۴-۵ پیشنهادات
۱-۴-۵ پیشنهادات پژوهشی
پیشنهاد میشود در پژوهشهای بعدی، در صورت امکان، از حجم نمونه بیشتری استفاده شود.
پیشنهاد می­ شود در پژوهش­های بعدی هر دو جنس به اندازه مساوی و یا نزدیک به هم (زن و مرد) بررسی شده و سپس مورد مقایسه قرار بگیرند.
پژوهش حاضر بهتر است روی یک نوع خاصی از مجروحیت جانبازان انجام شود.
این پژوهش در شهرستان رشت واقع در استان گیلان انجام شده است و در تعمیم آن به تشابه موقعیت جغرافیایی و تفاوت­های فرهنگی توجه شود.
۲-۴ -۵ پیشنهادات کاربردی
۱-پیشنهاد می شود که مسئولین و مردم ، حمایت اجتماعی خود را از بازماندگان جنگ تحمیلی بیشتر نمایند تا میزان افسردگی در این قشر به حداقل برسد.
۲-پیشنهاد می گردد تا بنیاد شهید و ایثارگران تصمیماتی اتخاظ کنند که تعامل میان جانبازان و خانواده های آن ها بیشتر شود تا از این طریق از تجربیات یکدیگر در رفع مشکلات و آسیب های روحی مشابه بهره مند شوند.
۳-پبشنهاد می شود تا بنیاد شهید و ایثارگران و ارگان های مربوطه با فراهم سازی امکانات ، تجهیزات و بسترهای مناسب در درون جامعه ، میزان رضایتمندی جانبازان را بیشتر کرده و از این طریق بر میزان افسردگی آنان اثرگذار باشد.
۴-پیشنهاد می شود تا مدیران بنیاد ایثارگران با برپایی مرکز مشاوره ی رایگان به صورت حضوری یا تلفنی در طول شبانه روز در مدیریت استرس و کاهش افسردگی به جانبازان کمک نمایند.
۵- پیشنهاد می شود بنیاد شهید و ایثارگران برای جانبازان دوره های آموزشی مقابله با مشکلات، کلاس های آرامش و مراقبه برگزار شود تا بتواند با معضلات مقابله کرده و آنها را نادیده بگیرد.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۶-پیشنهاد می شود تا در جامعه، با آماده سازی هر چه بیشتر مردم و نسل نو و تکریم نمودن بیش از پیش به جانبازان ، میزان حمایت اجتماعی از جانبازان کشور بیشتر شده و از این طریق بتوان شیوه های مقابله با استرس را در آنان تقویت نموده و از افسردگی آنان کاست.
منابع
منابع
ابراهیمی،امرالله؛ بوالهری، جعفر؛ ذوالفقاری، فضیله (۱۳۸۱)، بررسی رابطه شیوه های مقابله با استرس و حمایت اجتماعی با میزان افسردگی جانبازان قطع نخاعی. فصلنامه اندیشه و رفتار، سال هشتم، ۲: ۴۸-۴۰.
احمدزاده اقدم؛ احمدی، خدابخش؛ نورانی پور، رحمت اله؛ اخوی، زهرا (۱۳۹۲)، اثر بخشی روش ایمن سازی در مقابل استرس بر کاهش نشانگان PTSD در جانبازان، مجله علمی پژوهشی، سال پنجم، ۱۹: ۴۰-۳۲ .
آزاد، حسین(۱۳۸۴)، آسیب شناسی روانی، جلد دوم، تهران انتشارات بعثت.
استنبرگ، رابرت جی (۱۳۸۰)، سبک های تفکر، ترجمه اعتمادی اهری، خسروی، تهران انتشارات دادار(چاپ دوم).
استوار، پنجامین (۱۳۷۷)، تنیدگی با استرس، بیماری جدید قرن، ترجمه دادستان، تهران انتشارات رشد (چاپ اول).
اقدسی،علی نقی،عیدی ، روح انگیز (۱۳۹۰)، بررسی رابطه سلامت روانی و راهبردهای مقابله‌ای در بین جانبازان قطع نخاع شهرستان تبریز،مجله آموزش و ارزشیابی ،شماره شانزذهم، ص ۶۷-۵۱٫
اکوچکیان، شهلا، روح افزا، حمیدرضا، حسن زاده، اکبر، محمد شریفی، حمیده (۱۳۸۷) ، ارتباط حمایت اجتماعی با راهبردهای مقابله با استرس در پرستاران بخش روانپزشکی.
بخشانی، نورمحمد، (۱۳۸۲)، ارتباط حمایت اجتماعی ادراک شده و رویدادهای استرس زا زندگی با افسردگی. فصلنامه اندیشه و رفتار، سال نهم، ۲: ۵۵-۴۹.
بریس ، نیکلا کمپ، ریچارد و رزمری، سنلگار(۱۳۸۴)، تحلیل داده های روانشناسی با برنامه اس پی اس اس ، ترجمه ی علی آبادی، خدیجه؛ صمدی ، سید علی، تهران انتشارات دوران.
بشرپور ، سجاد؛ نریمانی، محمد؛ عیسی زادگان، علی، (۱۳۹۲)، ارتباط سبک هاب مقابله ای و حمایت اجتماعی با استرس ادراک شده، مطالعات روانشناختی در دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه الزهرا، دوره ی نهم، شماره ۲.
پارسامنش،فریبا، برجعلی ، احمد و منصوبی فر ، محسن (۱۳۹۰)، اثربخشی آموزش برنامه مدیریت استرس بر کیفیت زندگی زنان شاغل،فصلنامه تازه های روانشناسی صنعتی/سازمانی،سال دوم. شماره هفتم،ص ۵۲-۴۳.
پناغی، لیلی؛ قهاری، شهربانو؛ احمدآبادی، زهره؛ یوسفی، حمید (۱۳۸۷)، همسرآزاری و سلامت: نقش حمایت اجتماعی و راهبردهای مقابله. فصلنامه روانشناسان ایرانی، سال پنجم، ۱۷: ۷۶-۶۹.
پورافکاری، نصرت الله(۱۳۷۳)، فرهنگ جامع روانشناسی ، روان پزشکی، تهران انتشارات فرهنگ معاصر( چاپ اول).
پیرلو، هنری(۱۳۷۰)، استرس دائمی ، ترجمه عباس قریب، تهران انتشارات دهخدا.
ثمری، علی اکبر ، لعلی فاز ، احمد ، عسکری، عباس علی(۱۳۸۵)، بررسی منابع حمایتی و شیوه های مقابله با عوامل استرس زا در دانشجویان،فصلنامه اصول بهداشت روانی،سال هشتم، شماره سی یکم و سی و دوم، صفحه ۱۰۷-۹۷٫
جی اسمیت، فلیپ؛ هولفیش؛ اج گوردون (۱۳۷۱)، تفکر منفی، ترجمه شریعتمداری، تهران انتشارات سمت (چاپ دوم).
چامپیون، لورنا؛ پاور، میک(۱۳۸۵)، آسیب شناسی روانی بزرگسالان، ترجمه ی علی اکبر خسروی و هورا رهبری، تهران انتشارات آییژ.
چناری، رقیه؛ نوروزی، آزیتا؛ طهماسبی، رحیم (۱۳۹۲)، بررسی رابطه حمایت اجتماعی درک شده با رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت در جانبازان شیمیایی استان ایلام سال ۹۲- ۹۱، مجله علمی پژوهشی طب جانباز ، سال ششم،۲۱ :۱۰- ۱٫
حسینی، ساناز؛ مقتدر، لیلا (۱۳۸۸)، اثربخشی آموزش راهبرهای مقابله با استرس بر سازگاری اجتماعی. فصلنامه اندیشه و رفتار، دوره سوم، ۱۲: ۷۳-۶۶.
خدایاری فرد، محمد؛ پرند، اکرم، (۱۳۸۵)، استرس و روش های مقابله با آن ، انتشارات دانشگاه تهران، (چاپ دوم) .
خراسانی زاده، علی (۱۳۷۵)، مقدمه ای بر کاربرد نرم افزار Sps S در پژوهش آماری، تهران انتشارات قائم (چاپ اول).
دابسون، کیت بس؛ محمد خانی، پروانه (۱۳۸۵)، پیشگیری از عود افسردگی: یک رویکزد شناختی-رفتاری، تهران دانشگاه علوم بهزیستی و توان بخشی.
درایدن، ویندی؛ یانگورا، جوزف(۱۳۸۰)، روان درمانی و مشاوره عقلانی- هیجانی- رفتاری، ترجمه ی رضایی،مظاهر؛ خضری مقدم، نوشیروان، تهران انتشارات ارجمند.
دلاور، علی (۱۳۸۰)، مبانی نظری و علمی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، تهران انتشارات رشد (چاپ اول).
دلاور، علی(۱۳۸۲)، احتمالات آمار کاربردی در روانشناسی و علوم تربیتی، تهران انتشارات رشد (چاپ هفتم).
ذکی، محمدعلی(۱۳۸۷)، پایایی و روایی مقیاس حمایت اجتماعی در دانشجویان دانشگاه های اصفهان، مجله روانپزشکی و روان شناسی بالینی ایران، سال چهاردهم، شماره ۴٫
رادفر، شکوفه؛ جزایری، سیده طاهره؛ حقانی، حمید؛ حبیبی، مهدی؛ انوری، سمیه السادات (۱۳۹۰)، بررسی مقایسه ای وضعیت حافظه در بین جانبازان مبتلا به اختلال استرس بعد از حادثه توام با افسردگی و بیماران افسرده غیر جانباز، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، سال دوازده، ۶۹: ۷۹۲- ۷۸۷٫
راس، آلن(۱۳۸۳)، روان شناسی شخصیت (نظریه ها و فرآیندها)، ترجمه ی سیاوش جمالفر، تهران انتشارات بعثت.
راجر، جان؛ مک ویلیامز، پیتر، تفکر منفی، ترجمه مهدی قراچه داغی، تهران انتشارات تبیان (چاپ اول).
رادی، حسین، مشایخی، سمانه، نوری، نجیب الله، (۱۳۹۲)، بررسی رابطه خوش‌بینی اسلامی، افسردگی و سبک‌های مقابله با استرس در دانشجویان. فصلنامه روانشناسی و دین، سال ششم، ۱: ۴۴-۲۹.
رضا خانی، ضیاء الدین (۱۳۷۶)، تفکر نوین، تهران انتشارات کویر (چاپ اول).
روزنهان، دیوید ال؛ سلیگمن، ماتین ای پی(۱۳۸۸)، روان شناسی نابهنجاری آسیب شناسی روانی، ترجمه یحیی سید محمدی، تهران انتشارات ساوالان .
ریاحی، محمد اسماعیل؛ علی وردی نیا، اکبر؛ پورحسین، زینب (۱۳۸۹)، بررسی رابطه حمایت اجتماعی و سلامت روان. فصلنامه علمی- پژوهشی رفاه اجتماعی، سال دهم، ۳۹: ۱۲۱-۸۵.
ریو، جان.مارشال (۱۳۸۸)، انگیزش و هیجان، ترجمه ی یحیی سید محمدی، تهران انتشارات ویرایش.

۲۵۰۴۱۷

۱۴۴

۱۱۱۸۱۸

۶۸

۲۳۰۸۸۴

۱۳۳

۶۸۴۰

۲۴

۱۷۸۲۳

۵۶

۵-۳٫ روش و ابزار گردآوری داده ها^[۵۳] و اطلاعات ^[۵۴] تحقیق :
یکی از اصلی تر ین بخش های هر کار پژوهشی را جمع آوری اطلاعات تشکیل می دهد. چنانچه این کار به شکل منظم وصحیح صورت پذیرد کار تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری از داده ها با سرعت و دقت خوبی انجام خواهد شد. روش‌های گردآوری اطلاعات پژوهش به دو دسته کتابخانه‌ای و میدانی تقسیم می‌شود. در خصوص گردآوری اطلاعات مربوط به ادبیات موضوع و پیشینه پژوهش از روش‌های کتابخانه‌ای و جهت جمع آوری اطلاعات برای تایید یا رد فرضیه‌های پژوهش از روش میدانی استفاده می‌شود. در عملیات میدانی پژوهشگر با پاسخ دهندگان ارتباط برقرار کرده ، ابزار جمع آوری اطلاعات (روش ارتباطات بر مبنای پرسش از پاسخ دهندگان(مصاحبه یا پرسشنامه) یا روش مشاهده (ثبت برخی از جنبه های معین رفتار مصرف کننده به طور فیزیکی یا مکانیکی)) را بکار می برد، اطلاعات را ثبت و آنها را برای پردازش به یک مرکز باز می گرداند.( احمد روستا و داور ونوس، ۱۳۹۰،۱۹۱)

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

ابزار اصلی پژوهش، یک پرسشنامه اقتباس شده از تحقیق آقای آدپوجا (۲۰۱۲نیجیریه )است که دارای ۲ بخش (داده ­های زیستی و سوالات پژوهش) می باشد. پرسشنامه حاوی ۲۰ سوال با ۶ ساختار شامل، رضایت و وفاداری مشتری (متغیر وابسته)، کیفیت خدمات، قیمت/ تعرفه، خدمات/ توجه به مشتری، و تصویر ذهنی از شرکت (متغیرهای مستقل)بوده که هریک دارای ۵-۲ سوال در یک مقیاس ۵ نقطه­ای لیکرت می باشند. نقطه ۵ به “کاملا موافق” و نقطه ۱ به “کاملا مخالف” اختصاص یافته است.
پس از جمع آوری پرسشنامه ، داده های خام آنها را استخراج و وارد نرم افزار EXECLL نموده سپس با روش الگویابی معادلات ساختاری با بهره گرفتن از نرم افزار LISREL 8.54 به تحلیل مدل پرداختیم.
۶-۳٫ اعتبار یا روایی و پایایی یا قابلیت اطمینان
مفهوم اعتبار به این سؤال پاسخ می دهد که ابزار اندازه گیری تا چه حد خصیصه مورد نظر را می­سنجد. بدون آگاهی از اعتبار ابزار اندازه گیری نمی توان به دقت داده های حاصل از آن اطمینان داشت .ابزار اندازه گیری ممکن است برای اندازه گیری یک خصیصه ویژه دارای اعتبار باشد، در حالی که برای سنجش خصیصه دیگری بر روی جامعه دیگر از هیچ گونه اعتباری برخوردار نباشد(سرمد و همکاران، ۱۳۸۶، ۱۷۰).
در تحقیق حاضر، علی رغم استفاده از پرسشنامه استانداردی که قبلا اعتبار آن مورد تائید قرارگرفته است ، مجددا پرسشنامه پس از ترجمه به فارسی در اختیار خبرگان امر و متخصصین رضایت مشتری قرار گرفته و از روایی ابزار اندازه ­گیری، در سنجش متغیرهای تحقیق اطمینان حاصل شده است.
هدف و منظور از سنجش پایایی و ثبات پرسشنامه این است که در زمان­ها و مکان­های مختلف قابلیت استفاده داشته باشد. در واقع پژوهشی پایا است که ابزار اندازه گیری آن معتبر باشد و چنان چه این پژوهش توسط فرد دیگر یا همان پژوهشگر دوباره در زمان ها و مکان های دیگر انجام بشود به همان نتایج مشابه بتوان دست یافت.به بیان دیگر پرسش نامه ای معتبر است که اگر صفت های مورد سنجش با همان وسیله و تحت شرایط مشابه و در زمان های مختلف مجددا اندازه گیری شوند، نتایج تقریبا یکسان حاصل شود.
یکی از روش­های محاسبه پایایی، استفاده از فرمول آلفای کرونباخ است. ضریب آلفای کرونباخ توسط کرونباخ ابداع شده و یکی از متداولترین روش­های اندازه گیری اعتماد پذیری و یا پایائی پرسش نامه است.این روش برای محاسبه همگونی درونی ابزار اندازه ­گیری از جمله پرسشنامه ­ها یا آزمون­هایی که خصیصه­ های مختلف را اندازه ­گیری می­ کنند به کار می­رود. در اینگونه ابزار پاسخ هر سوال می ­تواند مقادیر عددی مختلف را اختیار کند. از آنجا که آلفای کارونباخ معمولاً شاخص کاملاً مناسبی برای سنجش قابلیت اعتماد ابزار اندازه ­گیری و هماهنگی درونی میان عناصر آن است، بنابراین قابلیت اعتماد پرسشنامه ­ها معمولاً به کمک آلفای کرونباخ ارزیابی می­گردد.
ضریب آلفای کرونباخ بین صفر و یک است که در واقع همان همبستگی داده ­ها در زمان­های مختلف
می­باشد؛ عدد ۱، حداکثر همبستگی و عدد صفر، حداقل همبستگی را نشان می­دهد.(حافظ­نیا، ۱۳۸۲، ص ۱۳۲) برای محاسبه ضریب آلفای کرونباخ، ابتدا باید واریانس نمره ­های هر زیرمجموعه سوالات پرسشنامه و واریانس کل را محاسبه و سپس با بهره گرفتن از فرمول زیر مقدار ضریب آلفا را محاسبه کرد.

که در آن؛
، تعداد پرسشنامه ­ها؛ ، واریانس زیر آزمون ام و ، واریانس کل آزمون است.
هر قدر ضریب آلفای به دست آمده به یک نزدیکتر باشد، بیانگر قابلیت اعتماد بیشتر پرسشنامه است. قابل ذکر است که ضریب آلفای کمتر از ۷/۰ معمولاً ضعیف و دامنه بالای ۷/۰ خوب تلقی می­ شود. البته هر چه قدر ضریب پایایی به عدد یک نزدیکتر باشد، بهتر است.
رایج ترین مقیاس که در تحقیقات اجتماعی بکار می رود مقیاس لیکرت است. در مقیاس لیکرت اساس کار بر فرض هم وزن بودن گویه ها استوار است. بدین ترتیب به هر گویه نمراتی (مثلا از ۱ تا ۵ برای مقیاس لیکرت ۵ گویه ای) داده می شود که مجموع نمراتی که هر فرد از گویه ها میگیرد نمایانگر گرایش او خواهد بود.
یک آزمون زمانی دارای پایایی است که نمره ­های مشاهده و نمره ­های واقعی آن دارای همبستگی بالایی باشند. بررسی پایایی از مراحل مهم و حساس طراحی پرسشنامه است. در تحقیق حاضر برای ارزیابی پایایی از ضریب آلفای کرونباخ و برای محاسبه آن از نرم افزار SPSS20 استفاده شده است.
برای بررسی پایایی قبل از جمع آوری نمونه اصلی یک پیش نمونه به حجم مناسب جمع آوری می­ شود و پایایی سوالات پرسشنامه توسط اطلاعات جمع­آوری شده از نمونه مورد بررسی قرار می­گیرد. برای بررسی پایایی پرسشنامه از یک نمونه اولیه با حجم ۲۵ استفاده شده است.
در جدول زیر ضریب آلفای کرونباخ توسط نرم افزار SPSS20 محاسبه شده است. اگر مقدار آلفای کرونباخ بزرگتر از ۷/۰ باشد، نشان دهنده پایا بودن سوالات مطرح شده است.
جدول ۲-۳.مقادیر آلفای کرونباخ برای شاخص­ های پژوهش

شاخص

تعداد سوالات

آلفای کرونباخ

رضایت مشتری

۲

۷۰۸/۰

وفاداری مشتری

۲

۷۲۳/۰

بى‏تردید افعال امام با توجه به عصمت و مقام والای امام در علم و یقین، متقن و حکیمانه است و امری از ناحیه آنها بدون تأیید الهی سر نمى‏زند که در بیان آن در ذیل مباحث محدث بودن امام و برخورداری امام از وحی تأییدی و تسدیدی گذشت لکن در قصص قرآن کریم موارد متعددی وجود دارد که می‌توان در حکمت غیبت امام به آن استناد نمود:
أ- قصه حضرت موسی(ع) و خضر(ع)
در مسأله «حکمت غیبت امام عصر(ع)» پیش از اشاره به آیاتی که بیانگر برخی حکمت‏های غیبت است، در ابتدا لازم است که به اصل دانستن حکمت غیبت اشاره کرد که به نظر نگارنده این سطور قصه حضرت موسی(ع) و خضر(ع) که در سوره کهف آمده به خوبی در این زمینه گویا خواهد بود. در واقع یکی از پیام‏های تربیتی داستان مذکور این است که اگر انسان شخصی را به یقین به عنوان امام و حجت الهی و شخصی که علمش لدنی بوده و از غیب آگاهی دارد و از عصمت برخوردار است، قبول دارد. حتی اگر حکمت افعال و اقوال امام بر وی مشتبه باشد هرگز حق ندارد که افعال و اقوال امام را غیرحکیمانه بداند. حتی گاهی از اوقات انسان وظیفه ندارد که علت و چرایی افعال آن شخص را جویا شود بلکه باید تسلیم محض امر امام باشد، اگرچه که اگر بنا بر فهم و درک عمیق بخشی از آن را پی ببرد و یا آن حجت الهی او را آگاه سازد این مطلب نیکو است. لکن آنچه که ناشایست است موضع گیری و مخالفت و نزاع در برابر موضع امام و محکوم جلوه دادن امام است. و این مطلب در خصوص همه ائمه اطهار(ع) صادق است گویی که داستان مذکور بر رعایت ادب و تبعیت و اطاعت از اقوال و افعال امامان معصوم دلالت دارد چه قیام کنند و چه سکوت و چه صلح کنند و یا امور دیگری متناسب با شرایط و مقتضیات عصری از ایشان سر می‌زند. گفتنی است که یکی از مؤیدات روایی مطلب مذکور پاسخ امام حسن(ع) به ابوسعید عقیصا در چرایی صلح با معاویه است که حضرت فرمود: «آیا نمى‏دانید که من امام مفترض الطّاعه بر شما هستم و به نصّ رسول خدا(ص) یکى از دو سروران جوانان بهشتم؟ گفتند: آرى، فرمود: آیا مى‏دانید که وقتى خضر(ع) کشتى را سوراخ کرد و دیوار را بپا داشت و آن جوان را کشت، این اعمال موجب خشم موسى بن عمران گردید چون حکمت آنها بر وى پوشیده بود؟ امّا آن اعمال نزد خداوند متعال عین حکمت و صواب بود؟..»^[۸۷۳]
در روایت دیگری که گونه دیگری از نقل روایت پیشین است، حضرت در پاسخ به چرایی صلح با معاویه به ابوسعید عقیصا فرمود: «آیا بعد از پدرم(ع) من حجّت خدا بر مردم و امام ایشان نیستم؟ عرضه داشتم: چرا؟ فرمود: آیا مگر من نه آن کسى هستم که رسول خدا(ص) در باره من و برادرم فرمودند: حسن و حسین دو امام بوده چه قیام کرده و چه بنشینند؟ فرمود: پس من امام بوده چه قیام کنم و چه بنشینم، اى اباسعید به همان علّتى که پیامبر خدا ص با بنى ضمره و بنى اشجع و با اهل مکّه هنگام برگشت از حدیبیّه صلح فرمودند من نیز با معاویه صلح نموده‏ام، آنها که رسول خدا(ص) با ایشان صلح فرمود به نصّ کتاب کافر بودند و معاویه و اصحابش به مقتضاى تأویل قرآن کافر مى‏باشند، اى ابا سعید وقتى من امام از جانب خدا بودم نباید رأى مرا تخطئه کنى و عملى را که انجام داده‏ام چه مهادنه و صلح بوده و چه محاربه و جنگ باشد مى‏باید بپذیرى اگر چه حکمت کردار من بر تو مخفى و مشتبه باشد، مگر نمى‏بینى جناب خضر(ع) وقتى کشتى را شکافت و جوان را کشت و دیوار را تعمیر کرد و بپا داشت موسى به غضب آمد و از کردارش سخت برآشفت، جهت غضبناک شدن موسى این بود که حکمت عمل خضر بر او مخفى بود تا آن که خضر(ع) آن را بازگو کرد و موسى راضى گشت، عمل و کردار من نیز همین طور مى‏باشد یعنى از عمل و فعل من خرسند نبوده بلکه غضبناک هستند زیرا حکمت آن بر شما پنهان مى‏باشد و آن این است که اگر من غیر از این مى‏نمودم یک نفر از شیعیان ما روى زمین باقى نمى‏ماند مگر آن که او را مى‏کشتند.^[۸۷۴] که در این فراز به خوبی مشاهده می‌شود که امام حسن(ع) ابتدا به «امام مفترض الطاعه» خویش از ابوسعید اقرار می‌گیرد که لازمه این امر را این می‌داند که لازم است رأی امام چه نبرد و چه صلح سفیهانه تلقی نشود هرچند که وجه حکمت آن بر مردم مشتبه باشد. سپس حضرت به قصه موسی و خضر استناد می‌کند که افعال خضر بر موسی(ع) مشتبه شده بود و حضرت در ادامه فرمودند که شما نیز چون به وجه حکمت صلح جاهل هستید اینگونه بر من به واسطه صلح خشمگین شده و اشکال می‌گیرید. با این توضیح روشن می‌شود که در خصوص حکمت غیبت امام عصر(ع) در ابتدای امر باید به این پیام تربیتی از داستان مذکور توجه داشت که هرچند وجه حکمت غیبت بر ما مشتبه شود اما اگر به امامت، عصمت و علم لدنی امام اعتقاد داریم باید غیبت را امری حکیمانه و ناشی از اراده الهی دانست و هیچ گونه اعتراض و اشکالی نباید به امام متوجه گردد. مؤید دیگر این استنباط از قصه مذکور روایتی از امام صادق(ع) است که حضرت به عبد اللَّه بن فضل هاشمى‏ فرمود: «براى صاحب الأمر غیبت ناگزیرى است که هر باطل‏جویى در آن به شکّ مى‏افتد، عرضه داشتم: فداى شما شوم، براى چه؟ فرمود: به خاطر امرى که ما اجازه‏ نداریم آن را هویدا کنیم، گفتم: در آن غیبت چه حکمتى وجود دارد؟ فرمود: حکمت غیبت او همان حکمتى است که در غیبت حجّتهاى الهى پیش از او بوده است و وجه حکمت غیبت او پس از ظهورش آشکار گردد، همچنان که وجه حکمت کارهاى خضر(ع) از شکستن کشتى و کشتن پسر و بپاداشتن دیوار بر موسى(ع) روشن نبود تا آنکه وقت جدایى آنها فرارسید. اى پسر فضل این امر، امرى از امور الهى و سرّى از اسرار خدا و غیبى از غیوب پروردگار است و چون دانستیم که خداى تعالى حکیم است، تصدیق مى‏کنیم که همه افعال او حکیمانه است اگر چه وجه آن آشکار نباشد»^[۸۷۵]
گفتنی است کراجکی(د ۴۴۹ق) در «کنزالفوائد» در پاسخ به چیستی سبب غیبت امام می‌نویسد: «بر ما لازم نیست که سبب غیبت امام معصوم را بدانیم و واجب نیست که آن را کشف کنیم و ندانستن آن به دین ما زیانى ندارد. آنچه بر ما واجب است این است که معتقدم باشیم که آن غائب امامى است مستجمع همه صفات امامت و داراى دانش کامل و کارى نکند جز آنچه درست و بجا است و اگر چه ما هدف و سبب کارهاى او را ندانیم و خواه ظهور کند یا نهان شود، براى امامت قیام کند یا خانه‏نشین گردد، در هر حالى به وظیفه خود عمل کرده و خود او باید بداند که‏ چه مى‏کند و براى چه مى‏کند و بر او است انجام وظیفه واجبش نه بر ما و بر ما لازم نیست هر چه او داند بدانیم چنانچه لازم نیست هر چه او کند بکنیم و همان تمسک به اصل کلى عصمت او که درست کار است در همه کارى ما را بى‏نیاز کند از دانستن علتهاى کارهاش و اگر بدانیم علتها را چه خوب است و اگر هم ندانیم زیانى به مذهب و عقیده ما ندارد چنانچه نزد ما و مخالفان ما از اهل سنت ثابت است که رسول خدا ص هر کارى کرده و هر چه گفته درست و بجا بوده و خطا نداشته و در باره آن سر تسلیم و رضا داریم اگر چه سبب آنها را ندانیم».
وی سپس در پاسخ به چرایی برخی افعالی که از رسول خدا(ص) انجام داد که گاه نبرد و گاه صلح کرد و اموری دیگر می‌نویسد: «آن حضرت مصلحت‏شناستر از امت بوده است و این پذیرش او از ناچارى بوده براى اینکه در تنگنا افتاده یا مصلحتى داشته که خودش مى‏دانسته و او داراى دانش کاملى بوده است و در باره فرمان خود تقصیر و خطا نمى‏کرده و نادانى ما به سبب کارش زیانى ندارد به عقیده و بنیاد دینى ما و همچنین است گفته ما در سبب غیبت امام زمان و صاحب العصر(ع).
وی در ادامه سبب قعود امیرالمؤمنین(ع) و عدم محاربه با خلفاء سه گانه و محاربه حضرت با ناکثین، مارقین و قاسطین را همین اصل مذکور دانسته است. البته وی در ادامه به سبب غیبت نیز پرداخته است.^[۸۷۶] که دیدگاه وی شبیه آن مطلبی است که از ماجرای موسی و خضر استنباط می‌شود.
ب– حضرت موسی(ع) و ترس از قتل
پس از اشاره به پیام تربیتی مذکور در گام بعدی به نظر می‌رسد که یکی از اسباب غیبت خوف از قتل باشد. که به عنوان نمونه بزرگانی چون سید مرتضی، کراجکی، شیخ طوسی، فضل بن حسن طبرسی، قطب راوندی و اربلی به این سبب اشاره کرده‏‏‏اند‌‏.^[۸۷۷] زیرا بنا بر دلیل عقلی دفع خطر احتمالی عقلا لازم است به ویژه اینکه امام عصر(ع) آخرین حجت الهی و بقیه الله و ذخیره خداوند است که خداوند اراده کرده که به واسطه او عدل و داد را در زمین برقرار کند لذا حفظ جان حضرت از اوجب واجبات بوده لذا غیبت علاوه بر اشتمال برخی حمکت‏های دیگر بهترین استراتژی است که از ناحیه خداوند اراده شده است.
لازم به ذکر است که اگر گفته شود چگونه امکان دارد که شخصی جهت حفظ جان غائب شود در پاسخ، به دو آیه از قصص قرآن اشاره می‌کنیم:
نخست آیه «وَ جَاءَ رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَا الْمَدِینَهِ یَسْعَى‏ قَالَ یَامُوسىَ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنىّ‏ِ لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ فخََرَجَ مِنهَْا خَائفًا یَترََقَّبُ قَالَ رَبّ‏ِ نجَِّنىِ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ»^[۸۷۸]
دوم آیه «وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتىِ فَعَلْتَ وَ أَنتَ مِنَ الْکَافِرِینَ قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ فَفَرَرْتُ مِنکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لىِ رَبىّ‏ِ حُکْمًا وَ جَعَلَنىِ مِنَ الْمُرْسَلِینَ»^[۸۷۹]
هر دو آیه به صراحت بیانگر خروج و فرار حضرت موسی(ع) از مصر است در حالی که بر اساس آیه اول بر جان خویش خوف داشت و بنابر آیه دوم فرار هنگامی بود که بر جان خویش ترسید یعنی علت فرار از مصر خوف بیان شده است. لذا همانگونه که خوف از قتل سبب فرار و غیبت حضرت موسی(ع) شده است، خوف از ظالمین و ضرورت حفظ جان یکی از مهمترین اسباب غیبت بشمار می‌رود.
گفتنی است که این امر در سیره امام حسین(ع) نیز بوده است زیرا در گزارش تاریخی حرکت حضرت به سمت مکه چنین آمده است: «امام حسین(ع) به سوی مکه رهسپار شد و این آیه را تلاوت کرد: «فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» حضرت امام حسین(ع) از جاده معمولى حرکت کرد همراهیان به عرض رسانیدند شما هم مانند پسر زبیر از بى‏راهه حرکت کنید که هر گاه در صدد تعقیب شما برآیند به جناب شما دست پیدا نکنند. امام پاسخ داد به خدا سوگند هیچ گاه از راه عمومى به بیراهه نخواهم رفت و همچنان از همین راه پیش خواهم رفت تا ‏ببینم قضاى خدا درباره من چگونه حکومت خواهد کرد. حضرت در شب جمعه سوم شعبان وارد مکه مکرمه شد و هنگام ورود این آیه را تلاوت کرد «وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسى‏ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ»^[۸۸۰]. در واقع امام حسین(ع) همان آیات ماجرای خروج خائفانه حضرت موسی(ع) از مصر به سوی مدین را قرائت کردند که به وضوح دلالت بر تأسی امام حسین(ع) به حرکت و هجرت حضرت موسی(ع) است افزون بر اینکه دلالت تضمنی بر صحت عمل حضرت موسی(ع) دارد که البته صحت این امر از سیاق آیات و نیز به دلیل عصمت حضرت موسی(ع) نیز قابل برداشت است.
گفتنی است روایات متعددی دیگری وجود دارد که به خوبی بیانگر شباهت عمل امام عصر(ع) به عمل حضرت موسی(ع) است مانند روایات زیر:
أ- نعمانی به اسناد خویش از امام صادق(ع) نقل کرده که حضرت فرمود: همانا صاحب این امر غیبتی دارد که در آن این آیه را تلاوت می‌کند: «فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ»^[۸۸۱]‏
ب- نعمانی و شیخ صدوق به اسناد خویش از امام صادق(ع) نقل کرده‏اند که حضرت فرمود: هنگامی که قائم(ع) قیام کند این آیه را می‌خواند فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ‏»^[۸۸۲] البته روایات متعدد دیگری نیز وجود دارد که در آن ذکر شده که در امام عصر(ع) سنتی از حضرت موسی(ع) وجود دارد و آن خروج از روی خوف است. لذا نعمانی در ذیل این روایات می‌نویسد: این روایات مصداق این فرمایش است که «در حضرت مهدی(ع) سنتی از موسی(ع) وجود دارد که او در حال بیم و ترس است»^[۸۸۳]
ج- قرار دادن یوسف(ع) در پنهان گاه چاه
در راستای سبب غیبت به ماجرای قرار دادن حضرت یوسف(ع) در نهانگاه چاه نیز می‌توان استناد نمود. توضیح اینکه این ماجرا در آیات «قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لا تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فی‏ غَیابَتِ الْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیَّارَهِ إِنْ کُنْتُمْ فاعِلینَ»^[۸۸۴] و «فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فی‏ غَیابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ»^[۸۸۵] بیان شده است.
از این آیات می‌توان چنین برداشت نمود که همانگونه که برادران یوسف به دست خویش با قرار دادن وی در «غیابت الجب» موجبات و اسباب غیبت حضرت یوسف را فراهم کردند در ارتباط با غیبت امام عصر(ع) نیز چنین است به تعبیر دیگر اگرچه برخی از اسباب و موجبات غیبت ناشی از علم، حکمت و اراده الهی و علم لدنی امام است لکن برخی دیگر از موجبات و اسباب غیبت و یا اسباب استمرار غیبت از ناحیه عموم مردم است که بیشتر کسانی که به حضرت اعتقاد دارند موجبات فرج را به سهم خویش مهیا نمى‏کنند و برای ظهور زمینه سازی نمى‏کنند از سوی دیگر دشمنان نیز از زمان آغاز غیبت بیشتر شده و انگیزه‏های آنها بر قتل حضرت به یقین بیشتر شده است.^[۸۸۶]

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

بنابراین برخی از اسباب غیبت و یا برخی از اسباب استمرار و طولانی شدن غیبت از ناحیه عموم مردم است. مؤید این مطلب توقیعی است که از ناحیه امام عصر(ع) برای شیخ مفید نوشته شده که در فراز از آن چنین آمده است: «..چنانچه شیعیان ما- خدا به طاعت خود موفّقشان بدارد- قلباً در وفاى به عهدشان اجتماع داشتند، سعادت لقاى ما از ایشان به تأخیر نمى‏افتاد و سعادت مشاهده ما با شتاب به ایشان مى‏رسید و اینها همه در پرتو شناخت کامل ما و صداقت محض نسبت به ما مى‏باشد، هیچ امری ما را از ایشان محبوس نمى‏دارد جز اخبارى که از ایشان بما مى‏رسد و ما را مکروه و ناراحت مى‏سازد و از ایشان انتظار نداریم..».^[۸۸۷]
امیرالمؤمنین(ع) نیز در روایتی فرمود: «بدانید که زمین هیچ گاه از حجت الهی خالی نمى‏ماند لکن خداوند به دلیل ظلم، جور و اسراف مردم بر خویش دیدگان مردم را از دیدن حجت خویش نابینا می‌سازد».^[۸۸۸]
۴-۳-۴- رؤیت امام عصر(ع) بى‏آنکه شناخته شود
یکی دیگر از نکات در خصوص غیبت امکان دیدن و نشناختن حضرت در دوران غیبت است که در این موضوع می‌توان به آیه «وَ جاءَ إِخْوَهُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ»^[۸۸۹] استناد نمود. توضیح اینکه این آیه به خوبی نشان می‌دهد که برادران یوسف(ع) که بر او وارد شدند او را نشناختند اما یوسف آنها را شناخت. روایات متعددی از معصومان وجود دارد که ناظر به وجود این سنت در امام عصر(ع) در دوران غیبت است که ذیلاً به برخی از این روایات اشاره می‌کنیم:
امام صادق(ع) فرمود: «در قائم(ع) سنّتى از یوسف است، گفتم: گویا خبر او یا غیبت او را ذکر مى‏کنید؟ فرمود: این مردم شبیه به خوک منکر نیستند که برادران یوسف اسباط و اولاد پیامبران بودند، با یوسف که برادرشان بود و آنها هم برادر وى بودند تجارت کرده و داد و ستد نمودند و وى را نشناختند تا آنگاه که گفت: من یوسفم و این هم برادر من است! پس چرا منکر مى‏شوند که خداى تعالى در روزگارى بخواهد حجّتش را از آنها پنهان کند؟ یوسف روزى پادشاه مصر بود و بین او و پدرش هجده روز فاصله بود و اگر خداى تعالى مى‏خواست که مکان وى را به او بنمایاند مى‏توانست، به خدا سوگند وقتى به یعقوب و فرزندانش مژده رسید، نه روزه خودشان را به مصر رسانیدند، چرا این مردم منکرند که خداى تعالى با حجّت خود همان کند که با یوسف کرد؟ در بین ایشان گردش کند و در بازارهاى آنها راه رود و بر بساط آنها پا نهد و آنها او را نشناسند تا آنگاه که خداوند متعال به او اذن دهد که خود را به آنها معرّفى سازد همان گونه که به یوسف اذن داد آنگاه که به ایشان گفت: آیا مى‏دانید آنگاه که نادان بودید چه بر سر یوسف و برادرش آوردید؟ گفتند: آیا تو خودت یوسف نیستى؟ گفت: من یوسفم و این هم برادر من است.^[۸۹۰]
امیرالمؤمنین(ع) نیز در روایتی فرمود: «بدانید که زمین هیچ گاه از حجت الهی خالی نمى‏ماند لکن خداوند به دلیل ظلم، جور و اسراف مردم بر خویش دیدگان مردم را از دیدن حجت خویش نابینا می‌سازد و اگر زمین لحظه‏ای از حجت الهی خالی شود، قطعاً اهل زمین را فرو خواهد برد لکن حجت الهی مردم را می‌شناسد در حالی که مردم او را نمى‏شناسند همانگونه که یوسف(ع) مردم را می‌شناخت در حالی که برادرانش او را نمى‏شناختند..»^[۸۹۱]
گفتنی است که شیخ صدوق در «کمال‏الدین» می‌نویسد: «همان گونه که روا باشد موسى(ع) در دامن فرعون پرورش یابد و وى او را نشناسد و در طلبش فرزندان بنى اسرائیل را بکشد، همچنین روا باشد که صاحب الزّمان(ع) به شخصه در میان مردم موجود باشد و در مجالس ایشان در آید و بر بساط ایشان پا نهد و در بازارهاى ایشان راه برود و او را نشناسند تا آنکه هنگام ظهورش فرا رسد».^[۸۹۲]
قطب راوندی نیز در ذیل روایتی ناظر به مطلب مذکور، می‌نویسد: «همانا عده بسیاری از مردم، خضر را در مکه در طواف کعبه مى‏بینند یا در بیابانها وقتى که گمشدگان را راهنمائى مى‏کند و یا در دریا هنگام غرق کشتى که آن را حفظ مى‏کند، اما او را در آن حال نمى‏شناسند، ولى وقتى که رفت و ناپدید شد با قرائنى مى‏فهمند که او «خضر» است‏. همین طور است صاحب امر، عده زیادى از مردم او را در هر زمان و مکانهاى مختلف هنگام وقوع بلایى بر مسلمانان با صفات و هیئت خودش مى‏بینند، ولى او را نمى‏شناسند. و او کسانى را که نیت بد به مسلمانان داشته باشند یا بخواهند آنان را به قتل برسانند یا تبعید کنند، دفع مى‏کند. و این مسائل زیادتر از این است که در یک کتاب بزرگى جا بگیرند و معتمدین، آنان را نقل کرده‏اند و فهمیده‏اند که جز «مهدى آل محمّد(ص) نیست. و این از معجزات آشکار است و نظائرى در پیامبران قبلى دارد.»^[۸۹۳]
۴-۴- طول عمر امام عصر(ع)
یکی از شبهات مخالفان در خصوص امام عصر(ع) غیر عادى‌بودن طول عمر ایشان است. شیخ مفید در رد این شبهه این امر را امری خارج از عادت ندانسته زیرا افراد بسیاری در تاریخ بشریت از طول عمر برخوردار بوده‏‏‏اند و مى‏نویسد: «و ما جرت به عاده فی بعض الأزمان لم یمتنع وجوده فی غیرها و کان حکم مستقبلها کحکم ماضیها على البیان» در واقع وجود نمونه‏‏‏های عینی از معمرین گویای عدم امتناع و محال نبودن طول عمر در غیر آنهاست. و این امر گویای این است که خداوند بر این امر قادر است و این بیانگر بطلان ادعای خصم است. وی در ادامه مى‏نویسد: «دانشمندان و تاریخ‏نویسان پیرو ادیان آسمانى، نوشته‏اند که آدم ابو البشر قریب هزار سال عمر کرد در حالى که از ابتداى خلقت وى تا واپسین روزى که از دنیا رفت، ابدا در او تغییرى حاصل نشد و حالات متعارفى که در انسانهاى دیگر پیدا مى‏شود؛ مانند: طفولیت، جوانى، پیرى، ضعف، قدرت، علم و جهل، بکلى در او راه نیافت و همواره بر یک خلق و خوى و صورت بود تا از دنیا رفت. نکته بسیار عجیب دیگرى که در مورد او انجام گرفت، این بود که مانند انسانهاى دیگر، منشأ وجودى او، پدر و مادرى از نوع بشر نبودند، بلکه خداوند او را از «گل سخت و چسبنده» به شکل و صورت و فطرت و طبیعت انسان آفرید، در حالى که هرگز وسیله و اسبابى براى آفرینش او به کار نبرد. قرآن صریحا اعلام مى‏کند که حضرت نوح(ع) ۹۵۰ سال قومش را به درستى و خداپرستى دعوت نمود و قبل از این زمان، مدتهاى طولانى زندگى کرد، در حالى که ابدا ضعف، سستى، پیرى، ناتوانى، عجز و جهل به وجودش راه نیافت». وی در ادامه به برخی از معمرین در طول تاریخ اشاره کرده افرادی چون لقمان بن عاد کبیر که پس از خضر طولانى‌ترین مردم در عمر بوده که حدود ۳۵۰۰ سال ذکر شده و نیز «ربیع بن ضبیع بن وهب» که حدود ۳۴۰ سال عمر داشت پیامبر اکرم(ص) را درک کرد لکن اسلام نیاورد. و نیز «مستوغر بن ربیعه بن کعب» که ۳۳۳ سال عمر کرد. و نیز «أکثم بن صیفی أسدی» ۳۳۰ سال عمر کرد پیامبر اکرم(ص) را درک کرد و به ایمان آورد و پیش از آنکه با حضرت دیدار کند فوت شد. پدر وی «صیفی بن ریاح بن أکثم» نیز از معمرین بوده که ۲۶۶ سال عمر کرد. و نیز افراد دیگری که شیخ مفید بدانها اشاره کرده است.^[۸۹۴]
شیخ صدوق به روایتی از رسول خدا(ص) استناد کرده که حضرت فرمود: «هر آنچه در امت‏های ‏پیشین رخ داده است، عیناً در این امت نیز رخ خواهد داد» و در ادامه با اشاره به آیه «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى‏ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فیهِمْ أَلْفَ سَنَهٍ إِلاَّ خَمْسینَ عاماً..»^[۸۹۵] به روایت دیگری استناد کرده که سنت طول عمر حضرت نوح(ع) در امام عصر(ع) وجود دارد.^[۸۹۶] گفتنی است ابوالصلاح حلبی، شیخ طوسی و طبرسی طول عمر را در طول تاریخ غیر عادی مدانسته‏اند لذا علاوه بر اشاره به برخی از معمران در طول تاریخ، به عمر حضرت نوح(ع) و حضرت خضر(ع) و نیز به اصحاب کهف نیز اشاره کرده‏اند.^[۸۹۷]
اما در بیان جواب حلی به آیه «فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحِینَ لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلى‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ»^[۸۹۸] نیز می‌توان در دفاع از طول عمر امام عصر(ع) استناد کرد. با این توضیح که اگر حضرت یونس(ع) در شکم ماهی خداوند را تسبیح نمى‏کرد بى‏تردید تا روز قیامت در دل شکم ماهی می‌ماند. به گفته برخی از معاصران حال که زنده ماندن یک انسان در شکم ماهی در اعماق دریا تا روز قیامت ممکن باشد، چگونه زنده ماندن یک انسان بر روی خشکی در هوای طبیعت در سایه حفظ و عنایت الهی تا زمانی که خدا بخواهد، ممکن نباشد.^[۸۹۹]
آیه «أَوْ کَالَّذی مَرَّ عَلى‏ قَرْیَهٍ وَ هِیَ خاوِیَهٌ عَلى‏ عُرُوشِها قالَ أَنَّى یُحْیی‏ هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَهَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَهَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى‏ طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلى‏ حِمارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَهً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَکْسُوها لَحْماً..»^[۹۰۰] نیز مى‏تواند در جواب حلی به شبهه طول عمر مفید باشد که در سطور آتی در ذیل مبحث بقاء بر شباب به آن اشاره می‌کنیم.
۴-۵- پایایی دوران جوانی امام عصر(ع)
یکی دیگر از مباحث مهدویت پایایی جوانی امام عصر(ع) و به تعبیر دیگر بقاء بر شباب است. توضیح اینکه در روایات متعددی تصریح شده که امام عصر(ع) هنگام ظهور در سیمای متناسب با سنین جوانی نمایان می‌شود که ذیلاً به برخی از این روایات اشاره می‌کنیم:
أ- امام حسن(ع) در روایتی فرمود: «آنگاه که حضرت خروج کند بیعت احدى بر گردن او نباشد. او نهمین از فرزندان برادرم حسین است و فرزند سرور کنیزان، خداوند عمر او را در دوران غیبش طولانى مى‏گرداند، سپس با قدرت خود او را در صورت جوانى که کمتر از چهل سال دارد ظاهر مى‏سازد تا بدانند که خداوند بر هر کارى توانا است»^[۹۰۱]
ب- امام صادق(ع) نیز در روایتی فرمود: «هنگامی که حضرت قائم(ع) قیام نماید، به یقین برخی از مردم او را انکار خواهند کرد زیرا او در سیمای شخصی جوان به سوی امت باز مى‏گردد..».^[۹۰۲]
ج- امام صادق(ع) نیز در روایتی فرمود: «..حضرت قائم(ع) در سیمای جوان سی و دو ساله ظاهر مى‏شود، گروهی از مردم از او برمی گردند و او زمین را پس از آنکه از ظلم و جور لبریز گشته است، از قسط و عدل سرشار خواهد کرد».^[۹۰۳]
د- امام رضا(ع) نیز درباره علائم قائم(عج) هنگام ظهور به اباصلت هروی فرمود: «نشانه‏اش این است که در سنّ پیرى است ولى منظرش جوان است به گونه‏اى که بیننده مى‏پندارد چهل ساله و یا کمتر از آن است و نشانه دیگرش آن است که به گذشت شب و روز پیر نشود تا آنکه اجلش فرا رسد».^[۹۰۴]
گفتنی است طول عمر با بقاء شباب اندکی تفاوت دارد زیرا ممکن است کسی طول عمر داشته باشد اما شباب را نداشته باشد که عادتا نیز همینگونه است. لذا برای بقاء شباب حضرت مهدی ارواحنا فداه می‌توان به آیات داستانی زیر استناد کرد:
۴-۵-۱- قصه اصحاب کهف
قصه اصحاب کهف در قرآن کریم نمونه بارزی بر امکان بقاء شباب است. توضیح اینکه بنابر آیه «وَ لَبِثُوا فی‏ کَهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَهٍ سِنینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً»^[۹۰۵] اصحاب کهف مدت ۳۰۹ سال در غار بودند. از سوی دیگر خداوند در آیه دیگری می‌فرماید: «وَ کَذلِکَ بَعَثْناهُمْ لِیَتَسائَلُوا بَیْنَهُمْ قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قالُوا لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ..»^[۹۰۶] که این آیه حکایت از آن دارد که آنها پس از بیداری و یا زنده شدن از یکدیگر سؤال کردند که چه مدتی در غار درنگ کردید؟! گروهی پاسخ دادند که یک روز و یا بخشی از روز، گروه دیگر پاسخ دادند که خداوند به مدتی که درنگ کرده‏اید آگاه تر است. نگارنده بر اساس فراز مزبور بر این باور است که این فراز دلالت اشاری بر بقاء شباب آنها دارد زیرا اگر درنگ ۳۰۹ ساله در غار بر بدن آنها تأثیر می‌گذاشت، بى‏تردید آثار پیری به وضوح در سیمای آنها اعم از سپیدی و بلندی موی سر و محاسن، چروکیدگی پوست بدن و تغییر در صدا و امور دیگر نمایان می‌بود و اگر چنین بود آنها به اجمال می‌فهمیدند که چندین سال در غار درنگ کرده‏اند لکن آیه بیانگر این است که ایشان مدت ماندن خویش در غار را یک روز و یا بخشی از روز دانسته‏اند لذا این آیات اشاره به این مطلب دارد که آنها پس از بیداری یا پس از زنده شدن، همگی به همان حالتی بودند که ۳۰۹ سال پیش از آن وارد غار شده بودند و این مطلب بیانگر تحقق بقاء بر شباب در ایشان است.
۴-۵-۲- ماجرای عزیر(ع)
آیه دیگری که در ارتباط با بقاء شباب می‌توان به آن استناد کرد آیه «أَوْ کَالَّذی مَرَّ عَلى‏ قَرْیَهٍ وَ هِیَ خاوِیَهٌ عَلى‏ عُرُوشِها قالَ أَنَّى یُحْیی‏ هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَهَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَهَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى‏ طَعامِکَ وَ شَرابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلى‏ حِمارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَهً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَکْسُوها لَحْماً..»^[۹۰۷] می‌باشد که بیانگر زنده شدن حضرت عزیر و حمار وی و نیز طراوت و تازگی طعام او پس از ۱۰۰ سال است.
در این آیه سه نمونه از مخلوقات الهی که عبارتند از انسان، حیوان و جماد شایسته است که مورد توجه قرار گیرد.
اما در خصوص حضرت عزیر(ع) سیاق آیه به خوبی گویای این است که وی پس از آنکه ۱۰۰ سال از فوتش گذشته بود خداوند او را زنده کرد و از او پرسید چه مدتی درنگ کردی؟ عزیر در پاسخ عرضه داشت: یک روز و یا بخشی از روز. این فراز به خوبی می‌رساند که اگر مدت ۱۰۰ ساله بر وی تأثیر میگذاشت و آثار پیری را در بدن و سیمای خویش می‌دید بلکه پیری را با تمام وجود احساس می‌کرد، به اجمال به درنگ چندین ساله خویش پی می‌برد و هرگز نمى‏گفت: یک روز و یا بخشی از روز. لذا می‌توان دریافت که درنگ ۱۰۰ ساله بر وی تأثیر نگذاشته است.
نمونه دوم که زنده شدن حیوان مرده است که نمونه عینی بر زنده شدن اموات است.
نمونه سوم در ارتباط با طعام است که در شمار جمادات قرار دارد. نگارنده بر این باور است که از نمونه سوم می‌توان در راستای طول عمر و بقاء بر شباب در امام عصر(ع) به نحو استدلال حلّی استدلال نمود. با این توضیح که با توجه به عدم امکانات سرمایشی و نگهدای غذا در زمان عزیر، عمر طبیعی طعام در هوای آزاد که در آن سالم و تازه بماند و تغییری نکند و فاسد نشود، شاید حداکثر ۳ روز باشد. اما خداوند طعام عزیر را ۱۰۰ سال تازه و با طراوت نگهداشت یعنی خداوند حدود ۱۲۱۶۶ برابر عمر طبیعی طعام، طعام عزیر را سالم و تازه نگه داشته است. لذا بر پایه این مطلب چنین می‌توان استدلال کرد که حال که خداوند قادر است یک موجودی را حدود ۱۲۱۶۶ برابر عمر طبیعی اش سالم، تازه و با طراوت نگه دارد، در مورد انسان نیز که موجودی زنده است نیز می‌تواند به همین اندازه یعنی ۱۲۱۶۶ برابر عمر طبیعی وی او را عمر دهد(استدلال حلی به طول عمر) و او را در این مدت سالم و با طروات و در سن جوانی نگه دارد(استدلال حلی بر بقاء شباب).^[۹۰۸]
اگر اشکال شود که طعام در شمار موجودات زنده نیست لذا مقایسه آن با انسان که موجود زنده است قیاس مع الفارق است لذا این استدلال صحیح نخواهد بود!
در پاسخ می‌گوییم: طعام از آنجایی که موجودی زنده نیست هیچگونه قدرتی بر حفظ خویش از تغییرات و متغیرهای بیرونی و درونی خویش ندارد در واقع طعام، موجودی کاملاً متأثر از متغیرهای بیرونی و درونی است لذا کاملاً منفعل است و از آنجایی که جزء اشیاء حساس به عوامل بیرونی و درونی است به سرعت فاسد می‌شود بر خلاف اشیاء سختی همچون سنگ که تغییر و تحول در آن در مدتی طولانی رخ می‌دهد. اما انسان موجودی زنده است و می‌تواند با انجام برخی امور و پرهیز از برخی امور دیگر تا حدودی مانع از تأثیر گذاری عوامل و متغیرهای مؤثر بیرونی و درونی گردد. لذا این قدرت و امکان در موجودات غیر زنده وجود ندارد به طریق اولی سالم و تازه نگه داشتن آن به مراتب سخت تر از سالم و تازه نگه داشتن انسان خواهد بود لذا استدلال مذکور قیاس مع الفارق نیست. افزون بر اینکه بقاء بر حالت اولیه چه در موجودات زنده و چه در جمادات و اجسام باشد هر دو از قدرت نامحدود الهی سرچشمه می‌گیرد و این در استدلال مذکور کافی است. افزون بر اینکه همانگونه که اشاره شد در این آیه خداوند سه نمونه اعم از انسان، حیوان و جماد را نامبرده که پس از ۱۰۰ سال خداوند این سه مورد را به همان حالت اولیه قرار داده است گویی که این مطلب اشعار به این دارد که طول عمر و بقاء بر همان حالت اولیه در همه موجودات اعم از انسان، حیوان و جماد یکسان است و هیچ فرقی برای خداوند ندارد.
البته در این باب می‌توان به نحو استدلال حلی به صدور معجزات و خوارق عادات از معصومان(ع) نیز استدلال کرد. با این توضیح که اگر در جای خویش اثبات کردیم که معجزات و خوارق عادت از ائمه اطهار(ع) نیز صادر می‌شود، پاسخ روشن است زیرا ظهور در سیمای جوانی از خوارق عادات است که از امام معصوم(ع) صدور آن ممکن است. لذا برخی از متکلمان و دانشمندان امامی به این مطلب اشاره کرده‏‏‏اند‌‏ که طول عمر و بقاء بر شباب در شمار خوارق عادات و معجزات است که از امام معصوم(ع) صادر می‌شود.^[۹۰۹]
افزون بر اینکه امیرالمؤمنین(ع) در روایتی به تحقق بقاء شباب درباره حضرت شعیب(ع) اشاره کرده‏ا‏ند‏.^[۹۱۰] که در صورت اعتماد به روایت مذکور، بقاء بر شباب در خصوص حضرت شعیب(ع) نمونه عینی دیگری از استدلال به امکان بقاء بر شباب در مباحث مهدویت خواهد بود البته با این تفاوت که این مطلب در قرآن کریم ذکر نشده بلکه در روایات قصص انبیاء آمده است.
۴-۶- صدور معجزه در وقت ظهور

۱۰۰ – ۷۵

S1 = خیلی مناسب

۷۵ – ۵۰

S2 = نسبتاً مناسب

۵۰ – ۲۵

S3 = تناسب بحرانی

۲۵ – ۵/۱۲

N₁ = نامناسب، قابل اصلاح

۵/۱۲ – ۰

N₂ = نامناسب، غیر قابل اصلاح

۳-۵ ارزیابی خصوصیات اراضی:

۳-۵-۱ شاخص و درجه اقلیمی :

خصوصیات آب و هوایی حداکثر در چهار گروه نزولات جوی، حرارت رطوبت نسبی و تابش خورشیدی تقسیم می شوند. البته بسته به نوع تیپ بهره وری و محصول، تعداد و نوع آن ها متفاوت خواهد بود. برای ارزیابی هر خصوصیت اقلیمی، مقدار آن در دوره مربوطه با بهره گرفتن از آمار بارندگی محاسبه شده و با مقایسه با جداول اقلیمی، درجه آن تعیین می گردد. برای تلفیق درجات خصوصیات اقلیمی به روش پارامتریک می توان از معادله ریشه دوم یا معادله همان روش پارامتریک خاص، استفاده کرد تا شاخص اقلیمی محاسبه گردد. سپس شاخص اقلیمی به دست آمده باید به مقیاس درجه تناسب باز گردانده شود تا امکان تلفیق ان با سایر خصوصیات اراضی فراهم گردد این عمل توسط معادلات زیر تحقق می یابد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

اگر ۲۵<CI >5/92 CR=16.67+.9CI
اگر ۲۵<CI CR=1.6CI
در این معا دلات CR، درجه تناسب اراضی و CI، شاخص اقلیم می باشد. سایز و همکاران و همچنین کالوگیرو و همکاران برای محصولات مختلف، نیازهای اقلیمی را در قالب جداول نیازها به تفکیک سیکل رشد ارائه کرده اند.

۳-۵-۲ درجه بافت و ساختمان خاک

برای ارزیابی بافت و ساختمان خاک، اگر پروفیل یکنواخت باشد یک درجه یا یک کلاس به بافت تعلق می گیرد. ولی اگر پروفیل یکنواخت نباشد، پروفیل تا عمق توسعه ریشه یا تا بالای لایه محدود کننده بسته به عمق و خاک و نوع محصول به بخشهای مساوی تقسیم شده و با اعمال فاکتورهای وزنی یک بافت یا درجه برای کل پروفیل محاسبه می شود. نظر به اینکه با افزایش عمق خاک اهمیت خواص خاک برای رشد گیاه کاهش می یابد به همین دلیل از ضرایب وزنی مزبور برای اعماق مختلف خاک استفاده می شود.

۳-۵-۳ درجه سنگ و سنگ ریزه

اگر سنگ ریزه در عمق ۲۵سانتی متری موجود باشد و با عمق کاهش یابد، متوسط سنگ ریزه تا عمق ۲۵سانتی متر مورد ارزیابی قرار می گیرد. در غیر این صورت با اعمال فاکتورهای وزنی در عمق توسعه ریشه در بخش های مساوی، متوسط وزنی سنگ ریزه برای کل پروفیل محاسبه و مورد ارزیابی قرار می گیرد .

۳-۵-۴ درجه عمق خاک

عمق بهینه ریشه دو برابر عمقی است که ۶۰ درصد ریشه ها در آن قرار دارند. عمق خاک، ضخامت بخش سست خاک در بالای یک لایه محدود کننده می باشد، که نسبت به ریشه و آب غیر قابل نفوذ است.

۳-۵-۵ درجه آهک

اگر مقدار آهک از عمق ۲۵ سانتی متر به طرف پایین پروفیل کاهش یابد ، مقدار اهک در عمق ۲۵ سانتی متری مورد ارزیابی قرار می گیرد. در غیر این صورت در عمق توسعه ریشه یا تا بالای لایه محدود کننده، با اعمال فاکتور وزنی در بخش های مساوی، درجه نهایی فاکتور آهک تعیین می گردد.

۳-۵-۶ درجه گچ

اگر مقدار گچ از عمق ۲۵ سانتی متر به طرف پایین پروفیل کاهش یابد، مقدار گچ در عمق ۲۵ سانتی متری مورد ارزیابی قرار می گیرد. در غیر این صورت در عمق توسعه ریشه یا تا بالای لایه محدود کننده، با اعمال فاکتور وزنی در بخش های مساوی، درجه نها یی فاکتور گچ تعیین می گردد.

۳-۵-۷ درجه ظرفیت تبادل کاتیونی

برای ارزیابی ظرفیت بافری خاک از ظرفیت تبادل کا تیونی (CEC) ظاهری خاک که با بهره گرفتن از فرمول زیر محاسبه می شود، استفاده می گردد.
در این رابطه CECt ظرفیت تبادل کا تیونی بخش معدنی خاک و clay درصد رس است. برای پروفیل های با هوا دیدگی یکنواخت مقدارCEC در افق B یا در عمق۵۰ سانتی متری از سطح خاک یا بالای لایه محدود کننده در ارزیابی ملحوظ می گردد. برای پروفیل های که تحت تاثیر خاکسترهای اتشفشانی و رسوبات رودخانه ای قرار می گیرند، تا عمق ۷۵ سانتی متری به وسیله اعمال فاکتورهای وزنی مقدار CEC محاسبه می شود. برای تصحیح مواد آلی نیز به ازای هر یک درصد کربن آلی به مقدار آن ۶/۲ cmol⁽⁺⁾/Kg اضافه می شود.

۳-۵-۸ درجه مواد آلی

برای ارزیابی مواد آلی باید متوسط وزنی تا عمق ۲۵ سانتی متری محاسبه گردد.

۳-۵-۹ درجه اسیدیته خاک

برای ارزیابی PH متوسط وزنی آنها در عمق ۲۵-۰ سانتی متری محاسبه می شود. به منظور اجتناب از اثرات متقابل بین درصد اشباع بازی و مجموعه کاتیونهای بازی و اسیدیته خاک از این سه خصوصیت، خصوصیتی با بدترین شرایط انتخاب و ارزیابی می شود که در منطقه ی مورد مطالعه با PH یا اسیدیته خاک مورد ارزیابی قرار گرفته است.

۳-۵-۱۰ درجه EC

اگر مقادیر EC از عمق ۲۵ سانتی متری به پایین پروفیل کاهش یابد ارزیابی برای مقادیر متوسط عمق ۲۵-۰ سانتی متری انجام می گیرد. در غیر این صورت باید عمق توسعه ریشه یا لایه ی محدود کننده، فاکتور های وزنی مناسب در بخش های مساوی اعمال گردد تا مقداری درجه شوری خاک برای پروفیل به دست آید.

۳-۵-۱۱ درجه ESP

اگر مقادیر ESP از عمق ۲۵ سانتی متری به پایین پروفیل کاهش یابد ارزیابی برای مقادیر متوسط عمق ۲۵-۰ سانتی متری انجام می گیرد. در غیر این صورت باید عمق توسعه ریشه یا لایه ی محدود کننده، فاکتور های وزنی مناسب در بخش های مساوی اعمال گردد تا مقداری درجه شوری خاک برای پروفیل به دست آید.
جدول(۳-۳) تعداد ضرایب وزنی برای خاک هایی با عمق مختلف (اقتباس از سایز و همکاران، ۱۹۸۸)

.۹۳۲

۵۳

پرسشنامه شماره(۲): پرسشنامه شماره (۲) براساس مقایسه زوجی می باشد، لذا قابلیت اعتماد این پرسشنامه بر مبنای نرخ نا سازگاری می باشد که در بخش بعدی توضیح داده خواهد شد. نرخ ناسازگاری کلی در پرسشنامه دوم ۰۴/۰ است، از آنجاییکه این عدد کمتر از ۱/۰ است لذا درجه بالایی از قابلیت اعتماد آن را نشان می دهد.
پرسشنامه شماره(۳): پرسشنامه شماره (۳ ) یک پرسشنامه TOPSIS که قابلیت اعتماد آن بر اساس نظر خبرگان مورد تأیید واقع شده است.
۳-۸- ابزار تجزیه و تحلیل داده ها
برای تجزیه و تحلیل داده ها از سه نرم افزار استفاده شده است :

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

پرسشنامه شماره (۱): این پرسشنامه برای انجام تحلیل عاملی اکتشافی داده ها طراحی شده است. که برای تجزیه و تحلیل این پرسشنامه از نرم افزار ۱۶SPSS استفاده گردیده است.
پرسشنامه شماره (۲): این پرسشنامه برای وزن دهی عامل ها با بهره گرفتن از روش AHP طراحی گردیده است که برای تجزیه و تحلیل این پرسشنامه از نرم افزار EXCPERT CHOICE استفاده شده است.
پرسشنامه شماره (۳): این پرسشنامه برای رتبه بندی دانشگاه ها با بهره گرفتن از روش TOPSIS طراحی گردیده است که برای تجزیه و تحلیل این پرسشنامه از نرم افزار TOPSIS استفاده شده است.
۳-۹-تحلیل داده ها
برای تجزیه و تحلیل داده ها از آزمون تحلیل عاملی و روش AHP و روش TOPSIS استفاده شده که در اینجا به شرح مختصر هرکدام پرداخته می شود.
۳-۹-۱-تحلیل عاملی
معمولاً در تحقیقات به دلایل مختلف با حجم زیادی از متغیرها روبرو هستیم. برای تحلیل دقیقتر داده ها و رسیدن به نتایج علمی تر و در عین حال عملیاتی تر، پژوشگران به دنبال کاهش حجم متغیرها و تشکیل ساختار جدیدی برای آن ها می باشند و بدین منظور از روش تحلیل عاملی استفاده می کنند. تحلیل عاملی سعی در شناسایی متغیرهای اساسی یا عامل ها^[۹۳] به منظور تبیین الگوی همبستگی بین متغیرهای مشاهده شده دارد. تحلیل عاملی نقش بسیار مهمی در شناسایی متغیرهای مکنون^[۹۴] یا همان عامل ها از طریق متغیرهای مشاهده شده دارد.
عامل، متغیر جدیدی است که از طریق ترکیب خطی مقادیر اصلی متغیرهای مشاهده شده به صورت رابطه۲ برآورد می شود. در این رابطه x_j بیانگر متغیر i ام، w_ji ضریب نمره عاملی متغیر i ام و از نظر عامل j ام، p تعداد متغیرها و F_j عامل j ام است.
رابطه ۲ x_p x_i = w_j1 x₁ + w_j2 x₂ + … + w_jp = F_j
تحلیل عاملی دارای کاربردهای متعددی است که عبارتند از:

• کاهش داده ها^[۹۵]؛

• شناسایی ساختار^[۹۶]؛

• سنجش اعتبار یک معیار یا شاخص؛

تحلیل عاملی بر دو نوع است: تحلیل عاملی اکتشافی^[۹۷] و تحلیل عاملی تأییدی^[۹۸]. در تحلیل عاملی اکتشافی پژوهشگر درصدد کشف ساختار زیر بنایی مجموعه نسبتاً بزرگی از متغیرها است و پیش فرض اولیه پژوهشگر، آن است که هر متغیری ممکن است با هر عاملی ارتباط داشته باشد. به عبارت دیگر پژوهشگر در این روش، هیچ تئوری اولیه ای ندارد. در تحلیل عاملی تأییدی پیش فرض اساسی پژوهشگر آن است که هر عاملی با زیر مجموعه خاصی از متغیرها ارتباط دارد. حداقل شرط لازم برای تحلیل عاملی تأییدی این است که پژوهشگر در مورد تعداد عامل های مدل، قبل از انجام تحلیل، پیش فرض معینی داشته باشد. ولی در عین حال پژوهشگر می تواند انتظارات خود مبنی بر روابط بین متغیرها و عامل ها را نیز در تحلیل وارد نماید(مؤمنی و قیومی، ۱۳۸۹).
اگر محقق درباره تعداد عامل های مدل فرضیه ای نداشته باشد، تحلیل اکتشافی و در صورتی که فرضیه موجود باشد از تحلیل تأییدی استفاده می شود(سرمد و همکاران، ۱۳۹۰).
تحلیل عاملی دارای سه مرحله زیر می باشد:

• تشکیل ماتریسی از ضرایب همبستگی؛

• استخراج عامل ها از ماتریس همبستگی؛

• چرخش عامل ها به منظور به حداکثر رساندن رابطه بین متغیرها و عامل ها ( عامل های مورد نظر)، محاسبه نمره^[۹۹] عامل ها (بار عامل ها) که مقدار آن باید بیشتر از ۳/۰ ( به اعتقاد برخی صاحبنظران بیشتر از ۴/۰) باشد.

توجه به این نکته لازم به نظر می رسد که در تحلیل عاملی، تعداد موارد^[۱۰۰] حداقل باید ده برابر تعداد متغیرها باشد، گرچه بعضی از صاحب نظران معتقدند که تعداد موارد باید حداقل بیست برابر تعداد متغیرها باشد.

• شاخص KMO ^[۱۰۱] و آزمون بارتلت^[۱۰۲]

در انجام تحلیل عاملی، ابتدا باید از این مسئله اطمینان حاصل شود که می توان داده های موجود را برای تحلیل مورد استفاده قرار داد. به عبارت دیگر، آیا تعداد داده های مورد نظر ( اندازه نمونه و رابطه بین متغیر ها) برای تحلیل عاملی مناسب هستند یا خیر؟ بدین منظور از شاخص KMO و آزمون بارتلت استفاده می شود(مؤمنی و قیومی، ۱۳۸۹):
شاخص KMO : شاخصی از کفایت نمونه گیری است که کوچک بودن همبستگی جریی بین متغیرها را بررسی می کند و از این طریق مشخص می سازد آیا واریانس متغیرهای تحقیق، تحت تأثیر واریانس مشترک برخی عامل های پنهانی و اساسی است یا خیر. این شاخص در دامنه صفر تا یک قرار دارد. اگر مقدار شاخص نزدیک به یک باشد، داده های مورد نظر (اندازه نمونه) برای تحلیل عاملی مناسب هستند و در غیر این صورت (معمولاً کمتر از ۶/۰) نتایج تحلیل عاملی برای داده های موردنظر چندان مناسب نمی باشند. این شاخص از رابطه ۳ به دست می آید که در این رابطه r_ij ضریب همبستگی بین متغیرهای i وj، و a_ij ضریب همبستگی جزیی بین آنها است.
رابطه۳ KMO =
آزمون بارتلت: این آزمون بررسی می کند چه هنگام ماتریس همبستگی، شناخته شده (از نظر ریاضی ماتریس واحد و همانی) است و بنابراین برای شناسایی ساختار (مدل عاملی) نامناسب می باشد. ماتریس همبستگی دارای دو حالت است:
حالت اول) زمانی که ماتریس همبستگی بین متغیرها، یک ماتریس یکه می باشد، در این صورت ارتباط معنی داری بین متغیرها وجود داشته و بنابراین امکان شناسایی و تعریف عامل های جدیدی بر اساس همبستگی متغیرها وجود دارد. اگر سطح معنی داری(sig) آزمون بارتلت کوچکتر از ۵ درصد باشد تحلیل عاملی برای شناسایی ساختار (مدل عاملی) مناسب است، زیرا فرض یکه (واحد) بودن ماتریس همبستگی رد می شود.
۳-۹-۲- روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP ^[۱۰۳])
روش AHP توسط فردی عراقی به نام ساعتی^[۱۰۴]، در دهه ۱۹۷۰ پیشنهاد شد. این روش، مانند آنچه در مغز انسان انجام می شود، به تجزیه و تحلیل مسائل می پردازد. AHP تصمیم گیرندگان را قادر می سازد اثرات متقابل و همزمان بسیاری از وضعیت های پیچیده و نامعین را تعیین کنند. این فرایند، تصمیم گیرندگان را یاری می کند تا اولویت ها را بر اساس اهداف، دانش و تجربه خود تنظیم نمایند؛ به نحوی که احساسات و قضاوت های خود را به طور کامل در نظر گیرند. برای حل مسائل تصمیم گیری از طریق AHP، باید مسأله را به دقت و با همه جزییات، تعریف و تبیین کرد و جزییات آن را به صورت ساختارِ سلسله مراتبی ترسیم نمود. AHP بر اساس سه اصل زیر استوار است (مؤمنی، ۱۳۸۹):
الف) اصل ترسیم درخت سلسله مراتبس؛