی ، ۴ ، ۲۳۷)
پس اقرار به گناهان موجب افزایش ترس و رقت قلب انسان می شود همچنانکه امام صادق علیه السلام می فرمایند : «وقتی شما رقت قلب پیدا کردید آنگاه دعا کنید زیرا قلب تنها در حالت اخلاص رقّت می یابد .» (کلینی، ۴/۲۲۷) و همین علت گریه و ریزش اشک است و این خود از آداب دعا است ، بنابراین آمادگی برای پیدا کردن یک ادب دعا باعث پیدا شدن ادب دیگری برای دعا شده است و جدای از پذیرش دعا یا عدم پذیرش از جانب خدا ، اعتراف به گناه و تحقیر هوای نفس ضروری است و رعایت ادب در مقام بنده در مقابل آفریننده است .
۳-۲) اقامه ی نماز قبل از دعا :
سومین موردی که از آداب دعا می توان نام برد خواندن دو رکعت نماز است در روایات به آن اشاره شده که در اینجا چند مورد از آن را ذکر می کنیم :
امام صادق علیه السلام فرمود : «موسی داخل مسجد شد و دو رکعت نماز خواند و حاجت خود را از خدا خواست پس رسول خدا فرمود : بنده بر پروردگارش سبقت گرفت (خودش را برتر از ربّ خود دانست و قبل از ثنای خداوند و درود بر پیامبر (ص) ، حاجت خود را خواست) و مردی دیگر آمد و دو رکعت نماز خواند سپس ثنای خدا را گفت و بر پیامبر و خاندانش درود فرستاد پس حضرت فرمود:بخواه که عطا(مستجاب)می شود»(مجلسی،بحارالانوار،۹۰/۳۱۶؛کلینی،۴، ۲۳۹). و پیامبر خدا می فرمایند : هر کس وضو بگیرد و درست هم وضو بگیرد سپس دو رکعت نماز بگزارد و آن گاه به درگاه پروردگارش دعا کند ، دعایش ، دیر یا زود ، مستجاب می شود.(هیثمی،۲، ۲۳۳) و همچنین امام صادق علیه السلام می فرمایند : هر کس وضو سازد و نیکو وضو سازد و دو رکعت نماز بگزارد و رکوع و سجود آنها را کامل به جای آورد سپس بنشیند و خداوند را ثنا گوید و بر پیامبر خدا (ص) ، درود بفرستد و آنگاه حاجتش را از خدا بخواهد خیر را در جایگاهش جُسته است و هر کس خیر را در جایگاهش بجوید ناکام نمی شود(مجلسی،۸۱، ۲۱۹).
و نیز می فرماید :«هرگاه حاجتی داشتی ، وضو بگیر و دو رکعت نماز بخوان سپس حمد و ثنای خدا را به جای آور و نعمت هایش را یاد کن آنگاه دعا کن دعایت اجابت می شود»(کلینی،۴،۲۴۰) «و امیرالمؤمنین از رسول خدا (ص) نقل می کند که هر کس نماز واجبی را ادا کند بعد از آن دعایی مستجاب نزد خدا دارد»(حلی ، ۷۸).
بنابراین می توان گفت که از علل استجابت دعا مربوط به فعل ، و دعایی است که باید بعد از کاری آن دعا را خواند و اگر بدون آن کار دعا کند اجابت نمی گردد .
۴-۲) اقرار و اظهار ایمان و اسلام :
یکی از آیاتی که به موضوع اظهار ایمان در دعا مربوط می شود آیه ی ۱۶ سوره ی آل عمران می باشد که در این آیه اظهار ایمان برای درخواست نیاز از درگاه الهی مطرح گردیده است، قرآن کریم در این آیه می فرماید : «šúïÏ%©!$# tbqä۹qà)tƒ !$oY­/u‘ !$oY¯RÎ) $¨YtB#uä öÏÿøî$$sù $uZs9 $oYt/qçRèŒ $uZÏ%ur z>#x‹tã ͑$¨Z9$# » (آل عمران /۱۶).
(کسانی که می گویند پروردگارا ایمان آوردیم پس گناهان ما را بیامرز و ما را از عذاب آتش در امان دار).
در این آیه بعد از ذکر ربوبیت خداوند به اظهار ایمان قبل از دعا پرداخته شده است که این خود اهمیّت موضوع را روشن می سازد و بعد آمرزش گناهان و مصون ماندن از عذاب آتش طلب گردیده است .
صاحب تفسیر احسن الحدیث درباره ی این آیه اشاره دارد که اینها از اوصاف «للذین اتقوا» است‌که پیوسته ازخدا می‌خواهند از گناهان آنها عفو فرمایدوازعذاب آتش‌دورشان کند.(قرشی ، ۲/۳۴)
و آیه ی ۵۳ سوره ی آل عمران نیز مبین این موضوع است و اظهار ایمان در آن به عنوان آداب معرفی شده است آیه می فرماید : «!$oY­/u‘ $¨YtB#uä !$yJÎ/ |Mø۹t“Rr& $oY÷èt7¨?$#ur tAqߙ§۹$# $oYö;çFò۲$$sù yìtB šúïωÎg»¤±۹$# » (آل عمران /۵۳).
(پروردگارا به آنچه نازل کرده ای ایمان آوردیم و از این پیامبران پیروی کردیم پس ما را در شمار شاهدان بنویس ).
در این آیه از عبارت «$¨YtB#uä !$yJÎ/ |Mø۹t“Rr& » مشخص می گردد که اظهار ایمان از آداب دعا و نیایش است و این دعا برای قرار گرفتن در زمره شاهدان توسط حواریون حضرت عیسی علیه السلام به درگاه خداوند سبحان مطرح گردیده است .
بنابراین با دقت و تأمل در مفهوم آیه معلوم می شود که برای طلب و دعا از درگاه الهی ابتدا باید مثل حواریون به قوانین و فرامین الهی اظهار ایمان نمود بعد با امید به اجابت دعا درخواست حاجت کرد .
و آیه ۱۲۸ سوره بقره «$uZ­/u‘ $uZù=yèô_$#ur Èû÷üyJÎ=ó¡ãB y7s9 »
([ابراهیم و اسماعیل گفتند] پروردگارا ، ما را تسلیم فرمان خود گردان بیان می دارد که ایمان و عمل صالح در قرآن در کنار هم تأکید و سفارش شده اند و به تسلیم انسان در برابر پروردگارش می انجامد و موجب رستگاری و سعادت وی در دنیا و آخرت می شود ).
مفهوم اولیه اسلام و مسلمانی ، اقرار به یگانگی خدا و رسالت پیامبر اکرم (ص) است این تعریف ویژه اصطلاح شرعی دین مبین اسلام است که ، فرد با گفتن شهادتین در ردیف مسلمانان قرار می گیرد گرچه هنوز ایمان در قلب وی نباشد .
« ÏMs9$s% Ü>#{ôãF{$# $¨YtB#uä (@è% öN©۹ (#qãZÏB÷sè? `Å۳»s9u r (#þqä۹qè% $oYôJn=ó™r& $£Js9ur È@äzô‰tƒ ß`»yJƒM}$# ’Îû öNä۳Î/qè=è% ( bÎ)ur (#qãè‹ÏÜè? ©!$# ¼ã&s!qߙu‘ur Ÿw Nä۳÷GÎ=tƒ ô`ÏiB öNä۳Î=»yJôãr& $º«ø‹x© ۴ ¨bÎ) ©!$# ֑qàÿxî îLìÏm§‘ » (الحجرات /۱۴) .<br/>(بادیه نشینان گفتند : ما ایمان آوردیم ، بگو ایمان نیاورده اید بلکه بگویید ، اسلام آوردیم و هنوز ایمان در دلهایتان وارد نشده است و اگر خدا و رسولش را فرمان برید از پاداش اعمال شما چیزی نکاهد براستی خداوند آمرزنده و مهربان است).<br/>و آیه ی ۱۹۳ سوره ی آل عمران نیز گویای این مطلب است که اظهار ایمان از آداب دعا و نیایش است در این آیه می خوانیم :<br/><strong>«!$oY­/§‘ $oY¯RÎ) $oY÷èÏJy™ $ZƒÏŠ$oYãB “ÏŠ$oYムÇ`»yJƒM~Ï۹ ÷br& (#qãYÏB#uä öNä۳În/tÎ/ $¨YtB$t«sù ۴ $oY­/u‘ öÏÿøî$$sù $uZs9 $oYt/qçRèŒ öÏeÿŸ۲ur $¨Ytã $oYÏ?$t«Íh‹y™ $oY©ùuqs?ur yìtB ͑#tö/F{$# » (آل عمران /۱۹۳)
(پروردگارا به راستی ما شنیدیم فرا خواننده ای به ایمان فرا می خواند که به پروردگارتان ایمان بیاورید ایمان آوردیم بار الها پس گناهان ما را ببخش و بدیهایمان را پوشیده دار).
براساس این آیه اولاً صاحبان خرد آماده پذیرش حق هستند و ثانیاً ایمان زمینه دریافت مغفرت بوده و اظهار ایمان از آداب دعا می باشد(قرائتی ،۲/۲۵ و ۲۶).
و همچنین آیه ی ۱۵ سوره ی احقاف مبین این مطلب است که اظهار اسلام و فرمان برداری از آداب دعا و نیایش است خداوند در این آیه می فرماید :
«$uZøŠ¢¹urur z`»|¡SM}$# Ïm÷ƒy‰Ï۹ºuqÎ/ $·Z»|¡ômÎ) ( çm÷Fn=uHxq ¼çm•Bé& $döä. çm÷Gyè|Êurur $döä. ( ¼çmè=÷Hxqur ¼çmè=»|ÁÏùur tbqèW»n=rO #·öky­ ۴ #Ó¨Lym #sŒÎ) x÷n=t/ ¼çn£‰ä©r& x÷n=t/ur z`ŠÏèt/ö‘r& ZpuZy™ tA$s% Éb>u‘ ûÓÍ_ôãΗ÷rr& ÷br& tä۳ô©r& y7tFyJ÷èÏR ûÓÉL©۹$# |MôJyè÷Rr& ¥’n?tã ۴’n?tãur £“t$Î!ºur ÷br&ur Ÿ@uHùår& $[sÎ=»|¹ çm9|Êös? ôxÎ=ô¹r&ur ’Í< ’Îû ûÓÉL­ƒÍh‘èŒ ( ’ÎoTÎ) àMö۶è? y7ø‹s9Î) ’ÎoTÎ)u r z`ÏB tûüÏHÍ>ó¡ßJø۹$# »<br/>«و انسان را به نیکی درباره پدر و مادرش سفارش کردیم . مادرش با دشواری به او باردار شد با دشواری او را بر زمین نهاد و بارداری و از شیر گرفتنش سی ماه است تا آنکه به ریشه کامل خود برسد و چهل ساله شود . می گوید : پروردگارا در دلم افکن تا نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشته ای سپاس گویم و کار شایسته ای انجام دهم که تو می پسندی ، و فرزندانم را برایم شایسته گردان به راستی من به درگاهت توبه آوردم و من از فرمانبردارانم .»<br/>از عبارت «’ÎoTÎ)u z`ÏB tûüÏHÍ>ó¡ßJø۹$# » در این آیه استفاده می شود که اظهار اسلام و تسلیم شدن در برابر فرامین الهی از آداب دعا برای درخواست توفیق شکر نعمتهای ارزانی شده بر او و والدین خویش و توفیق انجام دادن اعمال صالح و اصلاح ذریه می باشد .
« بنا به گفته ی نویسنده تفسیر نمونه : انسان لایق و باایمان هنگامی که به چهل سالگی می رسد دو چیز را از خداوند تقاضا می کند نخست می گوید پروردگارا به من الهام ده و توفیق بخش تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم ارزانی داشتی به جا آورم و در دومین تقاضا عرضه می کند خداوندا اصلاح ودرستکاری را در فرزندانم و دودمانم تداوم بخش»(مکارم شیرازی،۲۱،۳۳۰).
صاحب برگزیده تفسیر نمونه اظهار می‌دارد که: این دو دعا و درخواست دو مطلب را بیان می کند که هر یک بیانگر یک برنامه عملی مؤثر است می گوید : پروردگارا من (در این سن و سال) به سوی تو باز می گردم و توبه می کنم . «’ÎoTÎ) àMö۶è? y7ø‹s9Î) » به مرحله ای رسیده ام که باید خطوط زندگی من تعیین گردد و تا آخر عمر همچنان ادامه یابد و دیگر اینکه می گوید من از مسلمین و تسلیم شدگان هستم «’ÎoTÎ)u r z`ÏB tûüÏHÍ>ó¡ßJø۹$# » (بابایی ،۴/۴۲۹).
۵-۲)اظهار اطاعت از دستورات الهی :
اظهار اطاعت از دستورات الهی به عنوان یکی از آداب دعا و نیایش مطرح گردیده که آیه ی ۲۸۵ سوره ی بقره این مطلب را بیان می دارد . قرآن کریم در این آیه می فرماید :

۲-۱- مقدمه ۱۴
۲-۲- مبانی نظری تحقیق ۱۴
۲-۳ – اهمیت و نحوه عملکرد سیستم مالی ۱۶
۲-۴- پیشینه تجربی تحقیق ۱۸
۲-۴-۱- مطالعات خارجی ۱۸
۲-۴-۲- مطالعات داخلی ۲۱
۲-۵- جمع بندی ۲۷
فصل سوم: بررسی روند متغیرهای تحقیق
۳-۱- مقدمه ۲۹
۳-۲- روند تولید ناخالص داخلی حقیقی سرانه ۲۹
۳-۳- روند سرمایهگذاری مستقیم خارجی ۳۰
۳-۴- رابطه تورم و لگاریتم تولید ناخالص داخلی ۳۳
۳-۵ رابطه باز بودن تجارت و تولید ناخالصداخلی ۳۴
۳-۶- نسبت اعتبارات اعطا شده به بخش خصوصی به تولید ناخا لص داخلی (DCP) 35
۳-۷ نسبت بدهیهای نقدی واقعی به تولید ناخالص داخلی واقعی (M2 به GDP) 36
۳-۸- روند بازار سهام و با نکها ۳۸
۳-۹ رابطه بازار سهام و لگاریتم تولید ناخالص داخلی ۳۸
۳-۱۰- رابطه توسعه بانکی و تولید ناخالص داخلی ۳۹
۳-۱۱- جمع بندی……………………………………………………………………………………………………………………۴۰
فصل چهارم: روش شناسی تحقیق
۴-۱- مقدمه ۴۲
۴-۲- مدل مورد استفاده در تحقیق ۴۲
۴-۳- روش شناسی تحقیق ۴۳
۴-۳-۱مدلهای رگرسیونی PANEL DATA و ویژگی های آن ۴۳
۴-۳-۲- معرفی رهیافت داده های تابلویی ۴۴
۴-۳-۳- مزایای روش پنل دیتای پویا ۴۷
۴-۳-۴-روش GMM ارتگنال (متعامد) ۴۸
۴-۴- نتیجه گیری ۵۰
فصل پنجم: تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق
۵-۱- مقدمه ۵۲
۵-۲- تخمین مدل ۵۲
۵-۳- تجزیه و تحلیل نتایج ۵۳
۵-۴- استحکام نتایج ۵۶
۵-۴-۱- بررسی استحکام نتایج با حذف تمام متغیر های کنترلی ۵۶
۵-۴-۲- بررسی استحکام نتایج با حذف متغیرهای هزینه دولت و تورم ۵۷
۵-۴-۳- استحکام نتایج با حذف متغیر تورم ۵۸
۵-۴-۴- بررسی استحکام نتایج با حذف متغیر کنترلی مخارج دولت ۵۹
۵-۵- آزمون Wald 67
۵-۶- جمعبندی ۶۱
فصل ششم: نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادات
۶-۱-مقدمه ۶۴
۶-۲- مروری بر خطوط کلی پژوهش ۶۴
۶-۳- بحث و نتیجهگیری ۶۶
۶-۴- پیشنهادهای سیاستگذاری ۶۷
۶-۵- پیشنهادهایی برای پژوهشهای آتی ۶۹

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

منابع و ماخذ ۷۱
پیوست‌ها ۸۲
فهرست جداول
جدول(۵-۱): نتایج برآورد مدل به روش بلوندل و باند برای کشورهای کنفرانس اسلامی ۵۳
جدول(۵-۲): آزمون همبستگی پسماندهای مرتبه اول و مرتبه دوم ۵۵
جدول(۵-۳): نتایج آزمون سارگان برای بررسی معتبر بودن متغیرهای ابزاری ۵۵

۴-۱-۵- قطر و طول ریشه
با افزایش ارتفاع روند مشخصی برای دو صفت قطر و طول ریشه مشاهده نشد، به­ طوری که بیشترین مقدار قطر ریشه (۰۱/۵ میلی‌متر) در ارتفاع ۱۴۵۰ متری گلستان مشاهده شد که البته با مقدار آن در ارتفاع ۲۲۵۰ متری این استان و همچنین ارتفاع ۱۰ متری مازندران اختلاف معنی‌داری نشان نداد (۰۵/۰ ≤ P) کمترین مقدار قطر ریشه (۰۲/۳ میلی‌متر) در ارتفاع ۷۵۰ متری گلستان بدست آمد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

بیشترین مقدار طول ریشه (۰۱/۳۱ سانتی‌متر) در ارتفاع ۱۴۵۰ متری گلستان مشاهده شد.
۴-۱-۶- اندازه و تعداد گل آذین در بوته
بین دو استان از نظر تعداد گل آذین اختلاف معنی‌دار (۰۵/۰ ≤ P) مشاهده شد. میانگین تعداد گل آذین در بوته، در گلستان ۸/۴۶ عدد بود، در حالی‌که در مازندران ۳۵/۴۱ عدد بود. در بررسی اثر متقابل ارتفاع در استان، مشخص شد که استان گلستان با ارتفاع ۱۴۵۰ متر بیشترین تعداد گل آذین (۲/۵۹ عدد) را داشت در حالی­که در ارتفاع ۷۵۰ متری مازندران کمترین تعداد گل آذین (۸/۳۵ عدد) مشاهده شد.
تعداد گل آذین در بوته با صفاتی مثل طول برگ، تعداد برگ، تعداد گره، قطر ساقه و طول ریشه همبستگی مثبت و معنی­داری نشان داد.
اندازه گل آذین در مناطق نمونه برداری کم و بیش مشابه بود، تنها در ارتفاع ۱۴۵۰ متری مازندران گزنه‌هایی با اندازه گل آذین بالاتر (۵۲/۵ سانتی‌متر) نسبت به سایر مناطق مشاهده شد.
۴-۱-۷- ارتفاع گیاه
افزایش ارتفاع نقش موثری در کاهش ارتفاع گیاه گزنه داشت، به­ طوری‌که نتایج نشان داد در ارتفاعات پایین (تا ۷۵۰ متر) ارتفاع بوته‌ها بالا بود اما در ارتفاعات بالاتر کاهش چشمگیری در ارتفاع گیاه مشاهده شد. بیشترین ارتفاع گیاه (۳/۱۲۰ سانتی‌متر) در استان مازندران با ارتفاع ۷۵۰ متر بدست آمد و کمترین مقدار این صفت (۲/۷۷ سانتی متر) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران مشاهده شد که البته با ارتفاع ۲۲۵۰ متری گلستان اختلاف معنی‌دار نداشت.
ارتفاع گیاه گزنه با صفاتی مثل طول برگ، تعداد برگ، تعداد گره و طول ریشه همبستگی مثبت و معنی داری داشت (جدول ۴-۳).
۴-۱-۸- میزان کلروفیل
با افزایش ارتفاع میزان کلروفیل روند افزایشی داشت به­ طوری که بیشترین میزان کلروفیل (۳/۵۰ درصد) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران بدست آمد در حالی­که مقدار این صفت در ارتفاع ۷۵۰ متری ۳/۲۷ درصد بود. نتایج تجزیه همبستگی نشان داد که میزان کلروفیل با طول برگ و تعداد گره، همبستگی منفی و معنی‌دار و با فاصله گره (۴۰/۰= r) همبستگی مثبت و معنی‌داری داشت (جدول ۴-۳).
طبق نتایج بدست آمده، صفات مورفولوژیکی و بیوشمیایی گیاه گزنه تحت تاثیر شرایط محیطی مختلف ناشی از تغییر ارتفاع محل رویش قرار گرفتند، یه­طوری‌‌که ارتفاعات بالا در دو استان مازندران و گلستان به خصوص منطقه له کوه بابل با ارتفاع ۲۲۵۰ متر از سطح دریا، دارای بیشترین تاثیرپذیری از افزایش ارتفاع بودند. با توجه به داده‌های هواشناسی (جدول ۳-۱) با افزایش ارتفاع، دما به طور محسوسی کاهش یافت به‌طوری‌که میانگین دمای سالیانه از ۱۷ درجه سانتی‌گراد در پایین­ترین ارتفاع به ۸ درجه سانتیگراد در بالاترین ارتفاع رسید و از آنجایی که رشدونمو اندام‌های گیاهی در شرایط دمای پایین کاهش می‌یابد بسیاری از صفات مورفولوژیکی مورد بررسی در این مطالعه نظیر طول و عرض برگ، تعداد برگ و ارتفاع گیاه کاهش یافت. در بسیاری از گیاهان تاثیر دمای پایین در کاهش خصوصیات رویشی به اثبات رسیده است (امیدبیگی، ۱۳۷۹). همزمان با کاهش دما در ارتفاعات بالا میزان کلروفیل افزایش نشان داد، افزایش درصد کلروفیل در شرایط سرد نوعی مقاومت در برابر سرما محسوب می‌شود تا گیاه بتواند تا حدودی خسارات ناشی از کاهش فتوسنتز را جبران کند (اسپیرینگ و کارلاندر، ۱۹۷۹).
۴-۲- صفات بیوشیمیایی
نتایج تجزیه واریانس صفات بیوشیمیایی مورد بررسی با دستگاه اسپکتروفتومتر و دستگاه HPLC نشان داد که اثر متقابل ارتفاع در استان برای تمامی صفات معنی‌دار بود (جدول ۴-۴ و جدول ۴-۵). مقایسه میانگین نیز برای این صفات انجام شد.
۴-۲-۱- فنل کل برگ، ریشه، ساقه و گل
نتایج بررسی‌ها نشان داد که با افزایش ارتفاع، میزان فنل در اندام‌های مختلف گزنه افزایش می‌یابد، به­ طوری که بیشترین میزان فنل کل برگ (۵۷/۳ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران بدست آمد و با کاهش ارتفاع به ۱۴۵۰ متر، فنل کل برگ کاهش محسوسی نشان داد، ارتفاعات بالای استان گلستان نیز از فنل بالاتری نسبت به ارتفاعات پایین ­ر برخوردار بودند (شکل ۴-۱).
میزان فنل کل ساقه و گل نیز تحت تاثیر ارتفاع بود به­ طوری که بیشترین میزان آن (۳۸/۳ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران و کمترین مقدار آن (۴۸/۱ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۵۰ متری گلستان بدست آمد (شکل ۴-۲).
در ریشه نسبت به اندام‌های دیگر میزان فنل کل کاهش محسوسی نشان داد و حتی اختلاف کمتری در ارتفاعات مختلف مشاهده شد، به­ طوری که بیشترین میزان فنل کل ریشه (۲۱/۱ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران و کمترین مقدار آن (۰۹/۱ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۷۵۰ متری گلستان بدست آمد (شکل ۴-۳).
جدول ۴-۴- تجزیه واریانس صفات بیوشیمیایی مورد بررسی با دستگاه اسپکتروفتومتر

** و ns به ترتیب نشان دهنده معنی‌داری در سطح ۱% و غیر معنی‌دار می‌باشد.
جدول ۴-۵- تجزیه واریانس صفات بیوشیمیایی مورد بررسی با دستگاه HPLC

** و ns به ترتیب نشان دهنده معنی‌داری در سطح ۱% و غیر معنی‌دار می‌باشد.

شکل ۴-۱- مقایسه میانگین اثر متقابل ارتفاع در استان بر میزان فنل برگ
(اعداد دارای حروف مشترک فاقد اختلاف معنی‌دار می­باشند)

شکل ۴-۲- مقایسه میانگین اثر متقابل ارتفاع در استان بر میزان فنل ساقه و گل
(اعداد دارای حروف مشترک فاقد اختلاف معنی‌دار می­باشند)

شکل ۴-۳- مقایسه میانگین اثر متقابل ارتفاع در استان بر میزان فنل ریشه
(اعداد دارای حروف مشترک فاقد اختلاف معنی‌دار می­باشند)
۴-۲-۲- فلاونوئید کل برگ، ریشه، ساقه و گل
نتایج مقایسه میانگین نشان داد که با افزایش ارتفاع در دو استان مازندران و گلستان میزان فلاونوئید کل در اندام‌های مختلف افزایش یافت، به‌طوری‌که بیشترین میزان فلاونوئید کل برگ (۶۴/۵ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران بدست آمد، در ارتفاع ۱۴۵۰ متری مازندران مقدار آن به ۹۴/۴ میلی‌گرم بر گرم رسید و پس از آن ارتفاعات بالای گلستان بیشترین میزان فلاونوئید کل برگ را داشته‌اند. کمترین میزان فلاونوئید برگ (۳ میلی‌گرم بر گرم) مربوط به ارتفاع ۵۰ متری گلستان بود (شکل ۴-۴).
مقدار فلاونوئید کل ساقه وگل نسبت به برگ کاهش نشان داد اما همچنان در ارتفاعات بالاتر مقدار بیشتری از این ماده در اندام‌های ساقه و گل وجود داشت. بیشترین میزان فلاونوئید ساقه و گل (۹۸/۳ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران حاصل شد و با کاهش ارتفاع به ۱۴۵۰ متر میزان آن کاسته شد اما در سایر مناطق نمونه برداری میزان این ماده تقریباً یکسان بود و با هم اختلاف معنی‌داری نداشتند (شکل ۴-۵).
فلاونوئید کل ریشه کاهش چشمگیری نسبت به برگ و ساقه و گل داشت به‌طوری‌که بیشترین میزان آن (۵۳/۲ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران بدست آمد و سایر مناطق مرتفع دو استان میزان تقریباً مشابهی از فلاونوئید کل را در اندام ریشه داشتند، کمترین میزان این ماده (۱/۲ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۱۰ متری مازندران بدست آمد (شکل ۴-۶).

شکل ۴-۴- مقایسه میانگین اثر متقابل ارتفاع در استان بر میزان فلاونوئید برگ
(اعداد دارای حروف مشترک فاقد اختلاف معنی‌دار می­باشند)

شکل ۴-۵- مقایسه میانگین اثر متقابل ارتفاع در استان بر میزان فلاونوئید ساقه و گل
(اعداد دارای حروف مشترک فاقد اختلاف معنی‌دار می­باشند)

شکل ۴-۶- مقایسه میانگین اثر متقابل ارتفاع در استان بر میزان فلاونوئید ریشه
(اعداد دارای حروف مشترک فاقد اختلاف معنی‌دار می­باشند)
۴-۲-۳- کلروژنیک برگ، ریشه، ساقه و گل
مقایسه میانگین اثر متقابل ارتفاع در استان بر میزان اسید کلروژنیک برگ گیاه گزنه نشان داد که در هر دو استان مازندران و گلستان با افزایش ارتفاع میزان کلروژنیک برگ افزایش یافت، به­ طوری‌که بیشترین مقدار آن (۲۹/۰ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران بدست آمد و پس از آن ارتفاع ۲۲۵۰ متری گلستان مقدار کلروژنیک بالایی داشت، کمترین مقدار این ماده (۱/۰ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۵۰ متری گلستان مشاهده شد (شکل ۴-۷).
در اندام‌های ساقه و گل نیز بیشترین میزان اسید کلروژنیک در ارتفاعات بالا مشاهده شد، به‌طوری‌که بیشترین مقدار این ماده (۳/۰ میلی‌گرم بر گرم) در رویشگاه‌های ۲۲۵۰ متری مازندران دیده شد و پس از آن سایر مناطق مرتفع دو استان قرار داشتند، کمترین مقدار کلروژنیک اسید ساقه و گل (۱۷/۰ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۱۰ متری مازندران دیده شد (شکل ۴-۸).
در ریشه گزنه نسبت به اندام‌های هوایی مقدار اسید کلروژنیک کمتری دیده شد، به­ طوری‌که بیشترین مقدار این ماده (۱۳/۰ میلی‌گرم بر گرم) در ارتفاع ۲۲۵۰ متری مازندران بدست آمد و با کاهش ارتفاع مقدار این ماده در ریشه بصورت چشمگیری کاهش یافت به­ طوری که در ارتفاع ۵۰ متری گلستان به ۰۲/۰ میلی‌گرم بر گرم رسید (شکل ۴-۹).

کلمه زئولیت از دو لغت یونانی به معنی سنگ و جوشاندن مشتق شده است. از نظر شیمیایی دارای فرمول تجربی M₂/_n.Al₂O₃.XSiO₂.YH₂O ، که Mهر کاتیون قلیایی یا قلیایی خاکی Y، ضریب از ۲ تا ۷ می‌باشد، n ظرفیت کاتیون و Xضریب از ۲ تا ۷ است. از لحاظ ساختاری زئولیتهای پلیمرهای معدنی، کریستال پیچیده‌ای هستند که بر مبنای ساختار توسعه یافته نامحدودSiO₄ وAlO₄ به صورت چهار وجهی قرار گرفته‌اند و توسط قسمتی از یونهای اکسیژن به یکدیگر پیوند داده می‌شوند. این ساختار پایه به صورت شبکه‌ها یا منافذ به هم متصل شده است که منافذ توسط کاتیونها و مولکولهای آب پر می‌شوند. کاتیونها متحرک بوده و معمولاً در معرض تبادل یونی قرار می‌گیرند. آب عموماً ممکن است به وسیله استفاده از گرما از منابع خارج شود. در برخی زئولیتها، خارج کردن آب از درون منافذ آنها ممکن است برخی اختلالات ساختاری از قبیل جابجایی کاتیونها و تا حدی تغییر شکل ساختاری را سبب شود[۴۹].
۲-۲-۲- مبادله کننده‌های سنتزی یا رزین
اکثر رزین های تعویض یونی که در تصفیه آب به کار می‌روند سنتزی هستند که با پلیمریزاسیون ترکیبات آلی حاصل می‌شوند. در تعویض کننده‌ها با محلولهای الکتریک فقط یکی از یون‌ها متحرک و قابل تعویض است و در اثر تعویض یونی، کاتیون یا آنیونهای موجود در محلول با کاتیونها و آنیونهای موجود در رزین تعویض می‌شوند، به گونه‌ای که هم محلول و هم رزین از نظر الکتریکی خنثی باقی می‌مانند.
یک رزین سینتتیکی مناسب باید از مشخصات زیر برخوردار باشد:
۱- رزین باید بطور مناسبی سه بعدی بوده و حلالیت آن در آب و حلال‌های آبی قابل اغماض باشد.
۲- رزین بایستی به خوبی آب را جذب کند و رطوبت پذیر باشد همچنین باید به حد کافی متخلخل بوده و یون‌ها بتوانند در آن وارد یا خارج گردند.
۳- رزین باید دارای تعداد کافی از گروه‌های یونی باشد به طوری که ظرفیت تبادل یونی قابل ملاحظه‌ای را ارائه نماید.
۴- رزین باید از لحاظ شیمیایی پایدار باشد.
۵- چگالی رزین متورم باید زیادتر از آب باشد[۵۰].
بطور کلی در غلظتهای کم هرچه ظرفیت یون بیشتر باشد با تمایل بیشتری جذب رزین می‌شود، مثلاً یون سه ظرفیتی و یون دو ظرفیتی بیش از یون یک ظرفیتی توسط رزین جذب می‌شوند، حتی برای یونهای با ظرفیت یکسان نیز هرچه وزن مولکولی یون بیشتر باشد تمایل جذب افزایش می‌یابد[۴۸].

۲-۳- اسمز معکوس
در این فرایند فلزات سنگین توسط یک غشای نیمه نفوذپذیر در رفتار بالاتر از رفتار اسمزی ناشی شده از مواد جامد محلول در فاضلاب جدا می‌شوند. مشکل این روش گران بودن آن است. از نفوذ غشایی برای جداسازی آب نسبتاً خالص یا حلال دیگر از محلول دارای خلوص کمتر استفاده می‌شود. در این روش محلول از روی سطح غشأ نیمه تراوای خاصی با فشاری بیشتر از فشار مؤثر اسمزی محلول تغذیه عبور می‌کند. محلول تراوش کننده به عنوان محصول جمع آوری و محلول تغذیه غلیظ شده عموماً دور ریخته می‌شود[۴۶].
۲-۴- الکترودیالیز
دیالیز عبارت از جدا کردن مواد حل شده با بهره گرفتن از نفوذ غیر مساوی آنها از غشاها. موثرترین را برای بازیابی محلولهای خالص جهت استفاده مجدد در فرایندهای تولید کالاست. در دیالیز نیروی محرکه جداسازی نفوذ طبیعی به واسطه شیب غلظت است، در الکترودیالیز این نیروی طبیعی با کاربرد انرژی الکتریکی زیادتر می‌گردد[۴۶].
در این فرایند، ترکیبات یونی (فلزات سنگین)، از طریق استفاده از غشاهای نیمه نفوذپذیر (انتخاب کننده یون) که بین الکترودها در مولکولهای الکترولیت قرار داده می‌شوند جدا می‌شوند و به کمک جریان الکتریک یکنواخت، پتانسیل الکتریکی بین دو الکترود باعث حرکت کاتیونها و آنیونها به سمت الکترودها می‌شود و یونهای مربوط به هر غشاء جمع آوری می‌شوند و باز یافت فلزات انجام می‌شود. مشکل این روش تشکیل هیدروکسیدها می‌باشد که باعث مسدود شدن غشا می‌شود[۲۰].
۲-۵- جذب سطحی
به طور کلی حرکت یک جز از یک فاز به سمت فصل مشترک این فاز با فاز دوم و تجمع این جزء بر روی سطح فصل مشترک، فرایند جذب سطحی نامیده می‌شود. به عبارت دیگر لازمه انجام این فرایند تماس دو فاز با یکدیگر است. فاز اول که جزئی از آن جدا شده و به سمت فاز دوم حرکت می‌کند، سیال (مایع یا گاز) و فاز دوم که جزء یا اجزایی بر روی سطح آن جمع می‌شوند، می تواند به یکی از دو حالت مایع و یا جامد باشد. چنانچه فرایند جذب بر روی سطح یک مایع انجام شود آن را جذب بر روی مایع^[۱۸] و چنانچه بر روی سطح یک جامد انجام گیرد آن را جذب بر سطح جامد^[۱۹] نامیده و جزئی از فاز سیال را که جذب جسم جامد می‌شود جزء جذب شونده^[۲۰]، و جسم جامد را که معمولاً بسیار متخلخل است، جاذب ^[۲۱]می‌نامند. حرکت جزء از فاز سیال و تجمع و تغلیظ آن بر روی سطح جسم جاذب تا زمانی ادامه پیدا می‌کند که دو فاز از نقطه نظر غلظت آن جزء به تعادل برسند، البته عوامل متعددی از جمله ظرفیت جاذب نیز دراین پدیده موثر است، در هر حال از این لحظه به بعد فرایند جذب متوقف می‌گردد[۵۱]. سطح جاذب در حقیقت به لایه ما‌بین دو فاز غیر همگن گفته می‌شود. این لایه می‌تواند دارای عمق متغیر باشد. عمق لایه جذب بستگی به نوع فرایند جذب و نفوذ گونه جذب شونده دارد و معمولاً در اثر نفوذ، ترکیبات جذب شونده می‌توانند از عمق ۵۰۰-۵ نانومتر به سطح جاذب نفوذ کنند[۵۲].
انتقال جرم به سطح جاذب یک فرایند تعادلی است. هر نوع فرایند جذب اعم از فیزیکی و شیمیایی انرژی آزاد سطحی را کاهش می‌دهد. بنابراین می‌توان گفت که فرایند جذب یک فرایند خود به خودی است که موجب کاهش انرژی آزاد گیبس می‌شود. با توجه به تعریف سطح که در بالا ارائه شد، گونه‌های جذب شونده ابتدا در لایه مرزی جذب شده و سپس تحت فرایند نفوذ به عمق سطح جاذب نفوذ می‌کنند[۵۲].
با بهره گرفتن از عمل جذب می‌توان جداسازی‌های بسیاری را که به وسیله تکنیکهای دیگر جداسازی همچون تقطیر، جذب مایع-گاز، استخراج مایع-مایع ^[۲۲]و روش های جداسازی غشایی بعضاً غیرممکن یا غیر عملی می‌باشند، انجام داد. لازم به ذکر است که به دلیل سادگی و کاربرد فراگیر، تقطیر سهم بزرگی در تکنولوژی سنتی جداسازی دارد. از سال ۱۹۷۰ جذب سطحی از برخی جهات بر فرایند وابسته به انرژی تقطیر برتری یافته است. البته جداسازی از طریق جذب سطحی زمانی اقتصادی‌تر است که ضریب جداسازی ^[۲۳]یا انتخاب پذیری جاذب^[۲۴] خیلی بیشتر از ضریب فراریت نسبی باشد. به بیانی دیگر وقتی فراریت نسبی کمتر از حد ۲۵/۱ باشد، به صورت یک قانون نسبی، جذب سطحی نسبت به تقطیر برای جداسازی برتری می‌یابد. لذا پیدایش جذب سطحی موجب افزایش کاربردهای فرایندی و زیست محیطی تکنیکهای جداسازی گردیده است. ضمن اینکه بسیاری از این کاربردها فقط از طریق توسعه تکنولوژی جذب امکان یافته‌اند[۵۳].
فرایند جذب سطحی اغلب در یک بستر ثابت از جاذب صورت می‌گیرد که عملیات احیا به صورت دوره‌ای روی آن انجام می‌شود. یک سیستم متعارف شامل دو بستر موازی است که در آن یکی در حالت جذب کردن بوده و دیگری در احیا می‌باشد. در واحدهای بزرگ صنعتی، استفاده از سه بستر متداول است. به این صورت که همواره دو بستر در حال جذب و یک بستر در حال احیا می‌باشد[۵۴].
همان گونه که ذکر شد عامل ایجاد پدیده جذب سطحی را می‌توان تمایل زیاد جزء جذب شونده نسبت به جسم جاذب عنوان نمود.
از این رو پدیده جذب سطحی را می‌توان به سه دست کلی زیر تقسیم بندی کرد:
جذب سطحی تبادلی^[۲۵]:
این پدیده ناشی از نیروی جاذبه الکتریکی بین جزء جذب شونده و جسم جاذب می‌باشد به این ترتیب این پدیده در محدوده فرایند تبادل یونی نیز می‌تواند قرار بگیرد. در این حالت یونهای یک جز در نتیجه نیروی جاذبه الکترواستاتیکی نسبت به مناطق باردار موجود بر روی سطح جاذب به سطح نزدیک شده و در آنجا جمع می‌شوند. در این پدیده بار مناطق باردار سطح جاذب از نظر علامت مخالف بار جزء جذب شونده است و به این ترتیب می‌توان چنین نتیجه گیری کرد که هر چه بار جزء جذب شونده بیشتر باشد با شدت بیشتری جذب سطح جسم جاذب خواهد شد.
در مورد یونهایی که بار یکسانی دارند اندازه آنها تعیین کننده شدت جذبشان خواهد شد، زیرا هر چه جزء کوچکتر باشد، می‌تواند تا عمق بیشتری داخل سلولهای ریز خلل و فرج موجود بر روی سطح جاذب وارد گردد و جذب آن بیشتر خواهد بود[۵۵].
جذب سطحی فیزیکی^[۲۶]:
جذب سطحی فیزیکی در نتیجه نیروهای جاذبه بین مولکولهای جزء جذب شونده و مولکولهای جسم جاذب انجام می‌گیرد که اساساً این نیروها، نیروهای واندروالس هستند. تجربه نشان می‌دهد که این جذب در دماهای پایین بهتر انجام می‌شود، زیرا حرارت باعث افزایش انرژی جنبشی و حرکت براونی می‌شود. یک فرایند برگشت پذیر بوده و وقتی که نیروهای مولکولی بین مولکولهای محلول و جاذب بزرگتر از نیروهای بین مولکولی مولکولهای محلول و حلال باشند، محلول روی سطح ماده جذب خواهد شد[۵۵].
جذب سطحی شیمیایی^[۲۷]:
هرگاه جزء جذب شونده با جسم جاذب یک واکنش شیمیایی انجام دهد، جذب سطحی از نوع شیمیایی خواهد بود. به عبارت دیگر این دو با هم باندهای شیمیایی تشکیل می‌دهند و در نتیجه مقایسه با جذب فیزیکی با انرژی بیشتر به هم متصل می‌شوند. در مورد جذب شیمیایی تجربه نشان می‌دهد که در دماهای بالاتر عمل جذب بهتر صورت می‌گیرد، زیرا واکنشهای شیمیایی در دماهای بالاتر بهتر پیشروی می‌کنند. این جذب برگشت پذیر نبوده و به ندرت در مهندسی محیط زیست کاربرد دارد. در جذب شیمیایی ممکن است خصوصیات گونه جذب شونده به طور قابل ملاحظه‌ای تغییر ‌کند. حتی اگر جذب شونده پیوند پایداری با جذب کننده تشکیل نداده باشد. تغییرات آنتالپی در پدیده جذب شیمیایی در مورد کاتالیزورهای غیر همگن بیشتر آشکار می‌شود.
ذکر این نکته ضروری است که در بسیاری از موارد پدیده جذب سطحی در نتیجه ترکیبی از عوامل فوق انجام می‌شود. به عبارت دیگر نیروهای گوناگون باعث تجمع جزء بر روی سطح می‌گردند و معمولاً تشخیص این نیروها بسیار مشکل است[۵۵].
۲-۵-۱- کاربردهای اصلی فرایند جذب سطحی
از آنجا که نتایج فرایند جذب سطحی جدا شدن یک جزء یا اجزایی از فاز سیال و تجمع آن بر روی سطح یک جسم جاذب است، بنابراین از این روش می‌توان برای جداسازی اجزای یک مخلوط از یکدیگر و یا جداسازی برخی ناخالصی‌ها از سیال مورد نظر استفاده نمود. البته شرایط جسم جاذب و شرایط انجام فرایند به نحو مناسب و مطلوب باید انتخاب و تنظیم گردد. در زمینه مطالعات زیست محیطی، مهمترین کاربرد این فرایند در تصفیه آب و بخصوص فاضلابهای شهری و صنعتی است. زیرا بخش عمده‌ای از این گونه فاضلابها را مواد آلوده کننده تشکیل می‌دهند که به راحتی با بهره گرفتن از فرایند جذب سطحی قابل جداسازی می‌باشند[۵۶].
۲-۵-۱-۱-کاربرد جذب سطحی از فاز مایع
یکی از کاربردهای اصلی فرایند جذب سطحی، جذب از فاز مایع می‌باشد. مهمترین کاربردها در این گروه عبارتند از :
۱- رنگ‌گیری، خشک کردن یا گرفتن مواد سنگین چسبناک از سوختها، روان ‌کننده‌ها، حلالهای آلی، روغنهای گیاهی و حیوانی.
۲- بازیابی مواد آلی بیولوژیکی نظیر آنتی بیوتیکها، ویتامینها و مانند آن از محصولات تخمیری یا عصاره‌های گیاهی.
۳- تصفیه جریانهای خروجی از فرایند برای کنترل آلودگی.
۴- تصفیه آب برای گرفتن مزه، بو و رنگ.
۵- جداسازی پارافینهای خطی از پارافینهای حلقه‌ای یا ایزومهای شاخه‌دار.
۶- تثبیت آنزیم سلولهای میکروبی روی جاذب و استفاده از آن در تصفیه فاضلابها به وسیله جداسازی بیولوژیکی^[۲۸][۴۵].
۲-۵-۱-۲-کاربردهای جذب سطحی از فاز گاز
مورد دیگر کاربردهای اصلی فرایند جذب سطحی، جذب از فاز گاز می‌باشد. مهمترین آنها عبارتند از:
۱- خشک کردن و رطوبت‌زدایی از گازها.
۲- تصفیه هوای ورودی، گردشی یا خروجی از فرایند برای گرفتن گازهای سمی، بودار و آئروسل‌ها ^[۲۹].
۳- بازیابی حلال از هوای خروجی از یک واحد تبخیری مانند رنگ آمیزی پاششی، فرایندهای پلیمری و غیره.
۴- جداسازی مخلوط گازها (بالکهای شیمیایی، ایزومرها و هوا).
۵- جداسازی ناخالصی‌ها از توده فاز گاز[۵۷].
۲-۵-۲- سرعت فرایند جذب سطحی و عوامل موثر بر آن
برای اینکه یک مولکول از جزء جذب شونده از فاز سیال جدا شده و جذب فاز جامد شود باید مسیری را طی کند که شامل سه مرحله زیر می‌باشد:
۱- مولکولهای جزء جذب شونده ابتدا باید مسیری را داخل فاز سیال طی نمایند تا به سطح خارجی جسم جاذب برسند. این مرحله را نفوذ لایه ای^[۳۰] می‌نامند.
۲- مولکولهای سطحی باید وارد سوراخهای ریز موجود در سطح جسم جامد شده و در این سوراخها حرکت نمایند تا به منطقه جذب برسند. این مرحله را نفوذ در خلل و فرج می‌نامند.
۳- پس از رسیدن مولکول به منطقه جذب، مولکول باید به سطح متصل گشته و به این ترتیب کاملاً جذب سطح گردد.
سرعت کل فرایند جذب سطحی به سرعت هر کدام از مراحل فوق بستگی دارد. معمولاً مرحله سوم یعنی اتصال مولکول به سطح بسیار سریع انجام می‌شود و نقش موثری در سرعت کل ندارد و در نتیجه یکی از دو مراحل اول و دوم با توجه به شرایط عمل، تعیین کننده سرعت فرایند خواهد بود[۵۸].
مهمترین عوامل موثر بر سرعت جذب سطحی عبارتند از:
میزان اغتشاش در فاز سیال
چنانچه محلول به اندازه کافی به هم زده شود ضخامت لایه محلول به دور سطح جاذب کم شده و مولکول جزء جذب شونده به سرعت به سطح می‌رسد به این ترتیب در این گونه شرایط سرعت مرحله دوم یعنی نفوذ در خلل و فرج نقش کنترل کننده را خواهد داشت. معمولاً در سیستم‌های ناپیوسته با این شرایط روبه‌رو هستیم.
نوع و خصوصیات جسم جاذب